Պատմական Մալաթիայէն Ի՞նչ Մնաց

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Քանի մը օր առաջ այս հարցումը ուղղեցի ես ինծի` երբ պատահաբար ձեռք անցուցի հայկական հայրենակցական միութիւններու վերաբերեալ հնամաշ գրքոյկներու եւ պրակներու շարք մը, մեծաւ մասամբ Ֆրանսա տպուած:

Այդ գրքոյկներէն մին կը վերաբերէր Մալաթիոյ կրթասիրաց ընկերութեան: Եւ ինչպէս կը կարդացուի գրքոյկին վրայ` ասիկա արձանագրութիւնն է վերոնշեալ ընկերութեան Ֆրանսայի Շրջանային 10-րդ համագումարին, որ կայացած է աւելի քան 65 տարի առաջ` 1947-ին, Մարսէյի մէջ, երեք օրեր շարունակ…:

Իսկապէս շշմեցայ:

Այդ որքա՜ն մեծաթիւ մալաթիացիներ կան եղեր Ֆրանսայի տարածքին, որ 10 համագումարներ կրցեր են սարքել մինչեւ 1947 (հաւանաբար 20-ական թուականներէն սկսեալ), հարուստ օրակարգով, զանազան քաղաքներէ ժամանած պատգամաւորներով եւ եռօրեայ նիստերով…:

Հրատարակուած գրքոյկը լաւագոյն ու անհերքելի ապացոյցն էր ատոր: Շօշափելի փաստը:

Իսկ հիմա՞:

Այդ թուականէն 65 տարի ետք հարազատ ու գիտակից մալաթիացիներ մնացի՞ն Ֆրանսայի տարածքին. կամ նոյնիսկ սփիւռքի տարածքին: Արդեօք Պէյրութի մէջ կամ այլուր դեռ կը գործե՞ն Մալաթիոյ հայրենակցական միութիւններ:

Ամէն ոք գիտէ, թէ հայրենակցական միութիւնները շատ զօրաւոր օղակներ էին` ընդմէջ կորսուած հայրենիքին ու պանդուխտ դարձած խլեակներուն միջեւ: Անոնց դերը շատ բարերար եղաւ մանաւանդ յետեղեռնեան առաջին 50-60 տարիներուն, երբ լեռներու ետին մնացած հայրենի օճախին նկատմամբ անմաշելի սէր մը կար մարդոց հոգիին մէջ: Դեռ թարմ էին մարդոց հայրենական յուշերը, կենդանի էին բնաշխարհէն եկող ժողովրդական բարքերն ու աւանդութիւնները: Մինչդեռ   հիմա, պատկերը լրի՜ւ տարբեր է…: Նոր սերունդները, ջախջախիչ տոկոսով, իրենց նախահայրերուն ծննդավայրին մասին գրեթէ ոչի՛նչ գիտեն…:

Վերադառնանք Մալաթիոյ: Ո՞ւր կը գտնուի Մալաթիան:

Մալաթիան հին դարերու ՄԵԼԻՏԻՆԷն է, պատմական Կիլիկիոյ հիւսիսային սահմաններուն մօտիկ, Խարբերդի արեւմուտքը: Օսմանեան պետութիւնը զայն երբեմն վարչականօրէն կապեր է Մարաշին, երբեմն Խարբերդի: Ունեցած է 5 գաւառակներ` Մալաթիա, Քէախթէ, Հիւսնի Մանսուր, Պէհէսնի եւ Աղճատաղ, բոլորը միասին` 35,000 հայ բնակչութեամբ:

1915-ի Մեծ եղեռնէն ետք սփիւռքեան բազմաթիւ գաղութներու մէջ հիմնուեցան Մալաթիոյ կրթասիրաց ընկերութեան մասնաճիւղեր: Ամերիկայի մէջ 30-ական թուականներէն սկսեալ, աւելի քան չորս տասնամեակ շարունակ մալաթիացիները կանոնաւոր պարբերականութեամբ հրատարակեցին երկու թերթեր` «Նոր Մալաթիա» (Նիւ Եորք, Ֆիլատելֆիա, Ուստր) եւ «Պապ ուխտի» (Քլիվլէնտ):

«Պապ ուխտի»-ն անունն էր գետակի մը, հանքային աղբիւրներով հարուստ, Մալաթիոյ շրջանին մէջ: Այս պարբերաթերթը տասնամեակներ շարունակ առանձինն խմբագրեց ու հրատարակեց Գէորգ Թօփալեանը (1898-1986), որ ծանօթ էր Գէորգ Մելիտինեցի գրչանունով, եւ որուն նախաձեռնութեամբ ու բարերարութեամբ գրական կարեւոր հիմնադրամ մը հաստատուեցաւ Անթիլիասի մէջ:

Մալաթիոյ շրջանի պատմութիւնը կորուստէ փրկուեցաւ շնորհիւ եգիպտաբնակ բանասէր եւ պատմագիր Արշակ Ալպօյաճեանի: Ան է, որ գրեց ու խմբագրեց «Պատմութիւն Մալաթիոյ հայոց» ծաւալուն պատմագիրքը (աւելի քան 1500 էջ), որ լոյս ընծայուեցաւ Պէյրութ, 1961-ին:

Եւ վերջապէս, ո՞վ մալաթիացի էր գիտէ՞ք: Բանաստեղծ ՌՈՒԲԷՆ ՈՐԲԵՐԵԱՆը (1874-1931): Այն, որ Ճիպութի կ՛ապրէր ու գրած էր հետեւեալ նշանաւոր տողերը.-

Կեանքի նաւակն հետք չթողուց իր ետին.
Մոռացումը առաւ ինձմէ ամէն բան,
Հին երազներս ամպերու պէս կ՛անհետին,
Յիշատակն ալ կ՛անցնի երգի մը նման:

Հալէպ