Անդրադարձ. Հայաստանի Հանրապետութիւն. 100-ամեակ. Հայոց Լեզուի Վերականգնումի Աշխատանքներ, Ռուսացումի Քաղաքականութեան Ցարական Տիրապետութենէն Ետք – Դ.

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

«Հայաստանի Աշխատաւոր» թերթին կողմէ հայերէնը պետական լեզու ճանչնալու արշաւին յատկացուած 27 ապրիլ 1919-ի թիւին մէջ կը շարունակենք կարդալ հետեւեալ երեք կոչ- յայտարարութիւնները` արեւմտահայերէնի վերածուած:

9.- Ստորեւ «Հայացումի կոմիտէ»-ին կոչը. «ԿՈՉ Հայաստանի քաղաքացիներուն» խորագիրով (1), որ նաեւ «Աշխատանք» թերթի 1 մայիս համարին մէջ լոյս տեսած է (2):

«Շուտով կ՛աւարտի մենք մեզի անկախ հռչակելուն եւ մեր երկրին տէրը դառնալուն մէկ տարին: Սակայն այն օրէն մինչեւ այսօր տակաւին մեր պետական, հասարակական հիմնարկութիւնները մեզի համար օտար մնացած են, կարծես անոնք մեր անհարազատ, խորթ որդիները ըլլային:

«Հայացումի կոմիտէ»-ին կոչը, «Հայաստանի Աշխատաւոր» 27 ապրիլ 1919

«Պետական պաշտօնեաները մինչեւ այսօր ալ ո՛չ միայն իրենց ամբողջ գրագրութիւնը ռուսերէն կը կատարեն, այլ նաեւ չեն ընդունիր այն գրութիւնները, որոնք հայերէնով, մեր մայրենի լեզուով գրուած են:

«Սանձարձակութիւնն ու արհամարհանքը մեր տարիներով պայքարած սկզբունքներուն` իրենց չափն ու սահմանը անցուցած են:

«Քաղաքացինե՜ր, պետական ու հասարակական պաշտօնատուներուն մէջ նստած այդ սակաւաթիւ, մատի վրայ համրուող, օտարամոլ պարոնները ձեզ կ՛արհամարհեն, որովհետեւ իրենք չեն փափաքիր քիչ մը աշխատանքով հայերէն սորվիլ: Անոնք տակաւին կը շարունակեն ձեզ արհամարհել ու անգոսնել, որովհետեւ դուք կազմակերպուած չէք, որովհետեւ վարժուած էք անոնց փէշերէն քաշկռտուիլ:

«Քաղաքացինե՜ր, այդ օտարամոլներուն ու հայատեացներուն դէմ կազմակերպուած ու կանոնաւոր պայքա՛ր մղեցէք:

«Ամէն տեղ պետական լեզու՛ն պահանջեցէք:

«Հասարակական հիմնարկութիւններէն դո՛ւրս վտարեցէք անոնք, որոնք պետական լեզուն չեն գիտեր եւ կամ զայն արհամարհելով` ուրիշ լեզուով գրելը ու խօսիլը կը սիրեն:

«Մերժեցէ՛ք, մի՛ ընդունիք, ե՛տ ղրկեցէք այն բոլոր գրութիւնները, որոնք պետական լեզուով գրուած չեն:

«Մի՛ յաճախէք այն խանութները, սրճարաններն ու այլ վայրերը, որոնց ցուցանակներուն վրայ պետական լեզուն տեղ չէ գտած: (Դժբախտաբար եւ ամօթաբար այսօր նաեւ վերանկախացած Հայաստանի մէջ այս ախտին կը հանդիպինք… միայն օտար լեզուով` վաճառատուներու կամ ճաշարաններու ցուցանակներուն):

«Պահանջեցէ՛ք, որ դատարանին մէջ ձեզ լսեն ձեր մայրենի լեզուով:

«Պահանջեցէ՛ք, որ օրէնքներն ու հրամանները անպայման պետական լեզուով  հրատարակուին:

«Քաղաքացինե՜ր, ձեր պահանջը արդարացի է, եւ անոր համար եղէք յամառ, անխնայ ու չներող: Զարկեցէ՛ք, հարուածեցէ՛ք բոլորին, ամէն տեղ ու ամէն պարագային:

«Յանուն «Հայացումի կոմիտէ»-ին, քաղաքացինե՛ր, ձեզի կը դիմենք, ձեզմէ կը պահանջենք եռանդ, (աշխուժ) աշխատանք եւ գործունէութիւն:

«Ի դիմաց «Հայացումի կոմիտէ»-ին`

Քարտուղարութիւն

Երեւան, 18 ապրիլ 1919

10.- Նոյն թիւին մէջ խմբագրութիւնը հետեւեալ «Ազդ»-ը հրատարակած է (1).

«Խմբագրութիւնս այսու կը յայտնէ ի գիտութիւն Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնարկութիւններուն եւ գրասենեակներուն, որ սկզբունքով պիտի չընդունին այն գրութիւններն ու հաղորդագրութիւնները, որոնք միայն ռուսերէն գրուած կ՛ըլլան:

«Միայն ռուսերէն յայտարարութիւնները կ՛ընդունուին, պայմանաւ, որ (անոր կից) տպագրուին նաեւ հայերէն (թարգմանութիւնը): Թարգմանութիւնը կրնայ խմբագրութիւնս յանձն առնել` (իւրաքանչիւր) տողին 1 ռուբլի վճարելով:

Խմբագրութիւն «Հայաստանի Աշխատաւոր»-ի

Վահան Խորէնի` (Տէր Գէորգեան) «Հայաստանի Աշխատաւոր»-ի խմբագիրը եւ «Ազդ»-ը:

11.- Մամուլի կողմէ յաջորդ նշումին կը հանդիպինք «Աշխատանք» թերթի 1, 3, եւ 6 մայիս 1919-ի համարներուն առաջին էջին մէջ` իբրեւ որոշում-յայտարարութիւն (2), (3), (4), որով Երեւանի քաղաքապետութիւնը լեզուի հետեւեալ օրէնքը կը յայտարարէ «Գրեցէք հայերէն» խորագիրով.

«Քաղաքային խորհուրդի 19 փետրուար 1919-ի որոշումին համաձայն, ինքնավարութեան գործավարութիւնը մէկ տարուան ընթացքին հայերէնի պիտի վերածուի: Վերոնշեալը նկատի առնելով` քաղաքային վարչութիւնը ի գիտութիւն քաղաքացիներուն կը յայտարարէ, որ այսուհետեւ վարչութեան ուղարկուելիք բոլոր գրութիւնները պէտք է հայերէն գրուած ըլլան:

«Ռուսերէն կրնան դիմել միայն անոնք, որոնք հայերէն չեն գիտեր:

«Առիթէն օգտուելով` կը յայտնենք նաեւ, որ գրութիւնները պէտք է պարզ եւ կարճ ըլլան:

«Քաղաքային վարչութիւն»:

Երեւանի քաղաքապետոթեան կոչը՝ «Գրեցէք հայերէն» առաջին էջին կեդրոնը

12.- «Աշխատանք» թերթը 1 մայիս 1919-ին իր կարգին «Օրուան նոթեր» բաժինին տակ, Լիպարիտ Աւետիսեանի «Լեզու» խորագիրով հետեւեալ յօդուածը տպած է (2).

«Յայտնի է, որ ռուսերը Կովկաս բերին կարգ մը քաղաքակրթական բարիքներ, ինչպէս, օրինակ, շինելը (վերարկուի տեսակ), բորշը (ապուր), երեք բառով քուֆրը (հայհոյանք) եւ այլն: Սակայն հագուստը, կերակուրը կամ ազգային հայհոյանքը ժողովուրդ մը ապազգայանացնելու, ձուլելու եւ կորսնցնելու համար այդպիսի պարագաներ չեն,  ինչպէս լեզուն, որ այսօր աւելի անուշ եւ գրաւիչ դարձած է Հայաստանի ժամանակաւոր մայրաքաղաքին` Երեւանի մէջ, քան` Նիկոլայ արքային օրօք:

«Ասիկա, սակայն, ճշմարտութեան կէսն է: Ապազգայնացումի վտանգին խորութիւնը այր մարդոց օտարախօսութեան մէջ չի կայանար, այլ` կիներու եւ աղջիկներու, որոնք անարժանաբար աղբիւր կը հանդիսանան ընտանիքին եւ մանուկ սերունդին դաստիարակութեան:

«Այս ուղղութեամբ եթէ ես փորձեմ խրատներ ու խորհուրդներ տալ, անտեղի պիտի ըլլայ, քանի որ զիս շովինիստ (ազգայնամոլ) նասիոնալիստ (ազգայնական) եւ ալ չեմ գիտեր, ինչ պիտի անուանեն: Ասոր համար կ՛ուզեմ օտարի մը, այն ալ սոսիալիստ (ընկերվարական) մարդու մը խօսքերը արձանագրել:

«Աշխատանք» թերթի 1 մայիս 1919-ի Լիպարիտ Աւետիսեանի «Լեզու» յօդուածը:

Ռուսական շինելը եւ յատկապէս կաղամբով պատրաստուած բորշ ապուրը

«Ռումանիոյ ընկերվարականներու պարագլուխ եւ խորհրդարանի միակ ընկերվարական անդամ Կոնստանդին Միլլէ 1913-ին, երբ ռումանացիներուն բարձր ու միջին դասակարգերը վարակուեցան ֆրանսախօսութեամբ, մամուլի եւ այլ հոսանքներու խելայեղ իրարանցումին մէջ միջազգայնականին անդամը Պուքարէշի (խորհրդարանին) մէջ ի նպաստ մայրենի լեզուին ճառ մը արտասանեց, որուն մէջ կ՛ըսէ.

«Անառակ կիներն իսկ թող իրենց անպատիւ առեւտուրը մայրենի լեզուով կատարեն. ատիկա կը թեթեւցնէ անոնց յանցանքին ծանրութիւնը»:

«Սակայն մեր քաղքենի տիկիններն ու օրիորդները իրենց բոլոր գործերը ռուսերէնով կը կատարեն»:

Լիպարիտ Աւետիսեան»

13.- Նոյն թիւին մէջ մեր նիւթին անուղղակի առնչակից` «Ֆրանսացիները հայերէն կը սորվին» խորագիրով հետեւեալ լրատուութիւնը գրուած է.

«Հայկական լեգէոնին մէջ պաշտօնավարող ֆրանսացի զինուորականներուն նախապէս իրենց հրամանատարներուն կողմէ թելադրուած էր հայերէն գրել ու (կարդալ) սորվիլ:

Ֆրանսացիները հայերէն կը սորվին եւ «Աշխատանք»-ի խմբագիր Հմայեակ Մանուկեան

«Արդէն քանի մը անգամ պ. Պրեմոն, որ սկսած էր հայերէն սորվիլ, իր բանախօսութիւններուն (մէջ) ֆրանսացի պաշտօնեաներուն համար հայերէն սորվիլը անհրաժեշտութիւն ըլլալը բացատրած եւ հասկցուցած էր: Այս անգամ Կիլիկիոյ կուսակալին հրամանը պաշտօնապէս կը հրաւիրէ ֆրանսացի զինուորականները, որ սկսին հայերէն սորվիլ:

«Երէկ այդ նպատակին համար Եգիպտոս յանձնարարուած (ապսպրուած)` ֆրանսերէնով հայերէն սորվելու յատուկ դասագիրքերը հասան Եգիպտոսէն, տեղւոյն հայ լեզուի տարածման փրոփաքանտի (քարոզչութեան) միութենէն: Շուտով առանձին դասընթացքներ ալ պիտի բացուին (կազմակերպուին)»:

Ահա ֆրանսացիները հայերէն կը սորվին Կիլիկիոյ հայ ժողովուրդին հաղորդակից դառնալու համար, անդին` հայ ժողովուրդի ներկայացուցիչներէն երեսփոխան Ստեփան Մամիկոնեանը, հակառակ անոր որ հայերէն գիտէ, նեցուկ ունենալով իր կուսակիցները` կը մերժէ  հայ խորհրդարանին մէջ հայերէն խօսիլ… (5)

Հայաստանի վերանկախացումէն ի վեր հեռատեսիլի հաղորդումներուն ընթացքին յաճախ ականատես կ՛ըլլանք օտար լեզուով խօսող հայաստանաբնակ մասնագէտներու, որոնք դժբախտաբար գոնէ 28 տարի է ճիգ չեն թափած մայրենի լեզուն սորվելու:

27 յունուար 2019
Շար. 4

(1).- «Հայաստանի Աշխատաւոր» Գ. տարի թիւ 47, 27 ապրիլ 1919, Երեւան, խմբագիր` Վ. (Վահան) Խորէնի (Տէր Գէորգեան 1884-1920), էջ 1, 2, 3:

(2).- «Աշխատանք» Դ. տարի, թիւ 14 (222), 1 մայիս 1919, Երեւան, Խմբագիր` Հմայեակ Մանուկեան, Ներքին գործոց նախարարութեան տպարան, Էջ 1, 2, 3:

(3).- Նոյնը թիւ 15 (223), 3 մայիս 1919, էջ 1:

(4).- Նոյնը թիւ 16 (224), 6 մայիս 1919, էջ 1:

(5) http://www.aztagdaily.com/archives/424601

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)