Եմէն. Երբ Աշխարհագրութիւնը Զէնքի Կը Վերածուի

ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ

Եմէնի մէջ պատերազմի նոր սրումը սովորաբար կը մեկնաբանուի ծանօթ դիտանկիւնէ մը. Իրանի աջակցութիւնը վայելող հուսիները կը դիմակայեն Եմէնի կառավարութիւնն ու, անուղղակիօրէն, Սէուտական Արաբիան:  Սակայն վերջին զարգացումները ցոյց կու տան, որ այս բացատրութիւնը այլեւս բաւարար չէ: Եմէնը աստիճանաբար կը դադրի միայն սէուտա-իրանեան մրցակցութեան հերթական ռազմադաշտը ըլլալէ եւ կը վերածուի Կարմիր ծովու անվտանգութեան ու տարածաշրջանային ուժերու հաւասարակշռութեան առանցքային օղակի:

Հետեւաբար հիմնական հարցը այլեւս միայն այն չէ, թէ ո՛վ պիտի վերահսկէ Եմէնին, այլ` ո՛վ պիտի կարենայ Եմէնի աշխարհագրական դիրքը վերածել տարածաշրջանային ազդեցութեան միջոցի:

Տարածաշրջանային մրցակցութենէն` ռազմավարական աշխարհագրութիւն

Հուսիները ծնունդ առին որպէս հիւսիսային Եմէնի մէջ արմատացած տեղական շարժում: Հետագային Իրանի տրամադրած զէնքը, արհեստագիտութիւնը, մարզումն ու քաղաքական աջակցութիւնը զգալիօրէն ընդլայնեցին անոնց ռազմական կարողութիւնները: Սակայն զանոնք պարզապէս Իրանի փոխանորդ ուժը նկատելը ամբողջական պատկերը չի ներկայացներ:

Հուսիները ունին սեփական ղեկավարութիւն, քաղաքական նպատակներ եւ ներքին ձգտումներ: Թեհրան պարտաւոր չէ վերահսկելու անոնց իւրաքանչիւր որոշումը` անոնց ուժէն ռազմավարականօրէն օգտուելու համար: Իրանի համար էականը այն է, որ հուսիներուն ռազմական կարողութիւնները ճնշում բանեցնեն իր տարածաշրջանային հակառակորդներուն վրայ:

Հոս է Իրանի ռազմավարութեան ուժը: Մեծաթիւ կանոնաւոր ուժեր տեղակայելու փոխարէն` Թեհրան ստեղծած է զինեալ դերակատարներու հետ յարաբերութիւններու ցանց մը, ուր տեղական շահերը կրնան համընկնիլ Իրանի աւելի լայն տարածաշրջանային նպատակներուն հետ:

Եմէնը այս առումով բացառիկ արժէք ունի. ան կը գտնուի Սէուտական Արաբիոյ անմիջական հարեւանութեամբ եւ աշխարհի կարեւորագոյն ծովային անցուղիներէն մէկուն վրայ:

Այս ռազմավարութեան տրամաբանութիւնը պարզ է. Իրանի համար ծախսը համեմատաբար սահմանափակ է, մինչ իր հակառակորդներուն պարտադրուած գինը կրնայ շատ աւելի բարձր ըլլալ:

Սէուտական Արաբիան ստիպուած է պաշտպանելու իր սահմանները, քարիւղային ենթակառոյցները, նաւահանգիստներն ու ծովային ուղիները: Միջազգային ուժերը, իրենց կարգին, ստիպուած են միջոցներ տրամադրելու առեւտրական նաւարկութեան պաշտպանութեան:

Այս է անհամաչափ պատերազմի էութիւնը. պարտադիր չէ, որ աւելի տկար կողմը ռազմականօրէն պարտութեան մատնէ աւելի զօրաւորը. երբեմն բաւարար է շարունակաբար բարձրացնել անոր անվտանգութեան գինը:

Պապ Մանտեպ. երբ աշխարհագրութիւնը ուժ կը դառնայ

Եմէնի արեւմտեան ծովափին շուրջ պայքարը այս պատճառով շատ աւելի լայն նշանակութիւն ունի, քան` երկրի ներքին սահմանները:

Պապ Մանտեպի նեղուցը Կարմիր ծովը կը կապէ Ատենի ծոցին եւ այնտեղէն` Հնդկաց ովկիանոսին: Սուէզի ջրանցքին հետ միասին ան Ասիան եւ Եւրոպան իրարու կապող գլխաւոր առեւտրական ուղիներէն մէկն է:

Հետեւաբար հուսիները աշխարհաքաղաքական ազդեցութիւն ձեռք բերելու համար կարիք չունին ամբողջութեամբ փակելու նեղուցը: Բաւարար է, որ ունենան նաւարկութիւնը վտանգելու համոզիչ կարողութիւն:

Ինքնին այդ սպառնալիքը արդէն տնտեսական եւ քաղաքական հետեւանքներ կը ստեղծէ: Ան կ’ազդէ ապահովագրութեան ծախսերուն, նաւային երթուղիներուն, ուժանիւթային շուկաներուն եւ միջազգային ռազմածովային ներկայութեան վրայ:

Հոս է, որ Եմէնի պատերազմը նոր իմաստ կը ստանայ. տարածքի արժէքը այլեւս միայն զայն վերահսկելու մէջ չէ, այլ նաեւ կարողութեան մէջ` ազդելու այն միջազգային հոսքերուն, որոնք կ’անցնին այդ տարածքին մօտէն:

Աւանդական աշխարհաքաղաքականութեան մէջ ուժը կը չափուէր բանակով, տարածքով եւ բնական հարստութիւններով: Այսօր առեւտրական եւ ուժանիւթային ուղիները խափանելու կարողութիւնն ալ կրնայ քաղաքական լուրջ ազդեցութեան վերածուիլ:

Եւ հոս կը բացայայտուի Եմէնի մեծ հակասութիւնը. տկար պետութիւն մը կրնայ ունենալ չափազանց հզօր աշխարհագրութիւն:

Սէուտական Արաբիոյ ռազմավարական ծուղակը

Սէուտական Արաբիոյ համար Եմէնը հետեւաբար միայն հարաւային սահմանին վրայ գտնուող պատերազմ մը չէ: Ան ուղղակիօրէն կապուած է թագաւորութեան անվտանգութեան, տնտեսութեան եւ տարածաշրջանային դիրքին:

Ռիատ տարիներ շարունակ փորձեց արգիլել, որ Իրանի հետ սերտ կապեր ունեցող զինեալ շարժում մը ամրապնդուի իր սահմանին: Սակայն, հակառակ Սէուտական Արաբիոյ ռազմական եւ տնտեսական գերազանցութեան, հուսիները ոչ միայն գոյատեւեցին, այլեւ ընդլայնեցին իրենց կարողութիւնները:

Այս փորձառութիւնը անգամ մը եւս ցոյց տուաւ ժամանակակից պատերազմներու հիմնական հակասութիւններէն մէկը. ռազմական գերազանցութիւնը ինքնաբերաբար քաղաքական յաղթանակ չի նշանակեր:

Այսօր Ռիատ կանգնած է երկու դժուար ընտրութիւններու առջեւ: Լայնածաւալ ռազմական միջամտութիւնը կրնայ զինք դարձեալ մխրճել երկարատեւ եւ ծախսատար պատերազմի մէջ: Իսկ չափազանց զգուշաւոր դիրքորոշումը կրնայ հուսիներուն առիթ տալ` ամրապնդելու իրենց դիրքերը եւ աւելի մեծ սպառնալիք դառնալու սէուտական տնտեսական ու ծովային շահերուն:

Ուստի Սէուտական Արաբիոյ խնդիրը այլեւս միայն հուսիները պարտութեան մատնելը չէ, այլ զանոնք զսպել` առանց կրկին Եմէնի պատերազմի մէջ թակարդուելու:

Բայց Եմէնը միայն Թեհրանն ու Ռիատը չեն

Հետեւաբար Եմէնի ամբողջ ճգնաժամը միայն իրանեան եւ սէուտական մրցակցութեամբ բացատրելը նոյնքան սխալ պիտի ըլլար:

Եմէնի պատերազմը ունի խոր տեղական արմատներ:

Հուսիները ծնունդ առին ներքին դժգոհութիւններէ: Հարաւի անջատողական ձգտումները, ցեղախմբային քաղաքականութիւնը, տնտեսական լուսանցքայնացումը, քաղաքական բացառումը եւ պետական հաստատութիւններու քայքայումը արտաքին ուժերու ստեղծած երեւոյթներ չեն:

Արտաքին դերակատարները օգտագործեցին եւ խորացուցին այս բաժանումները, բայց զանոնք ամբողջութեամբ չստեղծեցին:

Այս տարբերակումը էական է, որովհետեւ նոյնիսկ Թեհրանի եւ Ռիատի միջեւ համաձայնութիւն մը ինքնաբերաբար չի լուծեր Եմէնի քաղաքական ճգնաժամը:

Ո՞վ պիտի կառավարէ երկիրը: Ինչպէ՞ս պիտի բաժնուի քաղաքական իշխանութիւնը: Ի՞նչ պիտի ըլլայ հուսիներու ռազմական կառոյցին ապագան: Ի՞նչ կարգավիճակ պիտի ունենայ հարաւը: Եւ, ամէնէն կարեւորը, ո՞վ պիտի ունենայ օրինական ուժ գործածելու իրաւունքը:

Այս հարցերուն ո՛չ Թեհրան, ո՛չ Ռիատ եւ ո՛չ ալ որեւէ արտաքին ուժ կրնայ վերջնական պատասխան տալ եմէնցիներուն փոխարէն:

Երբ պետութիւնը կը տկարանայ

Հոս Եմէնի խնդիրը կը դադրի միայն Եմէնի մասին ըլլալէ:

Ան կը բացայայտէ Միջին Արեւելքի աւելի խոր կառուցուածքային խնդիր մը. երբ պետութիւնը կը տկարանայ, ինքնիշխանութիւնը պարզապէս չի վերանար, ան կը մասնատուի:

Զինեալ խմբաւորումներ, քաղաքական շարժումներ, ցեղախումբեր եւ արտաքին ուժեր կը սկսին իրականացնել այն գործառոյթներուն մէկ մասը, որոնք սկզբունքով պետութեան կը պատկանին: Արտաքին ուժերը տեղական դերակատարները կ’օգտագործեն իրենց ազդեցութիւնը ընդարձակելու համար, իսկ տեղական դերակատարները արտաքին հովանաւորները` իրենց ներքին դիրքերը ամրապնդելու:

Այսպիսով, կը ստեղծուի արատաւոր շրջան մը.

տկար պետութիւն – ներքին մասնատում –   արտաքին միջամտութիւն – զօրացած զինեալ դերակատարներ – աւելի տկար պետութիւն:

Այս երեւոյթին տարբեր դրսեւորումները կարելի է տեսնել Իրաքի, Սուրիոյ, Լիպիոյ, Լիբանանի եւ Եմէնի մէջ:

Հետեւաբար միայն Իրանի ընդարձակման վրայ կեդրոնանալը կը շրջանցէ աւելի անհանգստացնող հարց մը. ինչո՞ւ տարածաշրջանի կարգ մը պետութիւններ շարունակ կը վերածուին տարածքներու, ուր ուրիշ ուժեր իրենց մրցակցութիւնը կը մղեն:

Ո՞վ կը շահի

Դեռ կանուխ է Եմէնի մէջ վերջնական ռազմական յաղթանակի մասին խօսիլ: Տարածքները կրնան ձեռքէ ձեռք անցնիլ, ուժերու հաւասարակշռութիւնը կրնայ փոխուիլ, իսկ Սէուտական Արաբիան կը շարունակէ ունենալ ռազմական մեծ կարողութիւններ:

Բայց ռազմավարական առումով, հուսիները արդէն կարեւոր ձեռքբերում մը արձանագրած են:

Անոնք տեղական զինեալ շարժումէ վերածուած են դերակատարի մը, որուն գործողութիւնները ազդեցութիւն ունին ոչ միայն Սանաայի կամ Ռիատի, այլեւ Թեհրանի, Ուաշինկթընի եւ միջազգային նաւարկութեան հաշուարկներուն վրայ:

Ատիկա ինքնին ուժի ձեւ մըն է:

Իրան հուսիներուն միջոցով կը ստանայ ռազմավարական լծակ: Սէուտական Արաբիան անոնց մէջ կը տեսնէ անվտանգութեան սպառնալիք: Միջազգային ուժերը` Կարմիր ծովու նաւարկութեան վտանգ: Համաշխարհային շուկաները` ուժանիւթի եւ առեւտուրի անկայունութեան աղբիւր: Իսկ հուսիները իրենց ռազմական կարողութիւնը կը վերածեն քաղաքական կշիռի:

Բայց այս ամբողջ աշխարհաքաղաքական հաւասարումին մէջ ո՞ւր է ինքը` Եմէնը:

Թերեւս ճիշդ այս է հիմնական հարցը:

Եմէնի համար պայքարը այլեւս միայն Սանաայի կամ կառավարութեան վերահսկողութեան համար մղուող պատերազմ չէ: Ան պայքար է նաեւ այն հարցին շուրջ, թէ Եմէնը պիտի շարունակէ՞ մնալ աշխարհագրական տարածք մը, որուն միջոցով ուրիշները իրենց ուժն ու ազդեցութիւնը կը տարածեն, թէ՞ օր մը պիտի կարենայ դառնալ պետութիւն մը, որ իր ռազմավարական դիրքը կը վերածէ սեփական ուժի եւ ինքնիշխանութեան:

Մինչեւ այդ ռազմական յաղթանակները կրնան փոխել ուժերու հաւասարակշռութիւնը, իսկ տարածաշրջանային համաձայնութիւնները` ժամանակաւորապէս մեղմացնել պատերազմը: Բայց անոնք չեն լուծեր հիմնական խնդիրը:

Եմէնի մեծագոյն ռազմավարական առաւելութիւնը` իր աշխարհագրութիւնը, այսօր նաեւ անոր մեծագոյն խոցելիութիւնն է: