Յարութիւն Քիւրքճեան Կամ Վարժեցում Ազատութեան (Սփիւռքեան Մտածողութիւն Մը)

 ԳԱՌՆԻԿ Աւ. Ք. Գ.

Վերջաբան

Սփիւռքահայ իրականութեան մէջ ընկալումներու եւ դուրսին հետ յարաբերութեան ուղին կարելի չէ շարունակել աւանդական-կրկնողական մտայնութեամբ, խորհած է Քիւրքճեան, ինչպէս տեսանք: Անկասկած, աւանդութիւնը կրկնողական ըլլալու սահմանուած երեւոյթ մը չէ, այլ ստեղծագործ փոխանցումներու կտակ մըն է, որ կրկնողական կ՛ըլլայ, երբ անատակութիւնը չի կրնար զայն հասկնալ իբրեւ այնպիսին, չի կրնար իրը, նորը ստեղծել: Աւանդութեան լաւագոյն «պահպանում»-ը անոր նորումն է (իր բառն է ասիկա): Աւանդական-կրկնողականով նկատի ունեցած է ակնարկեալ անատակութիւնը, որ ինքզինք փակած է եւ կը փակէ` չկարենալով, ուստի չկամենալով կտակը ի գործ արկանել` ըստ իր նոր փորձառութիւններուն:

Իսկապէս սփիւռքահայ ընկալումները եւ դուրսին հետ յարաբերութիւնը ստիպողականօրէն այժմէական նկարագիր պէտք է ունենան: Արդ, այս հաստատումը սերտօրէն առնչուած է «մշակութային ենթակայ»-ին, որ մտաւորականն է: Մշակութային ենթական, այսինքն` ան, որ տէրն է աւանդութեան մը, կը գործէ: Երբ մտաւորականը «մշակութային ենթակայ» կոչած է, ըսել ուզած է, թէ ան առաջին տէրն է աւանդութեան, կամ` անոր զարգացման առաջին մշակը:

Քիւրքճեան փորձած է սահմանել սփիւռքահայ մտաւորականին «իրական, փորձնական կենդանագիր»-ը: Ըստ իրեն, սփիւռքահայ մտաւորականը ան է, որուն իմացական աշխարհին մէջ ժառանգեալ մշակոյթը տուեալ մըն է եւ կարելիութիւն մը. անիկա ապրող երեւոյթ մըն է` առօրեայ, «ներկայ իրականութեան մը յղուող»: Սփիւռքահայ մտաւորականը կոչուած է ըլլալու «համադրումի գործօն», որ իր ստանձնած մշակոյթը կը համադրէ այլ մշակոյթներու հետ: Թիւր պիտի ըլլար կարծել, թէ անոր «համադրումի գործօն» ըլլալը լոկ կը նշանակէ սեփականը եւ այլ մշակոյթները քով քովի դնող մը ըլլալ: Քիւրքճեան անոր կից գործածած է «նորումի գործօն» բացատրոյթը: Հետեւաբար սփիւռքահայ մտաւորականին համադրումը այնպիսին պիտի ըլլայ, որ աւանդականը նորանայ: Անոր դերը որպէս ենթակայ եւ պատասխանատու աւանդութեան փոխակերպման` կը գործէ զայն պատշաճեցնելով նոր պայմաններուն, ըստ անոնց նոր կշռոյթին:

Սփիւռքահայ մտաւորականի այս «կենդանագիր»-ը այնքան կը յարմարի Յ. Քիւրքճեան մտաւորականին: Իր արտայայտած բոլոր միտքերը «ամէնօրեայ ներկայի մը բաբախումով» ապրուեցան եւ գործի վերածուեցան իր կողմէ:

Իր «Հանգրուանի մը նոթերէն» յօդուածին մէջ, որ գրած է պատասխանելու համար իրեն ուղղուած հարցումի մը, թէ ինք եւ իր սերնդակիցները իրենց ճիգով եւ լարումով ի՞նչ ելքի եւ արդիւնքի հասան, վերաքաղ մը կատարած է, եւ` պատասխանած:

Յիշած է, թէ իրենք կ՛ապրէին «ներիմացումը նոր տեսիլքի մը, եւ իրենց մէջ «արդէն կ՛ուրուագծուէր մերժումը Արեւելք/Արեւմուտք, հայապահպանում/ձուլում մանիքէական երկուութեան»: Ասիկա «խախտում» մըն էր տիրող կարծրատիպային պատկերացումներու. «խախտում» մը, որ միաժամանակ կը դիտարկէր Արեւմուտքի հայածին նոր սերունդէն անոնք, որոնք հայութեան կապուած շերտ մըն էին: Իրենք ճանչցած էին ֆրանսահայ, ամերիկահայ տարեկիցներ, որոնց մէջ տեսած էին հոգեմտաւոր բացութիւն մը, «չըսելու համար` վառ հետաքրքրութիւն» մը` հանդէպ «հայեցիութեան ոլորտին»: Անոնք բարդոյթներէ զերծ էին, եւ անոնց «գործնական կամ ակադեմական-տեսական տրամադրելիութիւնը» թելադրիչ էր «անհուն կարելիութիւններու»: Ինք ափսոսացած է, որ միջինարեւելեան գաղափարաբանական կեթոն այն կարելիութիւնները անտեսած էր, ուստի եւ` մսխած: Սակայն հաւատացած էր, որ տակաւին «փրկելի» էին կարելիութիւններ` «այս կամ այն համեմատութեամբ»: Փրկելի` վասն համահայկական որակի կայացման: Եւ կայացող որակը մարդկային որեւէ համայնքի, նաեւ համայնութեան համար կենսական է:

Ի՞նչ կրցան ընել ինք եւ իր սերնդակիցները «երազուած», «սպասուած» սփիւռքը կայացնելու համար: Բայց ի՞նչ կարելի էր ընել «կիսակառոյց սփիւռքի մը մէջ: Երբեմն խորհած է, թէ միայն կարելի է ձգտիլ «փակ, փոքրաթիւ հոգեմտաւոր հարազատներու համայնքի մը»: Եւ երբեմն ալ չէ հրաժարած «հոգեմտաւոր հարազատներու համայնք»-է մը անդին` կարելիութիւններու «ներիմացում»-էն, այսինքն` երազէն եւ սպասումէն, որ ընդհանրական յանձնառութեան տեսիլքը պիտի կերպարանաւորուի` ծնունդ տալով որակաւոր համայնութեան մը: Քիւրքճեան, իր իսկ փորձառութեամբ, «ներիմացում»-ը ըմբռնած է ոչ իբրեւ ինքնախաբէութիւն, այլ` գրեթէ իբրեւ ստուգութիւն. ըստ որուն, նոր գաղափարները անզգալիօրէն եւ աստիճանականօրէն կը թափանցեն թէ՛ հաստատութենական «միջնաբերդեր»-է ներս եւ թէ՛ անհատներու մտաշխարհներուն, եւ կ՛առաջնորդեն աւանդութիւնը նորելու, եւ նորելով` իբրեւ կառոյցներ, իբրեւ անհատներ եւ իբրեւ ինքնութիւն նորնալու:

Կը խորհիմ, որ իր մօտ աւելի կշիռ ունեցած է համայնութեան վերականգնումին տեսիլքը: Յ. Քիւրքճեան դրականօրէն ապրեցաւ թէ՛ մտքով, թէ՛ ալ` գործով: Արդ, իր օրինակը կ՛ըսէ, թէ սփիւռքահայ մտաւորականին դերը չյանձնուիլն է իր կասկածներուն, այլ հաւատք ունենալն է ընդհանրական յառաջընթացին համար նոր գաղափարներու ներգործիչ եւ վերականգնիչ ուժին…

(Շար. 11 եւ վերջ)