ՄԱՐԻԷԼԼԱ ՃԷՀԻԶԵԱՆ
Մարտ ամիսը ընդհանրապէս եւ յատկապէս մարտ 8-ն համաշխարհային օրացոյցին մէջ ունի առանձնայատուկ նշանակութիւն: Անիկա պարզապէս տօն մը չէ, այլ կենսական յիշեցում մը` կիներու իրաւունքներու համար մղուած տասնամեակներու պայքարին մասին: Հայ իրականութեան մէջ այս օրը նաեւ յարմար առիթ մըն է վերարժեւորելու հայ կնոջ տիպարը, որ դարեր շարունակ եղած է ընտանիքի անսասան սիւնը, ազգային գոյատեւման երաշխիքը եւ, երբ հարկը պահանջած է` անվեհեր մարտիկը:
Հայ կնոջ արժէքին արմատները կու գան մեր նախապատմական շրջաններէն: Հին հայկական միջավայրին մէջ գոյութիւն ունեցած մայրիշխանութիւնը միայն հասարակական կառավարման ձեւ մը չէր, այլ հոգեւոր խոր արժեհամակարգ, ուր կինը կը դիտուէր իբրեւ կեանքի, պտղաբերութեան եւ շարունակականութեան սրբազան կեդրոն: Այս մտածողութիւնը արտայայտուած է նաեւ հայկական դիցաբանութեան մէջ: Մեր նախնիները կը պաշտէին Անահիտ աստուածուհին` «Ոսկեմայրը», որ կը խորհրդանշէր մայրութիւն, իմաստութիւն եւ բարերար ուժ, ինչպէս նաեւ Աստղիկը, որ կը մարմնաւորէր գեղեցկութիւն, սէր եւ կենսականութիւն: Այս պաշտամունքները կը վկայեն այն բարձր դիրքին մասին, զոր կինը ունեցած է հայ հասարակութեան մէջ: Դարերու ընթացքին, նոյնիսկ երբ հասարակական համակարգերը փոխուեցան, հայ կինը շարունակեց մնալ ընտանիքին առանցքը: Ան եղաւ տան «թագուհին»` պահապանը բարոյական արժէքներու, ազգային աւանդութիւններու եւ սերունդներու դաստիարակութեան:
Կիներու միջազգային օրուան գաղափարը ծնունդ առաւ 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան` իբրեւ բողոքի ձայն անարդարութեան դէմ: 1908-ին Նիւ Եորքի մէջ հազարաւոր կիներ փողոց իջան` պահանջելով քուէարկելու իրաւունք եւ արժանապատիւ աշխատանքային պայմաններ: Այս համաշխարհային պայքարը պարզապէս տօն մը չէր, այլ յիշեցում մը` կիներու իրաւունքներու համար մղուած տասնամեակներու յամառութեան մասին: Հայ կինը միշտ մասնակցած է հասարակական եւ ազգային կեանքին: Այս իրողութիւնը յստակօրէն կը տեսնենք Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան տարիներուն (1918-1920), երբ Հայաստանը դարձաւ աշխարհի այն յառաջադէմ պետութիւններէն մէկը, ուր կանայք ունէին քուէարկելու եւ ընտրուելու իրաւունք: Սակայն հայ կնոջ կամքի ամէնէն դաժան ու միեւնոյն ատեն ամէնէն վսեմ փորձաքարը եղաւ 1915-ի արհաւիրքը: Հայոց ցեղասպանութեան արիւնոտ ճամբաներուն վրայ հայ կինը դարձաւ մարդկային պատմութեան մեծագոյն նահատակն ու միաժամանակ` ամէնէն զօրեղ վերապրողը: Անոնք, որոնք չուզեցին թշնամիին գերի դառնալ, ընտրեցին մահը` փրկելու համար իրենց պատիւը. հազարաւոր հայուհիներ Եփրատ գետի ալիքներուն կամ անդունդներուն մէջ նետուեցան` պահելու համար իրենց ու ազգին արժանապատուութիւնը: Իսկ անոնք, որոնք կարողացան փրկուիլ անապատի դժոխքէն, իրենց ուսերուն վրայ պահեցին ողջ մնացած ժողովուրդը: Այդ կիներն էին, որոնք Տէր Զօրի աւազներուն վրայ մատներով հայերէն տառեր սորվեցուցին որբերուն` չթողնելով, որ հայ լեզուն մեռնի: Իրենց աղօթքով անոնք նոր կեանք տուին յաջորդ սերունդին: Հայ կինը Ցեղասպանութեան օրերուն եղաւ ո՛չ միայն զոհ, այլ նաեւ յաղթանակող, որովհետեւ անոր ապրելու կամքն էր, որ թոյլ տուաւ հայութեան վերապրիլ ու շարունակել իր պատմութիւնը:
Կ՛արժէ նշել, որ 1919 թուականին Հայաստանի խորհրդարանին մէջ արդէն կը գործէին երեք կին պատգամաւորներ` Կատարինէ Զալեան-Մանուկեան, Պերճուհի Պարտիզպանեան-Բարսեղեան եւ Վարվառէ Սահակեան: Անոնց ներկայութիւնը խորհրդարանին մէջ կը փաստէ, որ հայ կինը վաղուց պատրաստ էր ստանձնելու քաղաքական, հասարակական եւ ազգային պատասխանատուութիւններ:
Երբ հայրենիքի ազատութիւնը վտանգուեցաւ, հայ կինը միայն ընտանիքի պահապանը չմնաց, այլ դարձաւ անվեհեր ազատամարտիկ: Ֆետայական շարժումը միայն տղամարդոց պայքարը չէր. բազմաթիւ հայուհիներ նոյնքան խիզախութեամբ մասնակցեցան ազատագրական մարտերուն` փաստելով, որ հայրենասիրութիւնն ու անձնազոհութիւնը սեռ չեն ճանչնար: Այս պայքարի դաշտին վրայ հայուհին ապացուցեց, որ իր արտաքին քնքշութեան տակ կը թաքնուի առիւծի քաջութիւն եւ անսասան կամք:
Այս հերոսական էջերուն մէջ իր անմահ տեղը ունի Սօսէ Մայրիկը` հայ ազատագրական շարժման ամէնէն նշանաւոր կին դէմքերէն մէկը: Ան իր ամուսնոյն` Աղբիւր Սերոբի կողքին, Սասնոյ լեռներուն մէջ կռուեցաւ անձնուրաց կերպով` միաժամանակ հոգ տանելով ֆետայիներու կարիքներուն: Իր քաջութեան համար ժողովուրդը զինք պատուեց «Մայրիկ» անունով: Նոյնպիսի անվեհերութեամբ յայտնի էր նաեւ Խանըմը (Կուտինա), որ մասնակցելով բազմաթիւ ֆետայական գործողութիւններու, դարձաւ կարգապահութեան, հաւատարմութեան եւ անկոտրում պայքարի ոգիի փայլուն օրինակ:
Սակայն պայքարը միայն լեռներուն վրայ չէր: Զապէլ Եսայեանը, արեւմտահայ մտաւորականութեան վճռական ձայնը, իր գրիչը վերածեց հզօր զէնքի` արդարութիւն պահանջելով հայութեան համար: Ան եղաւ այն եզակի կինը, որ իր գաղափարական ազդեցութեան պատճառով թիրախաւորուեցաւ 1915-ի ապրիլեան ձերբակալութիւններու ժամանակ: Իր կողքին, ֆետայական շարժման մէջ իր ուրոյն դերը ունեցաւ նաեւ մտաւորական հերոսուհի Ռուբինա Արէշեանը: Ան իր կազմակերպչական բացառիկ կարողութիւնները նուիրեց ազգային-յեղափոխական պայքարին` անմիջականօրէն ներգրաւուելով ամէնէն բարդ ծրագիրներու պատրաստութեան մէջ, ինչպէս էր Սուլթան Համիտի դէմ կազմակերպուած գործողութիւնը: Այս նոյն անկոտրում ոգին տասնամեակներ ետք վերարծարծեց Սիլվա Կապուտիկեանը, որ իր անմահ «Խօսք իմ որդուն» պատգամով դարձաւ հայ լեզուի ու ինքնութեան սրբազան պահապանը: Անոր ձայնը` որպէս ազգային զարթօնքի ու Արցախեան գոյապայքարի մայրական ոգեշնչող, փաստեց, որ հայ կնոջ պայքարը ժամանակ ու սահման չի ճանչնար: Այս հայուհիները կը վկայեն, որ հայ կինը միայն ընտանիքի պահապանը չէ եղած, այլ նաեւ ազատութեան մարտիկ` պատրաստ զոհաբերելու ամէն ինչ հայրենիքի համար: Անոնք իրենց անձնական կեանքը զոհեցին հայրենիքի պաշտպանութեան համար` դառնալով ազգային դիմադրութեան խորհրդանիշներ:
Հայ կնոջ պայքարը չսահմանափակուեցաւ միայն քաղաքականութեամբ կամ ռազմի դաշտով. անոր ներկայութիւնը մտաւորական եւ մշակութային աշխարհին մէջ եղաւ նոյնքան յեղափոխական ու բախտորոշ: Մեր գրականութեան հզօր ձայնը` Զապէլ Եսայեան, իր գրիչը դարձուց զէնք` ամենայն խիզախութեամբ բարձրաձայնելով արդարութեան տենչը: Անոր պատգամը այսօր ալ կը հնչէ որպէս կոչ` ուղղուած բոլոր սերունդներուն. «Կինը աշխարհ չէ եկած միայն հաճելի ըլլալու համար: Կինը եկած է իր խլուած իրաւունքները պաշտպանելու, զարգանալու եւ իր միտքն ու հոգին ազատագրելու համար»:
Այս նոյն ազատագրական ոգին իր արտայայտութիւնը գտաւ նաեւ միջազգային հարթակներու վրայ: Տիանա Աբգար, ըլլալով աշխարհի առաջին կին դիւանագէտներէն մէկը, Ճափոնի մէջ ստանձնեց Հայաստանի հիւպատոսի պաշտօնը եւ դարձաւ փրկութեան փարոս` Մեծ եղեռնէն ճողոպրած բազմաթիւ հայերուն համար: Անոր դիւանագիտական հմտութիւնն ու մարդասիրութիւնը փաստեցին, որ հայ կինը պատրաստ է առաջնորդելու նոյնիսկ ամէնէն ճակատագրական պահերուն: Մշակութային վերածնունդի եւ ազգային զարթօնքի ճամբուն վրայ իրենց անջնջելի հետքը ձգեցին նաեւ Սիլվա Կապուտիկեանն ու Լուսինէ Զաքարեանը: Կապուտիկեան իր տողերով ամրապնդեց ազգային ինքնութիւնն ու անխոնջ հայրենասիրութիւնը` դառնալով հայ խօսքի պահապանը, մինչդեռ Լուսինէ Զաքարեան, որպէս հայ հոգեւոր երաժշտութեան անզուգական դեսպան, իր հրեշտակային ձայնով վերակենդանացուց մեր դարաւոր շարականները: Այս մտաւորական հսկաները ապացուցեցին, որ մշակոյթն ու արուեստը նոյնպէս զէնքեր են, որոնցմով հայ կինը պաշտպանեց եւ բարձրացուց իր ազգին պատիւը:
Մարտ 8-ը պէտք է ըլլայ ո՛չ միայն շնորհաւորանքի, այլ նաեւ վերազարթօնքի օր: Այս տօնը, իր պատմական ակունքներով ու ազգային երանգներով, մեզի կը յիշեցնէ, որ հայուհիին կերպարը երբեք չէ սահմանափակուած մէկ դերով: Մայրիշխանական շրջանի սրբազան յարգանքը, 1918-ի իրաւահաւասարութիւնը եւ ֆետայական շրջանի անձնազոհութիւնը այն ամուր հիմքերն են, որոնց վրայ կը բարձրանայ ժամանակակից հայ կինը: Ան եղած է ազատագրական պայքարի աննկուն ֆետային, մտաւորական կեանքի արթուն միտքը եւ պետականաշինութեան գործուն մասնակիցը: Այս ժառանգութիւնը կը փաստէ, որ հայուհիին արտաքին փափկութեան եւ կանացի հմայքին տակ ամրացած է հզօր կամք եւ վեհ քաջութիւն:
Այսօր, մարտ 8-ը տօնելով, մենք ո՛չ միայն յարգանքի տուրք կը մատուցենք անցեալի հերոսուհիներուն, այլ նաեւ կը վերահաստատենք մեր յանձնառութիւնը` ստեղծելու այնպիսի միջավայր, ուր հայ կինը կը շարունակէ ըլլալ ազատ եւ ինքնավստահ: Հայուհին եղած է եւ պիտի մնայ մեր ազգի յառաջդիմութեան շարժիչ ուժը` իր անձին մէջ միաձուլելով ապագայի նպատակը:
Յարգա՜նք բոլոր այն կիներուն, որոնք առիւծի քաջութեամբ, ֆետայական կորովով ու նուիրումով կը շարունակեն կերտել Հայոց պատմութիւնը` գիտութեան, կրթութեան, արուեստի քաղաքականութեան եւ հայրենիքի պաշտպանութեան մէջ:
