1988-ին Արցախի ժողովրդի օրինական պահանջին Ազրպէյճանի պատասխանը եղաւ բռնութիւնը: Փետրուարի 27-29 Սումկայիթում կազմակերպուեցին հայերի զանգուածային ջարդեր` պետական մարմինների թողտուութեամբ եւ խրախուսմամբ: Սումկայիթի ոճրագործութեանը յաջորդեցին արիւնալի դէպքերը` Պաքւում, Կիրովապատում, Շամխորում եւ այլուր, ինչի հետեւանքով շուրջ 350.000 հայեր բռնի տեղահանուեցին Ազրպէյճանից: Այդ օրերին հայութիւնը հասկացաւ, որ իր գոյութեան իրաւունքը պաշտպանուած չէ օրէնքով, եւ այն պէտք է նուաճել համազգային դիմադրութեամբ:
Սումկայիթի եւ այլ քաղաքներում իրականացուած ջարդերը ոչ միայն մարդկային ողբերգութիւն էին, այլեւ խորապէս ազդեցին ազգային ինքնագիտակցութեան վրայ: Հայ ժողովուրդը գիտակցեց, որ խաղաղ եւ օրինական պահանջները բախւում են բռնութեան պատին, եւ որ` ինքնորոշման իրաւունքը հնարաւոր է պաշտպանել միայն համազգային դիմադրութեամբ եւ անհրաժեշտութեան դէպքում` զինուած պայքարով: Սումկայիթը դարձաւ նոր ցեղասպանութեան սպառնալիքի խորհրդանիշ, իսկ միջազգային հանրութեան լռութիւնը` արդարութեան բացակայութեան վկայութիւն:
Արցախի եւ մայր Հայաստանի վճռակամութիւնը, սփիւռքի մեր հայրենակիցների օժանդակութիւնները, եռամիասնութեան կայացումը յանգեցրին նրան, որ առկայ իրավիճակում Արցախը կարողացաւ ոչ միայն պաշտպանել իր գոյութիւնը, այլեւ` ստեղծել անկախ պետականութիւն:
Արցախը դարձաւ ազատութեան եւ արդարութեան խորհրդանիշ` ապացուցելով, որ խաղաղ համակեցութիւնը հնարաւոր է միայն ազատ եւ հաւասար իրաւունքներով ազգային պետական համակարգերի գոյութեան պայմաններում: Մշտական խաղաղութիւնը կարող է հաստատուել միայն այն դէպքում, երբ բոլոր ազգերը ունենան զարգացման հաւասար հնարաւորութիւններ, իսկ ինքնորոշման իրաւունքը ճանաչուի որպէս միջազգային իրաւունքի անկիւնաքար:
2023 թուականի սեպտեմբերին Ազրպէյճանի նոր յարձակման արդիւնքում Արցախի ողջ հայ բնակչութիւնը կրկին յայտնուեց ցեղասպանութեան վտանգի առաջ, բռնի կերպով տեղահանուեց` դառնալով էթնիկ զտման զոհ: Դա շարունակութիւնն էր փանթուրքիստական նկրտումների հետեւանքով դեռ 1800-ական թուականներից սկսած օսմանցիների, ապա Թուրքիայի եւ այժմ Ազրպէյճանի կողմից իրականացուող ցեղասպանութեան, որոնք շարունակում են մնալ անպատիժ:
Ազրպէյճանը պէտք է պատասխան տայ հայերի հանդէպ իրականացրած ոճրագործութիւնների համար: Միջազգային օրէնքներն ու ժողովուրդների իրաւունքների յարգումը լոկ ձեւակերպումներ չեն, դրանք պէտք է գործեն կանխելու համար նոր աղէտներն ու բռնութիւնները: Եւ քանի դեռ Հայաստանն շարունակում է շարժուել Ազրպէյճանի թելադրած օրակարգով եւ հրաժարուել Արցախից, մեր համազգային դիմադրութիւնը պէտք է արթնանայ, ինչպէս 88-ին. այլընտրանք չունենք:
28 փետրուար 2026
