ՄՈՎՍԷՍ ԾԻՐԱՆԻ
Լիբանան, 1983, ձմեռ
Այդ տարիներուն Զաւէն Խտըշեանն ու իր կինը սովորութիւն ունէին Պելվիուի իրենց առանձնատան մէջ տարբեր առիթներով հրաւէրներ կազմակերպելու: Այս հրաւէրներուն ներկայ կ՛ըլլային առաւելաբար` արուեստագէտներ, լրագրողներ արուեստաբաններ, ինչպէս նաեւ` որոշ արուեստասէրներ… մեծամասամբ իրենց կողակիցներով, ինչպէս` Փոլ Կիրակոսեան, Կիւվտէր, Թորոս Տէր Յակոբեան, Պերճ Ֆազլեան, Ժոզեֆ Թարրապ, Վարուժան Խտըշեան, Գր. Նորիկեան, Սեզար Նամմուր, Լիւսի Թիւթիւնճեան, Սոնիա Նիկոլեան, Էտկար Դաւիթեան, Էտի Պահատրեան եւ այլն: Այս անգամ առիթը Ասատուր Պզտիկեանի Լիբանան այցելութիւնն էր, որուն ի պատիւ` Խտըշեան ամոլը կազմակերպած էր յատուկ ընդունելութիւն մը: Զարմանալի չէ, որ նմանօրինակ հաւաքները (որոնք տեղի կ՛ունենային նաեւ այլ բնակարաններէ ներս) տարերայնօրէն կը ստանային գեղարուեստական բնոյթ, ուր կը քննարկուէին արուեստի եւ արուեստագէտներուն վերաբերող տարբեր հարցեր: Այդ օր մեր խօսոյթը բաւականին թէժացաւ, որովհետեւ զրոյցը կը ծաւալէր այն հարցի շուրջ, թէ «ինչո՞ւ հայ արուեստագէտներէն շատեր` Փոլ Կիրակոսեան, Զաւէն Խտըշեան, Կիւվտէր, Ժան Դարբինեան, Թորոս Տէր Յակոբեան… շատ աւելի ծանօթ են Լիբանանի արուեստասէր հասարակութեան, քան` լիբանանահայութեան: Երբ իմ հետաքրքրութիւնը աւելի աճեցաւ այս հարցի հանդէպ, Սոնիան (որուն նոր ծանօթացած էի) մէկ կողմ քաշեց զիս եւ ըսաւ.
— Մովսէ՛ս, Հրայրի մասին գիտե՞ս…
— Լսած եմ, սակայն ծանօթ եմ ո՛չ իրեն եւ ոչ ալ իր արուեստին:
— Հրայրը (Տիարպեքիրեան) շատ աւելի հռչակ ունի արաբական աշխարհի մէջ, քան` նոյնիսկ Փոլ Կիրակոսեանը:
Սոնիային տուած այս տեղեկութիւնը պատճառ եղաւ, որ ես մօտէն հետաքրքրուիմ Հրայրով: Ամիսներ ետք այցելեցի իր Էշրեֆիէի բնակարանը ու առիթ ունեցայ հանգամանօրէն հաղորդուելու անոր արուեստին, որուն յայտնութիւնը ոչ միայն գիւտ էր ինծի համար, այլ նաեւ` տպաւորիչ, որովհետեւ մինչ այդ ինծի ծանօթ Լիբանանի (եւ առհասարակ արեւելքի) կերպարուեստագէտներէն շա՜տ շատեր, ներշնչուելով արեւմտեան արտայայտչաձեւերէն ու արուեստի սանձարձակ ուղղութիւններէն, արեւելքի մէջ կը ներկայանային իբրեւ «նորարարներ»: Կային շատ քիչեր միայն, որոնք սնանելէ ետք իրենց միջավայրէն եւ արեւելեան հին ու նոր մշակոյթներէն, կը փորձէին յայտնաբերել իրենք զիրենք եւ ստեղծել ինքնատիպ ու բարձրորակ արուեստ: Հրայրը այդ քիչերէն է: Ան իբրեւ ստեղծագործող` հայ է, լիբանանցի ու առհասարակ արեւելքցի` միաժամանակ: Ան ոչ միայն ստացած է մասնագիտական կրթութիւն, այլ նաեւ հանգամանօրէն ուսումնասիրած է եւ կը շարունակէ սերտել` հակական մանրանկարչութիւնը, բիւզանդական եւ յատկապէս «Մելքիդ» սրբանկարչութիւնը, փիւնիկեան արուեստն ու առհասարակ արեւելեան հին հարուստ մշակոյթները եւ զանոնք իր հոգեմտաւոր պրիսմակէն անցընելէ ետք միայն կը դրսեւորէ կտաւներու վրայ… ենթագիտակցաբար եւ տարերայնօրէն:
Ահաւասիկ հո՛ս է Հրայրին արուեստի ուժն ու ինքնատպութիւնը, որ բերաւ իրեն միջազգային գնահատում եւ հռչակ:
Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ Հրայր գնահատուած է թէ՛ արեւելքի թէ՛ արեւմուտքի արուեստասէր դժուարահաճ հասարակութեան կողմէ իսկ: Հրայր Միջին Արեւելքի շարք մը թագաւորներու, իշխաններու եւ իշխանուհիներու կողմէ գնահատուելէ ու անոնց հաւաքածոներու մէջ ներառնուելէ ետք, իր ստեղծագործութիւններէն շատեր հանգրուանած են նաեւ` Անգլիոյ Էլիզապէթ Բ. թագուհիի, Մոնաքոյի արքայազն Հենրիի, Ժագլին Քենետի-Օնասիսի, Անթոնի Քուինի, Քըրք Տուկլասի, Լայզա Մինելլիի եւ այլ նմանօրինակ միջազգային դէմքերու հաւաքածոներուն մէջ:
Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ արժանացած է ազգային եւ միջազգային նշանակութիւն ունեցող կարգ մը շքանշաններու եւ մրցանակներու, որոնց կարգին` 1969-ին Սան Փաուլոյի «Ոսկեայ մետալին, 1972-ին Իտալիոյ կառավարութեան «Ոսկեայ մետալ» մրցանակին, 2012-ին Տիւսելտորֆի Համաեւրոպական ցուցահանդէսի «Ոսկեայ մետալին» եւ այլն:
Երեւան, Արաբկիր, 2025, յունուար 10
Հեռաձայնողը իմ լաւ ընկերներէն, յայտնի մտաւորական եւ բծախնդիր բանասէր (կարելի է նաեւ սփիւռքագէտ անուանել զինք) Արծուի Բախչինեանն էր. ընթացիկ «ողջոյններէ» ետք ըսաւ.
— Լաւ անակնկալ կայ. տե՛ս, թէ ո՛ւմ եմ յանձնելու ընկալուչը:
Հրայրն էր, պարզուեցաւ, որ Միացեալ Նահանգներէն կու գար եւ արդէն իսկ Երեւան է եւ կը պատրաստուի անհատական ցուցահանդէս տալու Վահագն թաղամասի արուեստի կեդրոնէն ներս, որ կը գործէ Նինա եւ Շանթ Յովնանեաներու նիւթաբարոյական օժանդակութեամբ եւ հովանաւորութեամբ: Զեկուցելէ ետք վերջերս Լոս Անճելըսի մէջ կազմակերպած իր վերջին անհատական ցուցահանդէսի յաջողութեան մասին, ըսաւ.
— Մովսէ՛ս, ես ալ «սուփրիզ» ունիմ քեզի, տե՛ս ո՛վ պիտի խօսի հետդ:
Այս անգամ Լիւսի Թոփալեանն էր: Հրայրին հայրենիքի մէջ անհատական ցուցահանդէս կազմակերպելու բուռն ցանկութեան ծանօթ էի, այդ պատճառով ալ այնքան չզարմացայ իր Երեւանէն հեռաձայնելուն, որքան զարմացայ Արծուիի, Հրայրի եւ Լիւսիի համատեղ ըլլալուն:
Լիւսիի ձայնը ջերմ էր, հաղորդական ու ընկերային: Յիշեցինք, որ ինք ժամանակին այցելած է «Նոա՛զ Արք» ցուցասրահ, զեկուցած` իր արուեստի բեղուն գործունէութեան մասին, եւ խոստացած ենք իրարու հետ համագործակցիլ: Թէեւ յայտնի պարագաներու բերումով չկրցանք համագործակցիլ, սակայն մենք կը հետեւէինք իրարու գործունէութեան: Ան ոչ միայն 1997-էն ի վեր վարած է Քույէթի «Տար էլ ֆունուն» յայտնի ցուցասրահի տնօրէնութեան պաշտօնը, այլ համաարաբական նշանակութիւն եւ համբաւ ունեցող բազմաթիւ կերպարուեստագէտներու (Տիա Ազզաուի, Օմար ալ Մաժտի, Հասան Մասղուտի, Դաւրիզ Դնաւոնի…) գործերը ներկայացուցած եւ ցուցադրած է իր ցուցասրահին մէջ ու հետք ձգած Քուէյթի ժամանակակից արուեստին վրայ: Միաժամանակ Լիւսին հետամուտ եղած է հայ ժամանակակից գեղանկարչութիւնը ծանօթացնելու Քուէյթի արուեստասէր հասարակութեան: Բացի Փոլ Կիրակոսեանէն ու Հրայրէն` ան բազմիցս ցուցադրած է նաեւ հայրենի ժամանակակից արուեստագէտներու ստեղծագործութիւնները, ինչպէս` Գագիկ Գազանճեան, Ռուբէն Գրիգորեան, Սեդա Պեքարեան, Վահան Ռումելեան եւ ուրիշներ: Ուրեմն պարզ է, թէ ինչո՛ւ Լիւսի Թոփալեանի նախաձեռնութեամբ եւ «Երեւանի Բիենալէ արուեստի հիմնարկի» կազմակերպութեամբ «Լաթիթուդ» ցուցասրահին մէջ 2025-ի դեկտմբերի 13- երեկոյեան տեղի ունեցաւ Հրայրի հերթական մէկ անհատական ցուցահանդէսին բացումը` «Արեւ» ընդհանուր խորագիրին տակ, լրագրողներու, արուեստագէտներու եւ արուեստասէրներու խուռներամ բազմութեան մը ներկայութեան: Ցուցադրութեան դրուած շուրջ երեսուն ստեղծագործութիւներու բանտաները (ձիեր, կիներ, մերկուհիներ, ծաղիկներ, թռչուններ, հրեշտակներ…) թէեւ նոյնն էին, սակայն ներկայացուած էին աւելի բիւրեղ առոգանութեամբ եւ նոր հնչեղութեամբ, անոնց մէջ շեշտուած է նաեւ` արեւներու ջերմութեան կենսատու զգացողութիւնը` շատ աւելի անմիջական ու հաղորդական արտայայտչաձեւերով:
Ինչպէս Հրայրի, այնպէս ալ բազմաթիւ հայ գեղանկարիչներու պարագային, արեւու եւ առհասարակ լոյսի մեծարումն ու անոր արտայայտութիւնը տարերայնօրէն կը բխին մեր ցեղային ակունքներէն ու կը տարածուին ամբողջ հայ մշակոյթին վրայ: Հրայրին գեղանկարներու մէջ, յատկապէս` երիվարներու եւ կին կերպարներու կողքին, յաճախ ի յայտ կու գան արեւային տարբեր դրսեւորումներ, որոնք արտաքին պայծառութիւն եւ ներքին արտայայտչական ուժ կը հաղորդեն իր ստեղծագործութիւններուն… ենթագիտակցաբար եւ բնազդաբար:
Տրուած ըլլալով, որ «Լաթիթուդ» ցուցասրահը կը գտնուի Երեւանէն դուրս` Աշտարակի խճուղիին վրայ, Հրայրի ստեղծագործութիւններու ցուցահանդէսը նոյնութեամբ փոխադրուեցաւ Երեւանի վերոյիշեալ արուեստի նոյն կազմակերպութեան պատկանող` «A1 Art Space» սրճարան-ցուցասրահը, ուր դարձեալ Հրայրին արուեստը ընդունուեցաւ եւ բարձր գնահատանքներու արժանացաւ:
Որքան որ Հրայր մեծարուեցաւ ու գնահատուեցաւ հայրենիքի մէջ, նոյն ուժգնութեամբ ինքն ալ գոհ մնաց եւ աստիճան մը աւելի կապուեցաւ հայրենի հողին, բարեկամական նոր կապեր ստեղծեց` ի սպաս ապագայի արուեստի փոխյարաբերութիւններուն: Զարմանալի չէր, որ ամէնէն շատ ուշադրութեան արժանացան «Ուժ»-ի (Ձիերու շարքը), «Լոյս»-ի (ոճաւորուած ու ազնուացեղ կին կերպարները) եւ «Խաղաղութեան» (աղաւնիները) կտաւները: Որովհետեւ Հրայրի ստեղծագործութիւնները, իրենց ամբողջութեան մէջ, ազգային ու համամարդկային ու մարդասիրական ոգիով թաթաւուն են, եւ ինք եւս իր արուեստագէտի առաքելութեամբ հանդէս կու գայ իբրեւ «Խաղաղութեան աղաւնի» մը: Ան ակնարկելով հայ ժողովուրդին (ըլլայ հայրենիքի թէ սփիւռքի տարածքին) անմիաբան ու տագնապահար վիճակին, իբրեւ եզրակացութիւն` կ՛ըսէ.
— Կը մաղթեմ, որ հայերը զիրար սիրեն եւ իրարու ձեռք երկարեն…
Այս պարզունակ թուացող նախադասութեամբ Հրայր ամէնէն անհրաժեշտ ու կենսական պատգամը կը յղէ իր ժողովուրդին… իր արուեստով ու մասամբ նորին…
Երեւան, 2026, փետրուար
