ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐԵԱՆ
Յունուարի 29-ը հայոց նորագոյն պետականութեան գաղափարական եւ քաղաքական հիմնասիւներից մէկի` Արամ Մանուկեանի յիշատակի օրն է, ինչը պարտադրում է ոչ լոկ ձեւական յիշատակում կամ ծիսական յարգանքի դրսեւորում:
Արամի անունը յաճախ շրջապատւում է պաշտամունքային լռութեամբ, որը որքան էլ արտաքուստ յարգալից, բայց իրականում վտանգաւոր է. այն նրան վերածում է անցեալի սրբապատկերի, ոչ թէ ներկայի համար գործող քաղաքական երեւոյթի: Մինչդեռ Արամ Մանուկեանը արժէք է այնքանով, որքանով նա մնում է քաղաքական մտածողութեան կենդանի ուղեցոյց, այլ ոչ թէ պարզապէս պատմական կերպար: Նրա կեանքն ու գործունէութիւնը չեն կարող տարանջատուել գաղափարից ու գործից, անհատականից ու հաւաքականից, պատմական պատասխանատուութիւնից ու առաքելութիւնից, ներկայից ու ապագայից: Նա մարմնաւորում է ազգային պայքարի ամբողջական դարբնոց, պետական մտածողութեան չափանիշ եւ քաղաքական վարքագծի բարձրագոյն ցուցիչ:
Արամ Մանուկեանի գաղափարական ձեւաւորումը անքակտելիօրէն կապուած է Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան աշխարհայեացքի հետ: Դաշնակցական լինելը նրա համար երբեք չի եղել կուսակցական նեղ պատկանելութիւն, այլ ազգային գոյապայքարի համապարփակ ընկալում, քաղաքական պատասխանատուութեան եւ ազգային ինքնիշխանութեան ըմբռնում: Դաշնակցութեան գաղափարախօսութիւնը նրան զինել է սթափութեամբ արտաքին աշխարհի հանդէպ եւ անզիջում հաւատով սեփական ուժերի նկատմամբ: Նրա յայտնի խօսքը` «Ամէն ոք իր մասին է մտածում… Մենակ ենք եւ պէտք է ապաւինենք միա՛յն մեր ուժերին…», պարզապէս ժամանակի մարտահրաւէրների արձանագրում չէ, այլ դաշնակցական քաղաքական մտածողութեան խտացուած բանաձեւ: Այդ խօսքի մէջ մերժւում է օտարի բարեհաճութեանը ապաւինելու պատրանքը եւ հաստատւում է միակ կենսունակ ճանապարհը` ինքնակազմակերպուած ազգային պայքարը:
Այս գաղափարական հենքով է Արամ Մանուկեանը տարիներ շարունակ գործել Արեւմտեան Հայաստանում` Վան-Վասպուրականում: 1915 թուականին, Հայոց ցեղասպանութեան ամենասեւ օրերին, Վանի ինքնապաշտպանութիւնը պատմական բացառիկ երեւոյթ է ոչ միայն ռազմական, այլ քաղաքական իմաստով: Այն ապացուցեց, որ նոյնիսկ կազմակերպուած բնաջնջման պայմաններում հնարաւոր է դիմակայել, եթէ ժողովուրդն ունի կազմակերպող միտք, քաղաքական ղեկավարում եւ ազգային պատասխանատուութեան գիտակցում: Վանում ստեղծուած ինքնապաշտպանական եւ վարչական համակարգը ինքնաբուխ երեւոյթ չէր: Այն երկար տարիների գաղափարական աշխատանքի, դաշնակցական կազմակերպչական փորձի եւ Արամ Մանուկեանի քաղաքական կամքի արդիւնք էր: Նա յստակ գիտակցում էր, որ հայութեան փրկութիւնը հնարաւոր է միայն այն դէպքում, երբ ժողովուրդը դադարում է լինել ողբերգութեան լուռ զոհը եւ վերածւում է պայքարի կազմակերպուած ուժի:
Վանի ինքնապաշտպանութեան օրերին Արամ Մանուկեանը ոչ միայն ղեկավարեց զինուած դիմադրութիւնը, այլ կեանքի կոչեց պետականութեան նախատիպ: Կարգ ու կանոն, վարչական պատասխանատուութիւն, ներքին անվտանգութիւն` այս ամէնը գործեց այն պայմաններում, երբ համաշխարհային ուժերը լուռ հետեւում էին հայ ժողովրդի կոտորածին: Վան-Վասպուրականի հազարաւոր հայերի փրկութիւնը արտաքին միջամտութեան արդիւնք չէր: Այն սեփական ուժերին ապաւինած քաղաքական որոշման հետեւանք էր: Այս փորձը դարձաւ Արամ Մանուկեանի հետագայ պետական մտածողութեան եւ գործունէութեան հիմնաքարը:
1917-1918 թուականներին նոյնպիսի գոյաբանական վտանգի առջեւ կանգնեց Արեւելեան Հայաստանը: Ռուսական բանակի հեռացումը, վարչական համակարգի քայքայումը, փախստականների հոսքը, համաճարակը, սովը եւ թուրքական ներխուժման սպառնալիքը ստեղծել էին լիակատար քաոս եւ պետական կառավարման ճգնաժամ: Այդ պայմաններում աշխուժացան արտաքին օգնութեան, միջազգային երաշխիքների եւ դիւանագիտական սպասումների մասին խօսակցութիւնները: Արամ Մանուկեանը մերժեց այդ սին պատրանքները: Նրա համար գոյապայքարը եւ պետականութեան ստեղծումը այլեւս հնարաւոր էր միայն կամքի, կազմակերպուածութեան եւ ինքնիշխան որոշման միջոցով: Եթէ ժողովուրդը ինքնիրեն չի պարտադրում պետութիւն ունենալու կամք, որեւէ արտաքին ուժ դա չի անի նրա փոխարէն. հաւատացած էր Արամը:
1918 թուականի մայիսեան օրերին այդ համոզմունքը վերածուեց վճռական գործի: Արամ Մանուկեանը դարձաւ համազգային դիմադրութեան կազմակերպիչ առանցքը եւ ոգին: Նրա կամքի շուրջ համախմբուեցին զինուորականները, կամաւորական ուժերը, հոգեւորականները եւ քաղաքացիական բնակչութիւնը: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերը ծնուեցին ոչ միայն ռազմի դաշտում ցուցաբերած քաջութիւնից եւ սխրանքներից, այլ նաեւ քաղաքական կամքից: Այդ կամքը մարմնաւորւում էր Արամ Մանուկեանի կերպարում: Նա յստակ գիտակցում էր, որ այդ պահին պարտութիւնը հաւասարազօր է ազգի վերջնական կործանմանը, իսկ դիմադրութիւնը` պետականութեան ծնունդին:
1918 թուականի մայիսի 28-ին Հայաստանի Հանրապետութեան ծնունդը հնարաւոր չէր առանց այդ քաղաքական կամքի: Անկախ պետականութեան ձեւաւորումից յետոյ, ներքին գործերի նախարարի պաշտօնում Արամ Մանուկեանը փաստացի դարձաւ պետական կառավարման առանցքային դէմքը: Նրա համար պետութիւնը սոսկ ձեւական գոյութիւն չէր, այլ ամէնօրեայ պայքար եւ մաքառում, խիստ կարգ ու պատասխանատուութիւն պահանջող գոյաձեւ: Նա անզիջում պայքարում էր անիշխանութեան, ինքնահոս գործունէութեան եւ քայքայիչ «ազատութիւնների» դէմ` համոզուած լինելով, որ պետականութիւնը չի կարող կառուցուել քաոսի վրայ: Պետական կարգը նրա համար ազգային անվտանգութեան հիմնական բաղադրիչն էր:
Նիկոլ Աղբալեանի մահախօսական խօսքերը` «Իւրաքանչիւրը պէտք է դիմի սեփական խղճին ու հարցնի` ծառայե՞լ է արդեօք հայ ժողովրդին այնպէս, ինչպէս ծառայել է Արամ Մանուկեանը…», եւ զօրավար Մովսէս Սիլիկեանի գնահատականը, որ` «Առանց Արամի ոչինչ չի անի», վկայում են այդ բարոյական չափանիշի ուժի մասին: Այս խօսքերն ընդգծում են, որ իրական իշխանութիւնը ծնւում է գաղափարից, վստահութիւնից եւ ազգային նուիրուածութիւնից, ոչ թէ կոչումից կամ պաշտօնից: Արամ Մանուկեանը քաղաքականութիւնը վերածել էր անմնացորդ նուիրումի եւ անխոնջ ծառայութեան, ոչ թէ ինքնանպատակ իշխանութեան:
Արամի ամբողջական կերպարն այսօր անխուսափելիօրէն հակադրւում է Հայաստանի քաղաքական իրականութեանը: Այսօր, գործող իշխանութիւնների կողմից պետականութիւնը յաճախ ընկալւում է որպէս ծանր բեռ, ինքնիշխանութիւնը` որպէս խոչընդոտ, իսկ պարտութիւնը` որպէս իրատեսական հանգրուան: Այնտեղ, որտեղ Արամ Մանուկեանը տեսնում էր գոյութեան խնդիր եւ պահանջում համազգային համախմբում, ներկայ իշխանութիւնը խօսում է «խաղաղութեան» մասին` ուժի գիտակցումից զուրկ բառապաշարով: Բայց այն խաղաղութիւնը, որը չի շաղկապւում ժողովրդի կամքի ու պետական պատասխանատուութեան հետ, Արամ Մանուկեանի դիտակէտից ոչ թէ «իրատեսական» քաղաքականութիւն է, այլ քայքայիչ մօտեցում, դաւաճանութիւն:
Արամ Մանուկեանը երբեք չէր ընդունի պարտութիւնը որպէս անբեկանելի դատավճիռ, նահանջը` որպէս հասուն քաղաքականութիւն, իսկ զիջումը` որպէս փրկութեան ուղի: Նրա աշխարհայեացքում պետութիւնը գոյութիւն ունի այնքան ժամանակ, որքան ժամանակ զինուած է ինքնապաշտպանուելու կամքով: Այն պահից, երբ իշխանութիւնը հրաժարւում է այդ կամքից, պետութեան ճակատագրի տնօրինումը փոխանցում է արտաքին ուժերին եւ ապաւինում է միջազգային խոստումներին, նա դադարում է լինել ազգային իշխանութիւն եւ վերածւում է վարչական գործիքի:
Յունուարի 29-ը պարզապէս յիշատակի օր չէ: Այն չափման օր է` մեր ազգային խղճի, մեր քաղաքական կամքի եւ մեր պետական պատասխանատուութեան համար: Արամ Մանուկեանին յիշելն առանց այս գաղափարական համեմատութեան նշանակում է դաւաճանել նրա քաղաքական էութեանը: Նրա կերպարն ու գործը պարտադրում են հարց տալ ինքներս մեզ. ունե՞նք արդեօք այսօր այն քաղաքական կամքը, որն անհրաժեշտ է ազգային ճգնաժամը յաղթահարելու համար: Եթէ ոչ, ապա Արամի կերպարը վերածւում է խիստ դատավճռի` մեր քաղաքական անգործութեան համար:
Արամ Մանուկեանը մեր անցեալը չէ: Նա մեր չիրացուած ներկան է եւ մեր անխուսափելի ապագան:
