ՄԱՐԹԱ ՍԵՈՄԵՔ
Մարթա Սեոմեք Սուրբ Աստուածածին եկեղեցու բազմաշերտ պատմութիւնը, որը նախագծուել է Պալեան ընտանիքի կողմից («Ակօս»-ում հրատարակուած Թամար Կիւրճեանի յօդուածի համաձայն, Սուրբ Աստուածածնի հեղինակը ոչ թէ Պալեաններն են, այլ` Սարգիս Ուստա Գատէհճեանը, տե՛ս https://www.agos.com.tr/tr/yazi/balya-n-te-kadehcyan-agnarg-ahntabi-svwrp-asdvwadzadzin-dacari-masin-38784) եւ ձեւաւորուել է քարանձաւ-սրբավայրից մինչեւ տաճար Այնթապի հայ համայնքի կողմից դարերի ընթացքում, ապա դարձել ռազմական պահեստ, բանտ եւ վերջապէս` մզկիթ, վերակենդանացւում է Մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան ընկերութեան կողմից` երկրաշարժից յետոյ վերականգնման գործընթացի շրջանակներում:
Եկեղեցու պատմական ճանապարհորդութեան մասին կը լսենք դոկտոր Էլմոն Հանչերից, որը նա կը ներկայացնի Եսայեանի մշակոյթի եւ գրականութեան ընկերութիւնում նոյեմբերի 22-ին: Մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան ընկերութիւնը մասնակցում է Պոլսի մշակոյթի եւ արուեստի հիմնադրամի կողմից կազմակերպուած Պոլսի 18-րդ պիենալէի զուգահեռ ձեռնարկների ծրագրին` երեք առանձին նախագծերով: Առաջին ձեռնարկը, որը կոչւում է «InstANtane» (Անյապաղ) Եշիլքէօյի Մոր Եֆրեմի ասորական եկեղեցում, հանրութեան համար կը բացուի կիրակի` հոկտեմբերի 12-ին: Երկրորդը` ԵԱՄՊՈԼԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ», հանրութեան համար կը բացուի նոյեմբերի 16-ից 20-ը Պալաթի պատմական Եանպոլի սինակոկում: Երրորդ ձեռնարկը, որը կոչւում է «Պալեան ճարտարապետութեան հոյակապ նախագիծը Անատոլիայում:
Այնթապի Սուրբ Աստուածածին առաքելական հայկական եկեղեցի (Քուրթուլուշ մզկիթ), որը կազմակերպել է Մարալ Ֆուքսը եւ հիմնուած է դոկտոր Էլմոն Հանչերի հետազօտութեան վրայ, կը ներկայացուի Պէյօղլուի Եսայեան մշակոյթի եւ գրականութեան ընկերութիւնում` շաբաթ նոյեմբերի 22-ին, ժամը 14:00-ին: Հանչերը մեզ հրաւիրում է «պատմական ճանապարհորդութեան Այնթապի Հայ առաքելական եկեղեցու ոսպնեակով, որը եւս կը ներկայացուի նոյեմբերի 22-ին` նրա մոռացուած, փոշոտ յիշողութիւնների մէջ: Յուսով եմ` կարող էք միանալ այս ճանապարհորդութեանը` ընդօրինակելով հին քարագործների եւ գրքերի հեղինակների թողած փոքրիկ նշումները որպէս ցանկութիւններ` իրենց ստեղծագործութիւնների մի անկիւնում»:
Զրուցեցինք դոկտոր Էլմոն Հանչերի հետ հայկական եկեղեցու եւ դրա պատմութեան մասին: Ե՞րբ է կառուցուել Այնթապի եկեղեցին, եւ ի՞նչ է տեղի ունեցել այս ընթացքում: Մօտ 250 տարի քաղաքի արեւելքում ապրող առաքելական հայերի միակ պաշտամունքի վայրը Սուրբ Եղիա եկեղեցին էր, որը կառուցուել էր Շեհրեքիւսթիւ թաղամասի հին ասորական եկեղեցու հիմքերի վրայ: Ժամանակի ընթացքում աճող դժուարութիւնների պատճառով հայ համայնքը գաղթել է քաղաքի արեւմուտքում գտնուող Թեփեպաշը: Սակայն Սուրբ Եղիա եկեղեցին վերածուել է մզկիթի եւ վերանուանուել Շէյհ Ֆեթուլլահ մզկիթ: Թեփեպաշըի արեւելեան լանջին գտնուող ստորգետնեայ քարանձաւը, որը յայտնի է դարձել որպէս Հայիկ` հայ համայնքի անունով, վերածուել է պաշտամունքի վայրի: Այս քարանձաւային եկեղեցին, որը թուագրւում է 18-րդ դարի առաջին քառորդին, չափազանց փոքր է եղել ժողովի համար: Այն ընդարձակուել է 19-րդ դարի սկզբին: Ենթարկուել է մի քանի վերանորոգման, օծուել է որպէս Սուրբ Աստուածածին եւ բացուել:
19-րդ դարի կէսերին Այնթապի հայերի կեանքի որակը եւ ճաշակը փոխուեց` հայ համայնքի ընկերային զարգացմանը եւ վերելքին զուգահեռ: Քանի որ նրանց պաշտամունքի վայրերը դարձան անբաւարար` թէ՛ չափսերով, թէ՛ գործառութեամբ, ժամանակակից եկեղեցու անհրաժեշտութիւնը դարձաւ ակնյայտ: Համայնքի ականաւոր անդամ եւ Հոգաբարձուների խորհրդի նախագահ Նիկողոս աղա Նազարէթեանը դիմեց Պոլսի հայոց պատրիարք Ներսէս Վարժապետեանին` խնդրելով նոր եկեղեցու համար նախագիծ պատրաստել: Օսմանեան պալատի գլխաւոր ճարտարապետ Սարգիս պէյ Պալեանը պատրաստեց երկու մասից բաղկացած նախագիծ` մէկը նոր եկեղեցու հիմքերի, միւսը` կառուցման համար: 1872-1873 թթ. կառուցուեցին տասնչորս խանութներ, որոնք շարուած էին ստորին յարկում, ճանապարհի երկայնքով` կազմելով եկեղեցու ամուր հիմքը: Սա նաեւ եկեղեցուն ապահովեց կայուն եկամտի աղբիւր:
Այնթապի աճող հայ բնակչութեանը հաշուի առնելով` Նիկողոս աղան, Այնթապի գլխաւոր ճարտարապետներից մէկի` վարպետ Սարգիս Գատեհճիեանի եւ նոր տաճարի վարպետ շինարարի հետ միասին եկեղեցու նախագիծը ներկայացրեց Սարգիս պէյին եւ այն մէկուկէս անգամ մեծացրեց: Նոր եկեղեցու հիմնարկէքի արարողութիւնը տեղի ունեցաւ 1876 թ. յունիսի 26-ին: Ե՞րբ է եկեղեցին բացուել, եւ ո՞րն էր դրա եզակի տիպաբանութիւնը: Շինարարութիւնը սկսուեց հիմնարկէքի արարողութեամբ` 1876 թ. յունիսի 26-ին: Շինարարութիւնը տեւեց աւելի քան 20 տարի` ռուս-թուրքական պատերազմի, քաղաքում տարածուած քոլերայի համաճարակի եւ ֆինանսական սահմանափակումների պատճառով: Վերջապէս, եկեղեցին աւարտուեց 1893 թ. վերջին եւ պաշտօնապէս բացուեց պաշտամունքի համար 1894 թ.` նուիրուած Սուրբ Աստուածածնին (Մարիամ Աստուածածին): Եկեղեցու 1 թոն քաշ ունեցող զանգը տեղադրուեց զանգակատանը 1907 թ.:
Այս յուշարձանային եկեղեցին, որը ձեւաւորուել է օսմանեան արքունի գլխաւոր ճարտարապետ Սարգիս պէյ Պալեանի նախագծով, 19-րդ դարի կէսերին Պոլսի մայրաքաղաքում տարածուած դարձած ժամանակաշրջանի պատմական-էկլեքթիք ճարտարապետական ոճերի եւ տեղական շինարարական առանձնայատկութիւնների միաւորում է: Ինչպէս պատկերացնում էին Այնթապի առաքելական հայ համայնքի ականաւոր դէմքերը, տաճարի արժանի շինուածքը կառուցուած է խաչաձեւ յատակագծով, որը պսակուած է բարձր թմբուկով հոյակապ գմբէթով: Արեւմտեան ճակատը շրջապատող աշտարակների ներսում եռայարկ պատկերասրահի (վերնատուն) նախագիծը, որտեղ մուտքը հնարաւոր է երկու ուղղութեամբ ճիւղաւորուող կրկնակի աստիճաններով, պէտք է որ առաջինը լինի այս տարածաշրջանում եւ հայկական ճարտարապետութեան մէջ:
Յաջորդ տարիներին եկեղեցին տարբեր նպատակներով է գործածուել: Ի՞նչ է տեղի ունեցել 1890-ականներին եւ 1915 թ. յետոյ: Այնթապի պատմաբան եւ գրքերի հեղինակ Մուրատ Ուչաների տրամադրած տեղեկութիւնների համաձայն, եկեղեցին, որը բացուել էր պաշտամունքի համար 1894 թ., բայց երկար չէր գոյատեւել, օգտագործուել է իր նպատակային նշանակութեամբ մինչեւ 1915 թ. յուլիսը, երբ Այնթապի հայերը տեղահանուել են:
Ա. Համաշխարհային պատերազմի աւարտից յետոյ փրկուածները կարողացան վերադառնալ հայրենիք, պահպանել շէնքը եւ այն կրկին վերածել պաշտամունքի վայրի: Այնթապի հայերի հեռանալուց յետոյ, որոնք ստիպուած էին կրկին լքել իրենց հողերը 1922 թ. դեկտեմբերի 25-ին, եկեղեցին կորցրեց իր գործառոյթը: Զինուորական պահեստից վերածուել է բանտի եւ ապա` մզկիթի: Այնթապի հայերի տեղահանութիւնից յետոյ շէնքը դադարեց օգտագործուել: Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այն օգտագործուել է որպէս բռնագրաւուած հայկական ունեցուածքի պահեստ: Այս ապրանքների աճուրդով վաճառքից յետոյ շէնքը ծառայել է նաեւ որպէս ռազմական պահեստ, իսկ աւելի ուշ շէնքում ժամանակաւորապէս տեղաւորուել են փախստականներ: Ա. Համաշխարհային պատերազմի աւարտից յետոյ հայրենիք վերադառնալ կարողացած հայերը (35.000 աքսորուած Այնթապի հայերից միայն մէկ երրորդն է փրկուել) պահպանում են շէնքը եւ այն վերածում պաշտամունքի վայրի: 1922 թ. յետոյ շէնքը դադարեց գործել որպէս եկեղեցի եւ հանրապետութեան վաղ տարիներից մինչեւ 1983 թ. օգտագործուել է որպէս բանտ: Այնթապի Սուրբ Աստուածածին Հայ առաքելական եկեղեցին նոյն թուականին վերածուել է մզկիթի եւ 1986 թ. բացուել է որպէս Քուրթուլուշ մզկիթ: Արդեօ՞ք շէնքը վնասուել է 2023 թ. երկրաշարժի ժամանակ, եւ ինչպիսի՞ն է նրա ներկայիս վիճակը:
2023 թ. փետրուարի 6-ի երկրաշարժի ժամանակ հարաւարեւմտեան մինարեթը, որը մզկիթի վերածման ընթացքում աւելացուած մինարեթներից մէկն էր, փլուզուել է գմբէթի վրայ: Սա, հաւանաբար, ամբողջութեամբ ոչնչացրել է հոյակապ գմբէթը` զգալի վնաս հասցնելով կառոյցին:
Արեւմտեան դարպասի ձախ կողմում գտնուող հին զանգակատանը բարձրացող մինարեթը նոյնպէս զգալի վնաս է կրել: 2023 թ. օգոստոսի 28-ին Հիմնադրամների գլխաւոր վարչութիւնը սկսեց վերականգնման աշխատանքները, եւ «Փեքելեր ինշաաթ»-ը շահեց մրցոյթը եւ ստանձնեց վերականգնման աշխատանքները: Արուեստի պատմութեան զեկոյցը գրուել է իմ կողմից: Վերականգնման որոշումը հաստատուել է 2023 թ. դեկտեմբերի 27-ին: Մզկիթի վերականգնումը, որը սկսուել էր 2023 թ. դեկտեմբերի 28-ին, եւ դրա բակի կառոյցների վերանորոգումն իրականացւում են խմբի կողմից: Քուրթուլուշ մզկիթը, որի վերականգնումն աւարտուել էր, վերաբացուել է 2025 թ. մայիսի 8-ին: Բացօթեայ տարածքների բարեկարգման աշխատանքները դեռեւս շարունակւում են:
Թարգմանեց ՏԻԳՐԱՆ ՉԱՆԴՈՅԵԱՆ
