ԼԻԶԱ ԲԱՆՃԱՐՃԵԱՆ-ԹԵԼՎԻԶԵԱՆ
Մարդու կեանքին մէջ կան պահեր, երբ ան կանգ կ՛առնէ ոչ թէ հանգստանալու,այլ իր անցած ուղին լուռ կշռադատելու համար: Այդ ժամանակ ան կը դառնայ իր իսկ միտքերուն ունկնդիրը. կը յիշէ իր ձեռքբերումները, որոնք լուռ հպարտութեամբ կը ջերմացնեն հոգին, եւ` երազները, որոնց իրականացումը տակաւին անսպառ փափաք կը մնայ: Այդ մտորումներուն մէջ կը յայտնուին նաեւ ապրելակերպի այն մեծ ու փոքր փոփոխութիւնները, որոնք կեանքին աւելի ամբողջական իմաստ կու տան եւ զայն կը դարձնեն առաւել արդիւնաւէտ ու իմաստալից:
Արդեօք ան կը համարձակի՞ անդրադառնալ կեանքի «ընթացիկ սխալներուն»: Ինչպէս լեզուի մը մէջ կրկնուող սխալները կրնան զանազան ձեւերով խանգարել այդ լեզուին բնական ու առողջ գործածութիւնը` զայն դարձնելով «անխնամ», որովհետեւ լեզուի մը պահպանումը կախեալ է մաքուր եւ գիտակից գործածութենէն, մեր կեանքին մէջ ալ գոյութիւն ունին սխալ վարքեր, որոնք սովորութիւն դարձած են եւ ոչ թէ` ակնյայտ սխալ:
Այս ընթացիկ սխալներէն մէկը, թերեւս` ամէնէն աննկատը, ենթադրութիւնն է: Մտածում մը, որ մարդու մտքէն կ՛անցնի կայծի մը պէս եւ կը յարուցէ` պատկերացում, երեւակայութիւն, հաւանաբար ժամանակաւոր համոզում, բայց եւ` անորոշութիւն: Ինչո՞ւ անխուսափելի է ենթադրութեան ծուղակը իյնալ… որովհետեւ մարդ կը վախնայ ճշմարտութենէն եւ անոր փոխարէն` կը նախընտրէ ընտելանալ պատրանքի մը: Ենթադրելը մեր հոգեկան անապահովութեան ձայներէն մէկն է, որ ընդհանրապէս հիմնուած կ՛ըլլայ երեւակայութեան, անցեալի փորձառութեան եւ անհատի մը փափաքներուն վրայ: Պէտք չէ մոռնալ, որ կրնայ նաեւ սխալ եզրակացութիւններու եւ սխալ դատողութիւններու դուռ բանալ:
Առօրեայ դրութեամբ մենք ենթադրութիւններ կ՛ընենք մարդոց վերաբերունքին, դէպքերու պատճառներուն կամ ապագայի ընթացքին մասին: Գրիգոր Զoհրապ ըսած է. «Յաճախ մենք կը դատենք ուրիշները` մեր սեփական միտքի ստուերով»: Իսկ Րաֆֆի քննադատած է ենթադրելը` ըսելով. «Մարդ շատ անգամ կ՛ըսէ` կը կարծեմ, առանց իսկապէս մտածելու, թէ իր կարծիքը հիմք ունի՞, թէ՞ ոչ»: Երբ մարդ անծանօթ երեւոյթի մը առջեւ գտնուի, կ՛ըսէ` «թերեւս այսպէս է», եւ այդ «թերեւս»-էն կը ծնին` բազում հարցումներ, ենթադրութիւններ, ժամանակաւոր գաղափարներ, որոնք բոլորն ալ պէտք ունին հաստատման:
Ենթադրութիւնները շատ անգամ բացասական անդրադարձ կրնան ունենալ անհատի մը կեանքին վրայ: Սխալ ակնկալիքներ կը ստեղծեն` պատճառ դառնալով անհասկացողութեան եւ սխալ որոշումի յանգելու: Կ՛առաջացնեն յուսախաբութիւն եւ կը մղեն, որ անձը ժխտական զգացումներ ունենայ, որովհետեւ իրականութիւնը կը տարբերի իր երեւակայած պատկերէն: Ենթադրութիւնը կրնանք համարել մթութեան մէջ լոյս մը, որ միշտ չէ, թէ ճիշդ ուղղութիւն ցոյց կու տայ: Այս պատճառով ենթադրութիւնը պէտք չէ նկատել որպէս վերջնական պատասխան, այլ որպէս սկիզբ` դէպի բացայայտում եւ յառաջընթաց:
Այո՛, բոլորս ալ անձնատուր ենք ենթադրութիւններու եւ կը խորհինք, թէ դժուար է հրաժարիլ անոնցմէ: Ենթադրութիւնը կրնայ խանգարել անհատի մը լիարժէք, գիտակից ու խաղաղ կեանք մը ապրելու իրողութիւնը: Առողջ մտածողութիւնը կը պահանջէ, որ ամէն ենթադրութիւն բաց մնայ քննադատութեան եւ փոփոխութեան: Այսպիսով, ան կամուրջ մը կը հանդիսանայ անգիտութեան եւ գիտելիքի միջեւ:
Կեանքը ճանապարհ մըն է` լեցուն փորձութիւններով, մարտահրաւէրներով եւ սխալներով: Երբ սորվինք սխալները իբրեւ դաս դիտել, կեանքը կը դառնայ ոչ թէ յոգնեցուցիչ ճամբորդութիւն, այլ` վերելքներով հարստացող ուղի եւ անձը ձեւաւորող ազդակ: Ամէն մէկ ենթադրութիւն հրաւէր մըն է` խորքին մէջ նայելու, մենք մեզ ճանչնալու եւ մեր ուղին վերարժեւորելու:
