«Վէմ» հանդէսի խմբագրութիւնը կը տեղեկացնէ, որ տպագիր տարբերակով ընթերցողներուն տրամադրութեան տակ դրուած է «Վէմ» հանդէսի 2025 թուականի երկրորդ թիւը` 343 էջ ծաւալով եւ հարուստ բովանդակութեամբ:
Խմբագրութեան յայտարարութեան մէջ կը նշուի. «Հանդէսի խմբագրականն առաջադրում ու հիմնաւորում է հայկական ինքնութեան դէմ սկսուած գրոհին դիմակայելու որոշակի մեթոդաբանութիւն, որի հիմնական բաղադրիչները մշակուել են «Վէմ»-ի խմբագրակազմի ջանքերով: Մինչ օրս մեր հայագէտների մեծ մասն առաջնորդւում է պասիւ (կրաւորական, Ա.) դիմադրութեան մարտավարութեամբ, ինչը հակամարտութիւնների դարաշրջանի նոր մարտահրաւէրներն անտեսելու հետեւանք է: Ներկայումս հումանիտար (ընկերային, Ա.) գիտութիւնը սոսկ առկայ արժեհամակարգի պահպանման պասիւ ձեւ չէ, այլ նաեւ ապագայի կառուցման ակտիւ գործիք: Ուստի զգացւում է մեր ինքնութեան հիմնական բաղադրիչները` լեզուն, պատմութիւնն ու մշակոյթը միահիւսող, պաշտպանող եւ կանխարգելիչ գործառոյթների կարիքը:
«Առաջնորդուելով այս սկզբունքով` «Վէմ» հանդէսի 2025 թուականի երկրորդ համարը կենտրոնացել է երկու թեմաների` մեր ինքնութեան պահպանման եւ հարստացման խնդրի ու ներկայումս Հայաստանին սպառնացող թուրքական աքցանի երկրորդ կողմի` ցեղասպան Ազրպէյճանի աննախադէպ ակտիւացման (աշխուժացման, Ա.) պատճառների վրայ: Առաջին առումով, խմբագրականից բացի, ուշագրաւ են հայկական ինքնութեան կոնկրետ (որոշակի, Ա.) բաղադրիչների` լեզուի ու էպոսի (դիւցազնավէպի, Ա.) դերերը յստակեցնող Արտաշէս Մարտիրոսեանի եւ Սոնա Ալավերդեանի ուսումնասիրութիւնները: Իսկ ահա երկրորդ թեմայով լոյս տեսած հրապարակումները կազմում են «Վէմ» հանդէսի 2025 թուականի երկրորդ համարի հիմնական բովանդակութիւնը: Այստեղ առկայ են ուշագրաւ յօդուածներ «Արեւմտեան Ազրպէյճան» կեղծ հայեցակարգի (Արփի Մադոյեան), Ազրպէյճանի կողմից Վրաստանի տարածքների իւրացման (Գէորգ Ստեփանեան) եւ Պաքւում պահուող Հայաստանի ու Վրաստանի ձեռագրական ժառանգութեան մասին (Անուշ Սարգսեան): Վրաստանի մասին հրապարակումների ներառումը պայմանաւորուած է նրանով, որ անցած օգոստոսի 8-ին Ուաշինկթընում ստորագրուած յայտարարագրին զուգահեռ` թուրք-ազրպէյճանական դաշինքը սկսել է քայլեր ձեռնարկել այդ երկրի հարաւը ժողովրդագրական առումով զաւթելու եւ Հայաստանի համար «երկրորդ Լաչինի միջանցքի» վերածելու ուղղութեամբ, ինչը լուրջ անհանգստութիւն է առաջացրել Վրաստանում: Սրանով «Վէմ» հանդէսը փորձում է իր համեստ լուման ներդնել այլեւս անխուսափելի դարձող` հայ-վրացական մերձեցման գործում:
«Վէմ» հանդէսի 2025 թուականի երկրորդ համարում տեղ են գտել նաեւ գիտական գրախօսութիւններ Վինֆրիտ Տալմանի ու Թեսսա Հոֆմանի «Հայաստանի աշխարհաքաղաքական ճակատագիրը. անցեալ եւ ներկայ» գերմաներէն մեծարժէք ուսումնասիրութեան եւ վերջերս Պէյրութում լոյս տեսած Կարօ Յովհաննէսեանի` «Ամենաղեկավարը` Սարգիս Զէյթլեան» աշխատութեան վերաբերեալ:
«Ներկայացնում ենք «Վէմ» հանդէսի 2025 թուականի երկրորդ համարի բովանդակութիւնն ու խմբագրականը»:
ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ
ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ
ՄԵՐ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ
ՀԻՄՆԱՔԱՐԵՐ
Արտաշէս Ռ. Մարտիրոսեան
ԲՆՈՒԹԻՒՆԸ, ՄՇԱԿՈՅԹՆ ՈՒ ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆԸ` ՈՐՊԷՍ ԼԵԶՈՒՆԵՐԻ ՏԱՐԲԵՐԱԿՄԱՆ ԳՈՐԾՕՆՆԵՐ
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ
Գէորգ Ս. Ստեփանեան
ԱԶՐՊԷՅՃԱՆԻ ԾԱՒԱԼԱՊԱՇՏԱԿԱՆ ՆԿՐՏՈՒՄՆԵՐԸ ԶԱՔԱԹԱԼԱՅԻ ՕԿՐՈՒԳԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ
«Մեծ Ազրպէյճան» ծրագրի համատեքստում (1918-1921 թթ.)
Արմէն Ց. Մարուքեան, Իսկուհի Ն. Աւանեսեան, Արփինէ Ռ. Բաբլումեան
ՀԱՅ ԿԱՆԱՆՑ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ԲՌՆՈՒԹԻՒՆԸ` ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԱԶՐՊԷՅՃԱՆՈՒՄ ԿԱՏԱՐՈՒԱԾ ՅԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ (1988-1990) – (անգլերէն)
ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ
Սիւզաննա Ն. Բադալեան
ՊԱՒԼԻԿԵԱՆ ԵՒ ԹՈՆԴՐԱԿԵԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ
Քննական հայեացք 18-20-րդ դարերի հայ պատմագրութեանը
ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹԻՒՆ
Սոնա Կ. Ալավերդեան
ՇՐՋԱՆԱԿՄԱՆ ՀՆԱՐԸ` ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՈՐՈՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑ
Լ. Խեչոյեանի «Մհերի դրան գիրքը» վէպում
ԼԵԶՈՒԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ
Եուրի Ս. Աւետիսեան
ԳՆԱՀԱՏՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԶԱՆԳՈՒԱԾԱՅԻՆ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐՈՒՄ
ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆ
Արարատ Մ. Յակոբեան
ԽՈՀԵՐ ԿԱՐՕ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆԻ «ԱՄԵՆԱՂԵԿԱՎԱՐԸ` ՍԱՐԳԻՍ ԶԷՅԹԼԵԱՆ» ԱՇԽԱՏՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ
ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐ
Աննա Է. Յակոբեան
ՀԱՄԱՐԺԷՔՈՒԹԵԱՆ ԽՆԴԻՐԸ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ
ԳԻՏԱԳՈՐԾՆԱԿԱՆ
Արփի Ա. Մադոյեան
«ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ԱԶՐՊԷՅՃԱՆ» ՀԱԿԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ՁԵՒԱՒՈՐՈՒՄԸ ՅԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԱԶՐՊԷՅՃԱՆՈՒՄ
ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐ
Աշոտ Ն. Հայրունի
ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԿԱՐԵՒՈՐ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄԸ
Վինֆրիդ Կ. Դալման; Թեսսա Հոֆման, Հայաստանի աշխարհաքաղաքական ճակատագիրը. անցեալ եւ ներկայ
ՅԱՒԵԼՈՒԱԾ
Անուշ Յ. Սարգսեան
ՊԱՔՒՈՒՄ ՊԱՀՈՒՈՂ ՀԱՅԵՐԷՆ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ
ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ
ՄԵՐ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ
Մուտք
Որեւէ հասարակութեան գոյութիւնը տրուած չէ մէկ անգամ եւ ընդմիշտ. այն մշտապէս կառուցւում եւ վերակազմաւորւում է լեզուի, պատմութեան ու մշակոյթի համադրութեան միջոցով: Այս երեքը, որոնք ներկայացւում են որպէս առանձին ոլորտներ, իրականում կազմում են խորհրդանշման, յիշողութեան եւ արժէքների փոխադարձ շրջանառութեան մէկ ամբողջական համակարգ: Լեզուի շնորհիւ կազմակերպւում, վերլուծւում է աշխարհի պատկերը, բայց այդ կազմակերպումն ինքնին ձեւաւորում է ոչ միայն հաղորդակցութիւն, այլեւ` ինքնաճանաչում: Պատմութեան խորքերում պահպանւում են հանրոյթի հաւաքական փորձառութեան շերտերը, բայց դրանք միշտ վերաիմաստաւորւում են ներկայի պահանջով: Մշակոյթը մարմնաւորում է անցեալի ժառանգութիւնը, բայց նաեւ` անընդհատ ստեղծում նոր իմաստներ, որոնց շնորհիւ հասարակութիւնը պահպանում է իր կենսունակութիւնը (Assmann, 2020):
Լեզուի աղքատացումը եւ աղաւաղումը սահմանափակում է իրականութեան ընկալումը, ինչպէս նաեւ` փոքրացնում ինքնութեան խորհրդանշական դաշտը: Պատմութեան կորուստը հաւաքական յիշողութեան կորուստ է` մոռացութիւն, որն ընդհատում է ժամանակների միջեւ խորքային կապերը: Մշակոյթի թուլացումը արժեզրկում է ոչ միայն աւանդոյթները, այլեւ նուազեցնում ապագայի հնարաւորութիւնները: Սակայն այս երեքի համադրութեան դէպքում ձեւաւորւում է մի ամբողջութիւն, որն ապահովում է տուեալ հանրոյթի գոյութեան շարունակականութիւնը նոյնիսկ ամենածանր պատմական պայմաններում (Fishman, 2021): Հայկական փորձառութիւնը բազմիցս ցոյց է տուել, որ պետականութեան բացակայութեան պայմաններում էլ հնարաւոր է պահպանել ինքնութիւնը, եթէ ուժեղ են պատմական յիշողութեան շղթաները, եթէ կենդանի է լեզուի խորհրդանշական դաշտը, եւ մշակոյթը ապահովում է արժէքների շարունակականութիւնը:
Ուրեմն վերոնշեալ երեք ոլորտների ամբողջութիւնը չի կարելի դիտել որպէս զուտ առանձին փաստերի կուտակում: Այն գոյաբանական դաշտ է, որտեղ հասարակական միաւորը հաստատում է իր տեղը ժամանակի հոսքում: Երեւութաբանական (ֆենոմենոլոգիական) դիտանկիւնից` պատմութիւնը բացում է ժամանակի նոյնիսկ ակունքային խորքերը, լեզուն` մտածողութեան, տրամաբանութեան եւ ոգու աշխարհը, մշակոյթը` արժէքների ներկայութիւնը: Այս երեք հորիզոնների միահիւսումն է, որ ձեւաւորում է ինքնութեան ժամանակաբանական տարածքը (Taylor, 2020): Այստեղ է, որ անցեալը դառնում է ներկայի մաս, իսկ ներկան` ապագայի նախապատրաստում:
Գիտութիւնը ծառայում է ինքնութեան պահպանմանը եւ չի կարող սահմանափակուել մասնատուած, մեկուսացած դիտարկումներով: Ուստի պատմաբանը չի կարող անտեսել լեզուական կառուցուածքների ազդեցութիւնը, լեզուաբանը չի կարող մոռանալ պատմական յիշողութեան մասին, մշակութաբանը չի կարող դուրս թողնել այն միջավայրը, որտեղ ձեւաւորւում է քաղաքական ու սոցիալական (ընկերային, Ա.) փորձը: Եւ այսօր ակնյայտ է, որ հայագիտութիւնը կանգնած է նոր մեթոդաբանութեան ընտրութեան առաջ. կա՛մ շարունակել մասնատուած հետազօտութիւնների աւանդոյթը, կա՛մ անցնել համադրող գիտութեանը: Երկրորդ ճանապարհն է, որ կարող է ապահովել ոչ միայն գիտական ճշգրտութիւն, այլեւ` ազգային գոյութեան շարունակականութիւնը (Todorova, 2021): Այդ ընտրութիւնը նաեւ էթիկական (բարոյագիտական, Ա.) է. գիտութիւնը, եթէ հրաժարւում է ամբողջականութիւնից, դառնում է պասիւ արձանագրող: Բայց եթէ այն ձգտում է վերակազմելու ամբողջական պատկերը, ապա վերածւում է կանխարգելիչ ուժի, որը թոյլ չի տալիս յիշողութեանը աղաւաղուել, լեզուին` որակական նահանջ ապրել եւ մշակոյթին` պարպուել: Միեւնոյն ժամանակ` պատմութիւնը, լեզուն եւ մշակոյթը միասին են միայն այն դէպքում, երբ գիտութեան պատասխանատուն գիտակցում է իր պատասխանատուութիւնը նրանց միահիւսումը պահպանելու գործում:
Այս պատասխանատուութիւնը կրկնակի կարեւոր է, որովհետեւ ներկայ պայմաններում տեղեկատուական տարածքները վերածուել են համաշխարհային հոսքերի, որտեղ տեղային փորձառութիւնը յաճախ տարրալուծւում է գլոբալ ստանդարտների (ընդհանուր չափանիշների, Ա.) մէջ: Մշակութային բազմազանութիւնը սպառնում է դառնալու «մուլտիկուլտուրալիզմի» (բազմամշակութաբանութեան, Ա.) դրսեւորում, որտեղ տարբերութիւնները պահպանում են միայն գեղագիտական, բայց ոչ խորքային յիշողութիւնը: Լեզուների համաշխարհային «շուկան», կախուած ժամանակի արագընթաց զարգացումից, անընդհատ սահմանափակում է փոքր լեզուների հնարաւորութիւնները` ստեղծելով ոչ միայն հաղորդակցական, այլեւ համընդհանրացուած նարատիւներ (խօսոյթներ, Ա.) որոնք անտեսում են իւրայատուկ յիշողութիւնները: Սակայն հէնց այս միջավայրում է, որ հումանիտար գիտութիւնը կարող է եւ պարտաւոր է լինել հաւասարակշռող ուժ: Այն պէտք է ոչ թէ ենթարկուի առկայ ստանդարտներին, այլ ցոյց տայ, որ իսկական համամարդկային արժէքները ձեւաւորւում են միայն տարբերութիւնների պահպանմամբ: Նա պէտք է ստեղծի մեթոդներ, որոնք թոյլ կը տան համադրելու ազգային յիշողութիւնը համաշխարհային գործընթացների հետ` առանց տարրալուծման: Այսպիսին է ամբողջական հայեացքի ուժը. այն թոյլ է տալիս մերժելու «միաձուլման» մոլորութիւնը եւ առաջարկելու «համադրութեան» ճանապարհը (Appadurai, 2021): Կոնֆլիկտային (հակամարտութեան, Ա.) իրավիճակներում այս առաքելութիւնը դառնում է ոչ միայն ակադեմական, այլեւ կենսական խնդիր: Երբ ժողովուրդների միջեւ բախումները դուրս են գալիս քաղաքական կամ ռազմական հարթութիւնից եւ տեղափոխւում մշակութային ու խորհրդանշական տարածք, վտանգւում է հէնց ինքնութեան հիմքը: Պատմութեան խեղաթիւրումը դառնում է քաղաքական զէնք, լեզուի արժեզրկումը` ինքնութեան ջնջման միջոց, մշակոյթի մարգինալացումը` (լուսանցքայնացումը, Ա.)` հոգեւորի չէզոքացման ձեւ: Ուստի այստեղ գիտութիւնը չի կարող լինել չէզոք. այն պէտք է լինի վկայագիր, որը պահպանում է ճշմարտութիւնը յիշողութեան, խորհրդանշման եւ արժէքների մասին:
Հետեւաբար լեզուի, պատմութեան եւ մշակոյթի համադրութեան վրայ հիմնուող հայագիտութիւնը պէտք է ընկալուի ոչ միայն որպէս ճանաչողութեան ձեւ, այլեւ` որպէս դիմադրութեան միջոց. դիմադրութիւն մոռացութեան, ստանդարտացման, խեղաթիւրման դէմ: Գիտութեան ուժը նրանում է, որ այն կարող է համադրել բազմազան վկայութիւնները եւ վերակազմել ամբողջական, օբիեկտիւ (առարկայական, Ա.) պատկերը, նոյնիսկ այն դէպքում, երբ քաղաքական կամ տնտեսական շահերը ձգտում են մասնատել այդ պատկերը: Այս ճանապարհով հումանիտար գիտութիւնը դառնում է ոչ թէ անցեալի պահպանման պասիւ ձեւ, այլ ապագայի կառուցման ակտիւ գործիք:
Այսպիսով, մեր շուրջ խորացող հակամարտութիւնների դարաշրջանում պատմութեան, լեզուի եւ մշակոյթի համադրութեան վրայ հիմնուող գիտական հայեացքը ստանում է ոչ միայն ճանաչողական, այլեւ գոյաբանական նշանակութիւն: Այն ապահովում է ոչ միայն մեր ինքնութեան շարունակականութիւնը, այլեւ` ժողովուրդների խաղաղ համակեցութեան հնարաւորութիւնը: Ուստի արդարացիօրէն կարելի է ասել, որ 21-րդ դարի պահանջներին համապատասխանող հումանիտար գիտութիւնը չի կարող սահմանափակուել նեղ մասնագիտական դաշտերով, քանի որ ունի միահիւսող, պաշտպանող եւ կանխարգելիչ գործառոյթների սուր կարիքը:
Խմբագրական խորհուրդ
Օգտագործուած գրականութիւն
1.Appadurai, A. (2021). The future as cultural fact: Essays on the global condition. London: Verso.
2.Assmann, J. (2020). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination (2nd ed.). Cambridge University Press.
3.Fishman, J. A. (2021). Reversing language shift: Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Multilingual Matters.
4.Taylor, C. (2020). The language animal: The full shape of the human linguistic capacity. Harvard University Press.
5.Todorova, M. (2021). Imagining the Balkans (Updated ed.). Oxford University Press.
