ՎԱՐԴԱՆ Բ. ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ
28 մայիս 1918-ը ժամանակակից Հայոց պատմութեան հիմնաքարը հանդիսացաւ: Արամ Մանուկեան իր հեռատես մօտեցումով կրցաւ ստեղծել եւ հիմը դնել պետութեան մը, որ ժայռի վրայ հասակ առաւ եւ կրցաւ գոյատեւել ու դէմ դնել պատմութեան զանազան տեսակի մարտահրաւէրներուն:
Այսօր աշխարհի քաղաքական կանոնները եւ օրէնքները մեծ փոփոխութեան կ՛ենթարկուին: Եթէ կ՛ուզենք իրապաշտութեամբ մօտենալ համաշխարհային ամբողջ պատկերին, ապա պիտի տեսնենք, որ ամէն տեսակի օրէնք փոփոխութեան կ՛ենթարկուի աշխարհի բոլոր անկիւններուն մէջ, եւ այս փոփոխութիւնները ինքնաբերաբար իրենց ուղղակի թէ անուղղակի ազդեցութիւնը պիտի ունենան ամէնուրեք:
Եթէ պատմութիւնը լաւ սերտենք եւ համեմատենք մեզ ուրիշ ազգերու հետ, որոնք հայոց նման ժամանակին հզօր պատմութիւն ունեցած են, ապա պիտի տեսնենք, որ ներկայիս պետականազուրկ վիճակի մէջ կը գտնուի անոնց մեծ մասը: Հետեւաբար բնական է, որ մենք զմեզ ձեւով մը բախտաւոր զգանք:
Բայց եւ այնպէս, երբեմն մարդ իր յաջողութիւններով գինովցած` առանց ծրագիրի եւ կարճատեսութեամբ կը գործէ: Երբ զգացական իրավիճակը էականը կը ծածկէ, ինքնաբերաբար անկումի ճանապարհը երեւան կու գայ:
Միշտ կը պարծենանք, որ առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդը եղած ենք, բայց դժբախտաբար քրիստոնէութենէն շատ հեռացած ենք: Կը պարծենանք մեր պետութեամբ, բայց պետականութենէն շատ հեռացած ենք: Կը պարծենանք մեր ինքնութեամբ, բայց մեր ինքնութեան տէրը չենք: Կը պարծենանք միասնականութեամբ, բայց դժբախտաբար սփիւռք եւ Հայաստան կղզիանալով` մեզ բաժնած են տասնեակ մասերու եւ հեռացուցած են իրարմէ: Քաղաքագէտ եւ դիւանագէտ դասելով մենք զմեզ, առանց քայլ պահելու մեր շրջապատին եւ աշխարհաքաղաքական տուեալներուն հետ, մեր գոյութիւնը անկումի կ՛առաջնորդենք:
Արդեօք արժանի չէի՞նք պետականութեան: Արդեօք արժանի չէի՞նք առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդը ըլլալուն: Եթէ արժանի ենք մեր փառքերուն, հապա ինչո՞ւ տէր չենք անոնց: Տասնեակ տեսակի ահազանգներ հնչած են բարձր մակարդակի ամպիոններէն, բայց ի՞նչ օգուտ, երբ մտիկ ընող չէ մնացած:
Վերջին առիթն է մենք մեզ վերակենդանացնելու` իբրեւ ազգ եւ պետութիւն: Մեր բոլոր մակարդակի կառոյցները վերածնունդի կը կարօտին շուտով: Ամէն ինչ կորսնցնելէ ետք աւաղելը բանի մը պիտի չծառայէ:
