ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ
Քանիցս փաստուածին նոր հաստատում մը եւս աւելցաւ: «Գիտութիւն»` «Սայենս» ամսաթերթի օգոստոս 2022 համարին կողքը եւ հինգ յօդուածներ ծինային նոր ուսումնասիրութիւններու յատկացուած են, որոնք կը փաստեն, որ հնդեւրոպական ծինային եւ լեզուական տարածումը` ծագումը Հայաստանէն սկսած է թէ՛ դէպի հիւսիս` Եամնայա եւ թէ՛ ալ դէպի արեւմուտք` հարաւարեւելեան Եւրոպա` Պալքաններ եւ Յունաստան. ստորեւ` քարտէսը (1):
«Մերձաւոր Արեւելքի հնամենի ծիները կը յայտնաբերեն քաղաքակրթութեան օրրան մը» խորագիրով կը գրէ. «Հետազօտողներ տարիներ Եամնայայի պրոնզէ դարու (ՔԱ 3300-1200*) ծիներուն հետքերը փնտռեցին տափաստանէն դէպի արեւելք եւ արեւմուտք: Սակայն նոր ուսումնասիրութեան հեղինակները կը պնդեն, որ Սեւ ծովու (հիւսիսի*) տափաստանները չե՛ն հնդեւրոպականի ծննդավայրը, այլ պարզապէս երկար ճամբորդութեան կայան մը` կանգառ մը, որ սկսած էր շատ առաջ աւելի հարաւէն, հաւանաբար` արդի Հայաստանի շրջանէն (journey that began earlier and farther to the south, perhaps around modern-day Armenia.)»: Վերջապէս չե՛ն վախնար «Հայաստան» ըսելու եւ քարտէսին վրայ ալ գրելու:
1. «Սայենս» ամսաթերթի օգոստոս 2022-ի համարին կողքը. Նկարը ձախէն աջ կը ներկայացնէ վաղեմի միկոնեացին, մինոացին, խեթը, հայը (ցորենի հասկով) եւ ուրարտացին (Mycenean, Minoan, Hittite, Armenian and Urartian): 2. Հարաւային կամարին մարդկութեան տարածման ծինային պատմութիւնը, որ ՔԱ 5000-ին (կապոյտ հատուած եւ գիծ 1) կը սկսի Հայաստանէն դէպի արեւմուտք եւ հիւսիս (2):
Կողքի նկարին բացատրութիւնը. «Այս նկարը ներշնչուած է պրոնզէ դարու արուեստէն` ներկայացնելով տարբեր մշակոյթի մարդիկ, որոնց ծիները տարածուեցան արեւմտեան Ասիայէն հարաւարեւելեան Եւրոպա: Ձախէն աջ` միկոնեացին, մինոացին, խեթը, հայը (ցորենի հասկով*) եւ ուրարտացին (Mycenean, Minoan, Hittite, Armenian and Urartian): 10 հազար տարիներու վրայ տարածուած ամբողջ 1317 վաղեմի ծիներու քննութիւնը բացայայտեց բազմաթիւ կապերը այս շրջաններուն միջեւ, որ արդի ծիներուն մէջ նշմարելի չեն. տես` էջ 908, 922, 939, 940 եւ 982»:
«Հարաւային կամարին ծինային պատմութիւնը» խորագիրով քարտէսին բացատրութիւնը, էջ 939.
- Մօտաւորապէս 7000-5000 տարի առաջ Կովկասէն բնիկներ (կապոյտ*) դէպի արեւմուտք` Անատոլիա (Հայկական Լեռնաշխարհ – յունարէն` ανατολή (անաթոլի) արեւելք: Յոյները, որ Փոքր Ասիոյ արեւմուտքն ալ կ՛ապրէին` Լիտիա եւ այլն, իրենց արեւելքի դրացի Հայաստանը Անաթոլի կը կոչէին*) գաղթեցին եւ դէպի հիւսիսային տափաստանները: Անոնցմէ ոմանք Անատոլիոյ նախահայրերուն եւ հնդեւրոպական լեզուները կը խօսէին:
3. Ուկարիթի մէջ պեղուած ՔԱ 2000-ի հուրրիական կաւէ պնակիտը, որ վերծանելէ ետք յայտնաբերուեցաւ` իբրեւ կրօնական երգի մը բառերը եւ անոր ձայնագրութիւնը: 4. Արձանագրութիւնը` արդի ձայնագրութեան վերածուած (5):
- Շուրջ 5000 տարի առաջ անոնք Եամնայայէն (կարմիր) տարածուեցան դէպի արեւմուտք` ներմուծուելով արեւելեան Եւրոպայի նախահայրերուն ծիներուն մէջ, պալքանեան շրջանին եւ Յունաստանի մէջ, նաեւ հարաւ` Կովկաս եւ Հայաստան, սակայն որեւէ նկատելի ազդեցութիւն չունեցան Անատոլիոյ (Հայկական Լեռնաշխարհ*) մէջ»: Այսինքն, ինչպէս նախապէս նշած ենք, հայ ժողովուրդին ծիները մնացած են 7-8000 տարի անփոփոխ` կապոյտ:
Հայկական ծինային պատմութեան մասին անդրադարձած էինք այս յօդուածաշարքին Զ., Ը., ԺԵ., ԺԶ. մասերուն մէջ (3), նաեւ` «Քաղաքակրթութեան թեքումներուն եւ լաբիւրինթոսին մէջ – Ա.- Հայկական ինքնութեան մասին վկայութիւններ» (4) յօդուածին մէջ, ուր կը կարդանք. «Ամէն պարագաներուն, ըստ ծինային ժամանակակից հետազօտութիւններուն, գիտնականները կը հաստատեն, որ հայերը իրենց լեռնաշխարհին մէջ ապրած են աւելի քան 7-8 հազար տարի»:
Այժմ կը վերադառնանք ցարդ ծանօթ մեր առաջին նախահայրերէն հուրրիներուն: Պէտք է նշել, որ ժամանակագրական կարգով հայերուն նախահայրերը հուրրիները եղած են, ապա` միտաննիները եւ վերջինը` ուրարտացիները:
5. Իտալացի հնագէտ Ճորճիօ Պուչելաթի եւ կինը` Մարիլին Քելլի, հուրրիական Ուքրէշ քաղաքի պեղումներու ընթացքին: 6. Ուրքէշի մէջ պեղուած հուրրիական մարդկային կերպարանքով կաւարձանիկ մը, ՔԱ 2100:
Նախորդ` ԺԸ. մասը աւարտեցինք. «Այս հուրրիական շուրջ 4000 տարուան կրօնական երաժշտութիւնը ցարդ պեղուած աշխարհի ամենահին ձայնագրութիւնն է, որ պեղուեցաւ Ուկարիթի մէջ, այժմու Լաթաքիոյ մօտ, Սուրիա» (5): Եթէ ցարդ չունկնդրեցիք այս հնամենի շարականը, այստեղ զատելով` մտիկ ըրէք, քանի որ հայկական շարական կը յիշեցնէ եւ հուրրիները մեր նախնիները ըլլալը կ՛երկրորդէ: Ցարդ յայտնաբերուած պատմութեան ամենահին երաժշտութիւնն է այդ: Այս յայտնաբերումին մասին որեւէ հայկական աղբիւրի մէջ եթէ նշում կայ, կարելի չեղաւ գտնել: Իսկ այս երաժշտութեան վերծանումին բացատրութիւնը հետեւեալ կայքէջին մէջ է (6):
Իտալացի հնագէտ Ճորճիօ Պուչելաթի պեղեց այժմու Սուրիոյ հիւսիսը գտնուող Թել Մոզանի մէջ հուրրիներու Ուքրէշ հնամենի քաղաքը (քարտէսը եւ լուսանկարը նախորդ` ԺԸ. մասին մէջ (7): «Ուքրէշը Մերձաւոր Արեւելքի քիչ ծանօթ հուրրիներու հիմնական քաղաքական եւ կրօնական կեդրոն մըն էր: Մեր պեղումները յայտնաբերեցին հզօր քաղաքային քաղաքակրթութիւն մը, պատմութեան վաղորդայնին` 5000 տարիէ աւելի առաջ» կ՛ըսէ Պուչելաթի, որ Եու. Սի. Էլ. Էյ. համալսարանի պատուակալ դասախօս է: Իր այս աշխատանքը արժանացաւ Ամերիկայի հնագիտական հիմնարկութեան` AIA նորաստեղծ «Լաւագոյն հնավայրի պահպանում» դասակարգի 2011-ի մրցանակին, որ առաջին անգամ կը տրուէր (8):
Ուքրէշի թագաւորական պալատը կառուցուած էր ՔԱ շուրջ 2250-ին հուրրի թագաւոր Թուփքիշի կողմէ: Պուչելաթի պեղումները սկսաւ 1984-ին: Ուրքէշ քաղաքի պեղումներուն մէկ ժամնոց ժապաւէնը դիտել այստեղ (9):
7. Փաթթոցով արձանիկ, ՔԱ 1800-1600, Ուքրէշ: 8. Հուրրի Քիքքուլիի մարտակառքի յատուկ ձիավարժութեան համար ցարդ յայտնաբերուած ամենահին ուղեցոյցի չորս կաւէ պնակիտներէն մէկը` ՔԱ 1345-ին գրուած, Փերկամոն թանգարան, Պերլին:
Անշուշտ այստեղ հուրրիներու պատմութիւնը չէ, որ պիտի քննենք, այլ` անոնց տարածումը եւ ձիեր բուծանելու եւ գործածելու մասնագիտութեան մասին: Սակայն, քանի որ մենք մեր պատմութեան տէր չե՛նք կանգնիր, օտար «պատմաբաններ»-էն շատեր հուրրիները «անծանօթ» ժողովուրդ մը, կամ ինչպէս Պուչելաթի աւելի ճիշդ կերպով կը բնութագրէ` «քիչ ծանօթ»: Հուրրի-միտաննի-ուրարտացի ժողովուրդներու շարունակուող եղափոխութեան` ընդելուզումին արդիւնքն է հայ ազգը:
Հուրրիերէն լեզուի մասին Ուիքիփետիայի ընդարձակ յօդուածը կը գրէ (10). «Հուրրիերէնը շիջած լեզու մըն է, որ կը խօսուէր հուրրիներու կողմէ, որոնք (հիւսիսէն գալով*) հիւսիսային Միջագետք մտան ՔԱ շուրջ 2300-ին եւ անհետացան ՔԱ շուրջ 1000 թուականին: Հուրրիերէնը հիւսիսային Միջագետքի միտաննի թագաւորութեան լեզուն էր եւ հաւանաբար` այժմու հիւսիսային Սուրիոյ մէջ խօսուած լեզուն: Ընդհանրապէս ընդունուած է, որ այս լեզուն խօսողները Հայկական Լեռնաշխարհէն եկած են եւ տարածուած` հարաւարեւելեան Անատոլիա եւ հիւսիսային Միջագետք ՔԱ երկրորդ հազարամեակին սկիզբը»…: Հուրրիներն ալ խնձոր եւ այլ այժմու հայերէն բառեր ունէին: «Այժմու հայերը հնդեւրոպական հուրրիներու եւ ուրարտացիներու խառնուրդ մըն են», կ՛ըսէ Ուիքիփետիան, որ սակայն ծինային վերեւ նշուած կրկնուող փաստերով հնդեւրոպականին աղբիւրն են եւ ոչ թէ պատկանողները:
Ցարդ յայտնաբերուած ամենահին մարտակառքի յատուկ ձիավարժութեան ուղեցոյցը գրած է հուրրի Քիքքուլին հուրրիերէն լեզուով, ՔԱ 1345-ին: Այս ուղեցոյցէն հատուածներ պիտի ներկայացնեմ` իբրեւ մեր նիւթին մասնագիտական արժէք, մասնաւորապէս գաղափար կազմելու համար, թէ ի՛նչ կը նշանակէ մարտական ձի խնամել:
«Քիքքուլին հուրրի «վարպետ ձի մարզող մըն էր [assussanni] Միտաննի երկրէն» եւ հեղինակը` մարտակառքի ձի մարզելու խեթերէն (խեթ եւ հուրրի) սեպագիր 1080 տող ուղեցոյցին, որ լաւ պահպանուած էր չորս կաւէ պնակիտներու վրայ արձանագրած, որոնք յայտնաբերուեցան 1906 եւ 1907-ին Պողազգալէի մէջ»: Կը գրէ Ուիքիփետիա (11):
9. Հայկական Լեռնաշխարհի ձիեր: 10. Հայկական ձիեր բնութեան մէջ:
«Ձիերու միջազգային թանգարան»-ի կայքէջը կը գրէ. «ՔԱ շուրջ 1345-ին խեթերու թագաւոր Սուփփիլիլումիայի ձիերու վարպետը` Քիքքուլին, զարգացուց առաջին գրաւոր ուղեցոյցը` մարզելու եւ խնամելու համար մարտակառքի ձիերը: Քիքքուլիի շատ մը մարզումի ձեւերը այժմ յարմար կը նկատուին, որուն միջոցով խեթերը հզօր ուժ դարձան (մարտակառքեր*), մրցակցելով Եգիպտոսի հետ (12):
«Քիքքուլի օգտագործեց «ժամանակամիջոց» մարզումի կերպը եւ շեշտեց մարտակառքով ձիերը նախ սկսիլ մարզել` ընդոստ, կողմնագնաց, ապա քառասմբակ (trot, canter and gallop)` առանց ձիավարին եւ անոր ծանրութեան` բեռին: Գրութիւնը եօթը ամիսներու վրայ երկարող մանրամասն ուղեցոյց-յայտագիր մըն է: Հանգիստի օրերը նախատեսուած էին, եւ երբեմն օրական երեք վարժութիւն տեղի կ՛ունենար:
«Քիքքուլիի մարզումը երեք փուլերէ կը բաղկանար. առաջին երկուքը զօրաւոր ոտքեր ու սիրտ-մկանային դրութիւն, իսկ երրորդը ջղամկանային կազմաւորումն էր: Իր մարզանքները կը ներառեն կարճ դադարներ` սրտի զարկը դանդաղեցնելու համար: Նաեւ լողալ` երեքէն հինգ ժամանակամիջոցներով եւ հանգիստ` իւրաքանչիւրէն ետք:
«Մարտակառքի ձիուն խնամքը եւ կերակրելը: Ստորեւ` Քիքքուլիի ուժեղ ձիու մարզանքներէն եւ ճաշացուցակէն հատուածներ, չափերը` այժմէականացուած:
Օր 2.- Քալել 4,8 քմ, վազել 400 մեթր: Երկու ձեռք խոտ կերցնել, մէկ ձեռք առուոյտ եւ չորս ձեռք գարի: Ամբողջ գիշերը թող արածի:
Օր 3.- Քալել 12 քմ, վազել 400 մեթր (դէպի*) դուրս: 600 մեթր վազելով, ապա` 2,4 քմ քալելով վերադառնալ: Կէսօրին կանանչ խոտ, ապա` ջուր տալ: Երեկոյեան քալել 4,8 քմ: Գիշերը խոտ եւ յարդ կերցնել:
Օր 4.- Քալել 9,6 քմ առաւօտուն եւ 4,8 քմ` երեկոյեան: Ամբողջ օրը ջուր չտալ: Խոտ տալ գիշերը:
Օր 5.- Քալել 9,6 քմ, վազել 4 քմ դէպի դուրս եւ 6 քմ` վերադարձ: Գորգերով ծածկել ձին: Քրտնելէն ետք մէկ թոյլ աղի ջուր տալ եւ մէկ թոյլ կասկաջուր: Գետ տանիլ եւ լուալ ու լողացնել ձիերը: Ախոռ վերադառնալ եւ կրկին մէկ թոյլ աղի ջուր տալ եւ մէկ թոյլ կասկաջուր: Լուալ եւ կրկին լողացնել: Գիշերը 36 լիթր խաշած յարդի ջուր տալ:
Օր 6.¬ Առաւօտուն 5 անգամ լուալ, կէսօրէ ետք արածել եւ մէկ անգամ լուալ: Այս նոյնը կրկնել 4 օր:
Օր 12.¬ Ամբողջ օրը ախոռին մէջ պահել: Միայն հունտեր տալ եւ` հնձուած խոտ: Այս նոյնը կրկնել 10 օր:
Օր 23.¬ Գաղջ ջուրով լուալ: Կրկնել 7 օր:
Օր 34.¬ Ախոռէն դուրս կապուած պահել` առանց կերի եւ ջուրի: Երեկոյեան 600 մեթր արշաւ (վազք*), գիշերը` արածիլ: Կրկնել 3 օր: …Եւ այլն:
Վերոնշեալը` խաղաղութեան ժամանակ, իսկ պատերազմի ժամանա՞կ:
28 սեպտեմբեր 2022
Շար 19/20
* Լուսաբանութիւնները հեղինակին
- https://www.science.org/toc/science/377/6609
- https://www.science.org/doi/10.1126/science.abm4247
- https://haroutchekijian.wordpress.com/category/պատմութիւն`-հայաստանի-ձիերը/
- https://haroutchekijian.wordpress.com/2020/08/18/քաղաքակրթութեան-թեքումներուն-եւ-լաբ-2/
- http://urkesh.org/music/Hurrian_music_chorus.mp3
- https://urkesh.org/main/main3a.htm
- https://www.aztagdaily.com/archives/557124
- https://www.archaeological.org/archaeological-institute-of-america-names-best-practices-in-site-preservation-award-winner/
- https://urkesh.org/mz/a/vc/unwrapping/unwrapping.htm
- https://en.wikipedia.org/wiki/Hurrian_language
- https://en.wikipedia.org/wiki/Kikkuli
- https://imh.org/exhibits/past/legacy-of-the-horse/kikkuli-1345-bce/
