Դատարկ Խօսք Է Ըսել, Թէ Մեծ Մշակոյթի Ժառանգորդ Ենք, Երբ Զայն Չենք Վերանուաճեր

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

«Թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զօրութեամբ տկար եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ, սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի…»

ՄՈՎՍԷՍ ԽՈՐԵՆԱՑԻ

Պատմահայր Մովսէս Խորենացին ալ ըսած է, որ փոքր ենք թէեւ, բայց ունինք յիշատակելի արժանիքներ: Ունինք մշակոյթ, որուն ժառանգորդ ըլլալ կը նշանակէ՞ տէր ըլլալ:

Մեր 3+10 միլիոնը ժառանգորդ է` Նարեկացիի, Շնորհալիի, Կոմիտասի, Վարուժանի, Թէքէեանի, Մեծարենցի, Տէրեանի, Չարենցի, Պարոնեանի եւ ուրիշներու, բայց տէ՞ր է այդ ժառանգութեան:

Ինչպէ՞ս կ’ըլլայ տիրութիւնը: Անուններ յիշելո՞վ, պատկեր եւ քանդակ դիտելո՞վ:

Ի՞նչ պէտք է ընել, ըրած ըլլայինք, տէր ըլլալու համար մեր մշակոյթին, որպէսզի ան մեծամասնութեան համար չդառնար, դարձած չըլլար, թանգարանային իր: Պէտք է ընդունինք, որ ձախողած ենք մեր մշակոյթը նուաճելու եւ շարունակելու դժուարութեան դիմաց, ան չնչին փոքրամասնութեան հետ եւ մէջ կ’ապրի:

Մշակոյթը գոյութենական խնդիր է: Շաբաթավերջի ճաշկերոյթի համեմ չէ: Ամէն օր եւ ամէն առիթով, արդարացումներ փնտռելով եւ գտած ըլլալ կարծելով` լքած ենք մշակոյթը, այդպէս ալ կը շարունակենք: Ինչպէս ըսուած է, ծառը պէտք չէ ծածկէ անտառը: Հայրենասիրական եւ քաղաքական կաղապար տարազներու կրկնութիւն ճառերը մշակոյթ չեն: Օտարներու գնահատանքը, այս կամ այն մայրաքաղաքին մէջ հայ մշակութային աւագ դէմքի տպաւորիչ արձանը վկայութիւն են, բայց չեն փոխարիներ էական նուաճումը, զոր պէտք է իրականացնէ ժողովուրդը` իր մշակոյթը իւրացնելով եւ անոր հաւատարիմ մնալով, ասդիէն անդիէն եղած կապկումները մշակոյթ չհամարելով: Այդ նուաճումը այսօր հասած է նուազագոյնի:

Պատասխանատուութիւններ ճշդելէ եւ քննադատութիւններ բանաձեւելէ առաջ պէտք է կեանքի կոչել իսկական բանիմացներու մարմին մը` հաշուեկշիռ ընելու համար, գիտնալու, թէ մեր ժողովուրդի ո՛ր տոկոսը ժառանգորդ եւ տէր է իր մշակոյթին: Այդ ընելու համար յստակութեամբ պէտք է սահմանել, թէ ի՛նչ է հայ մշակոյթը` որպէս խորք, հարազատութիւն, ինքնուրոյնութիւն, իր բազմաթիւ երեսներով: Այսօր հայ մշակոյթին տիրութիւն կ’ընէ չնչին փոքրամասնութիւն մը, մեծամասնութիւնը անհաղորդ դարձած է անոր:

Տիրութիւն` չի նշանակեր թութակաբար կարգախօս կրկնել:

Յաճախ քաղաքականութիւն կը խաղանք, բայց երբ քաղաքականութիւնը էական ազգային մշակութային խորք եւ ենթահող չունի, ան կ’ըլլայ կապկուած-ներածուած գաղափարներու շուրջ հիւսուած շատախօսութիւն: Քաղաքականութեան եւ հայրենասիրութեան աւիշը ազգային մշակոյթն է, եւ պատեհապաշտութեամբ` այս յաճախ կ’անտեսենք:

Մշակոյթը հաւաքականութեան մը հոգեկան-ոգեկան-պատմական-ընկերային-ստեղծագործական կեանքի, տեսիլքներու եւ ապրումներու համաձուլուած ամբողջութիւնն է, առանց առաջնահերթի եւ երկրորդականի: Առանց այս ամբողջի գիտակցուած տիրութեան, ազգը, որպէս այդպիսին, կ’այլասերի: Առանց լեզուի, առանց սեփական երգ-երաժշտութեան, առանց սեփական ժողովուրդի անցած ուղիի գիտակցութեան, որ պատմութիւն է, հաւաքականութիւնը կ’ըլլայ ամբոխ կամ գնչու, առանց լեզուի ժողովուրդը կ’այլանայ:

Այս ըմբռնումներու լոյսին տակ, առանց ինքնահաճոյախօսութեան, պէտք է դիտենք մենք մեզ, մեր ներկան եւ գալիքը:

Մեր ժողովուրդին ո՞ր տոկոսը գիտէ` իր պատմութիւնը (առանց պատմաբան ըլլալու), գիտէ իր երկրի աշխարհագրութիւնը, բնական հարստութիւնները, բնակչութեան համրանքը եւ տեղաբաշխումը` Հայաստան եւ սփիւռքներ, գիտէ իր լեզուն` հարազատ բառամթերքով եւ շարահիւսութեամբ:

Պահ մը կանգ առնենք այս վերջին կէտին վրայ: Այս կամ այն առիթով եկեղեցի կ’երթանք, արարողութեան ներկայ կ’ըլլանք, շատեր կը կարծեն, որ լսուածը այլմոլորակայիններու լեզու մըն է: Ոչ հեռաւոր անցեալին դպրոցներու մէջ գրաբար ալ կ’ուսուցանուէր: Հիմա՞: Մեր բոլորին մեղսակցութեամբ, գիտոսիկի ախտով, շրջապատի ճնշման տակ հայերէնը կը մոռցուի եւ կը ձեւազեղծուի: Սփիւռքի մէջ հայերէնը տեղի կու տայ, կ’այլասերի, կը փոխարինուի տարբեր լեզուներով: Հայաստանի մէջ, նոյն գիտոսիկի ախտով, հայերէնի մէջ տառադարձութեամբ կը ներմուծուին հազարաւոր օտար բառեր (կը բաւէ հետեւիլ մամուլին, լսել հեռատեսիլը եւ քաղաքական գործիչները): Այդ «կարեւոր-իմաստուն» համարուած բառերուն հայերէնները ունինք, անոնցմով գրած եւ խօսած ենք:

Նոյն հունով, կը կարծենք արդիականանալ եւ յառաջդիմել «հայկական ճազ» հնարելով:

Ազգային-քաղաքական վերականգնումի համար նախապայման է սեփական մշակոյթի վերանուաճումը, անով միայն ինքնութիւն կը կերտուի:

Առանց այս նուաճման` ազգային քաղաքականութիւն չկայ, կը յառաջանան թաղային կամ տեղական հեղինակութիւններ, Հայաստան եւ այլազան սփիւռքներ: Երկրորդի պարագային` նոր կամ երկրորդ հայրենիքի երեւելիութիւններ:

Լայն առումով մշակութային հարազատութեան վերականգնումը եւ անոր վերանուաճումը պէտք է սկսին Հայաստանէն: Խօսքը կը վերաբերի բոլոր մակարդակներու ցուցադրամոլութիւններու մերժումին: Փիքասոն մեծ նկարիչ է, Փիքասոն կապկող հայ նկարիչը Փիքասօ պիտի չըլլայ, ան պէտք է իր վրձինը թաթխէ իր երանգապնակի հայկական որդան կարմիրին մէջ` հայ նկարիչ ըլլալու համար: Օտարագիր հայազգի գրողը, որքան ալ մեծ ըլլայ եւ մեր ինքնասիրութիւնը շոյէ, հայ գրող չէ, հայ գրականութիւնը չի հարստացներ: Այսպէս` բոլոր մարզերու պարագային:

Այս խօսքերը չեն միտիր արժէքներ անտեսելու կամ նուաստացնելու, այլ` հարազատը վերականգնելու, այն պարզ տրամաբանութեամբ, որ ինչ որ ինծի կը պատկանի, ինծի կը պատկանի, ինչ որ ինծի չի պատկանիր, ուրիշին կը պատկանի: Միշտ ըսած եմ, որ իմ սիրած մեծ վիպագիրիս` Անրի Թրուայի գրականութիւնը կը պատկանի Ֆրանսայի, այդ երկրի գանձարանին, անկէ լումայ մը անգամ չենք ժառանգեր, բացի սնապարծական բաժակաճառէ: Անրի Թրուայան միակը չէ:

Արդ, ունի՞նք բաւարար գիտակցութիւն, հոգեկան ուժ եւ հայ ազգային հարազատութեան հեռանկար, ներսը եւ դուրսը, նախաձեռնելու համար մեր հարազատ մշակոյթի վերանուաճման, անոր անեղծ պահպանման եւ զարգացման: Այդ ուժը իսկական ազգային-հայրենասիրական քաղաքականութիւն է: Այս ընելու համար, ինչպէս արդիական ըլլալու համար կ’ըսուի, պէտք է փոխել մեր ազգային-քաղաքական մտածողութեան logiciel-ը:

Այդ փոփոխութիւնը պիտի սկսի, պէտք է սկսի Հայաստանէն, ուր մշակոյթի արմատական եւ բազմերես վերանուաճման համար կան հիմնակառոյցներ եւ պետութիւն: Հարազատ մտաւորականութիւնը, նաեւ` գիտակից քաղաքական ղեկավարութիւնը, այս կարգախօսով հրապարակ պէտք է գայ` առանց տուրք տալու մեր ինքնութեան եւ մշակոյթին չառնչուող տկարացումներու եւ պարտադրանքներու: Հայաստանէն սկսած վերականգնումը, եթէ սկսի, կրնայ աստիճանաբար տարածուիլ եւ օժանդակել սփիւռքի կրկնուող եւ աճող նահանջներու յաղթահարման:

Իսկ սփիւռք(ներ)ը պարտի անմիջականը զատել հիմնականէն, ճշդել նահանջի պատճառները, ձգտիլ անոնց վերացման` հրաժարելով պարտուողականութիւնը որպէս կանոն ընդունելէ: Ինչպէս եղած  է եւ հետզհետէ կը շեշտուի, ներհամայնքային բնական լեզու հայերէնը, լուռ մեղսակցութիւններով, կը փոխարինուի այլ լեզուներով:

Հայ մշակոյթի վերանուաճման պայքարը հասցնել իւրաքանչիւրին իր յարկին տակ, իւրաքանչիւրը մասնակից դարձնել այսօրուան եւ վաղուան մեր բոլոր քաղաքական պայքարներուն ուժականութիւնը պէտք է ըլլայ, այլապէս ինչ որ աղմուկով կը կոչենք ազգային քաղաքականութիւն, շնչահեղձ պիտի ըլլայ, հետեւորդ պիտի չունենայ:

Այս երազապաշտութիւն չէ: Կը պահանջէ ծրագրում, ղեկավարում եւ գլխագիր Առաջնորդներ, որոնք յիշուին նաեւ ապագային, պատմահայր Մովսէս Խորենացիի յաւերժական իմաստ ունեցող խօսքին մէջ. «…բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի»:

Ազգի մշակոյթի վերանուաճումը իւրաքանչիւր հայու կողմէ յեղափոխական ընթացք է, հաւաքական յաղթանակի տանող ճամբուն վրայ առնուած առաջին եւ մեծ քայլ:

20 դեկտեմբեր 2021, Նուազի-լը-Կրան

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )