Եռաբլուր… Նահատակներու Բնակավայր

ԿԱՐՕ Վ. ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հայոց ցեղասպանութեան եւ զայն կանխող արիւնալի տարիներուն տեղահանուած ու տարագրուած աշխարհասփիւռ հայութեան համար ներկայ Հայաստանը, Արցախն ու բռնագրաւուած Արեւմտեան Հայաստանը համարուած են ոչ միայն հայրենիքի տարածքներ, այլեւ` սրբավայրեր:

Սփիւռքի մէջ մեր հայորդիները, զրկուած հայրենիքէն, իրենց տուները, վարժարանները, ակումբներն ու եկեղեցիները համարած են իրենց կորսնցուցած հայրենիքը, հետեւաբար սփիւռքահայը խորին երկիւղածութիւն ցուցաբերած է անոնց նկատմամբ` զանոնք սրբավայրեր համարելով:

Յաճախ այդ ապրումը, որ բնազդի վերածուած ըլլալ կը թուի, բիւրաւորներ մղած է կառչած մնալու հայրենիքին. այդպէս էր, օրինակ, 1947-ի ներգաղթի երեւոյթը, երբ հայեր անվարան մեկնեցան «զարնուած ու զրկուած, որբի ու սուգի հայրենիք»… առանց գիտնալու, թէ ո՛ւր կ՛երթան, եւ մէկ կարեւոր զանգուածին վախճանական «հայրենիքը» եղաւ հեռաւոր Սիպերիան, ուրիշներ մատնուեցան ծայրայեղ թշուառութեան:

Քսաներորդ դարու 60-ական թէ 70-ական տարիներուն Խորհրդային Հայաստանի մէջ համեմատական ազատութեան պատրանքը շատերը մղեց հայրենիքի կարօտը յագեցնելու` զբօսաշրջութեան պիտակով: Անոնք այդ մղումին` հայրենիքին հանդէպ հետաքրքրութեան այդ ապրումին, ինքնախաբէութեամբ «հայրենասիրութիւն» մակդիրը տուին:

Հայաստանի վերանկախացումէն ետք Արցախի գոյապայքարի ու ազատագրութեան մարտերը եկան վերոյիշեալ ապրումները յաղթանակի դափնիներով պսակելու, անշուշտ` ի գին հազարաւոր նահատակներու:

Անկախութեան 30 տարիները եղան փշոտ ու տատասկոտ: Հայրենաշինութեան երթը յաճախ խաթարուեցաւ` լուսահանգումներով, հայրենիքի ենթակառոյցի «ալան-թալանով», մեծաթիւ արտագաղթով, պատերազմ, թէ խաղաղութիւն (անձնատուութի՞ւն) ծակ փիլիսոփայութեամբ, «ֆութպոլային» դիւանագիտութեամբ… եւ մասամբ նորին:

Զորն ասեմ, զորն խոստովանիմ:

Խորհրդային, մարքս-լենինեան գաղափարախօսութիւնը եօթանասուն տարուան ընթացքին բարոյալքած ու այլասերած էր շատերը: Եւ այսպէս, ղարաբաղեան շարժումի, ապա ուրիշ ալիքներու վրայ խուսանաւելով` շատեր հասան նորանկախ հայրենիքի իշխանութեան, անոր գագաթին ու գագաթնակէտին եւ գործեցին «մտքի փայլատակումներով» (Յիշեցէ՛ք Պլէեան կոչուածը, ականջը խօսի Օտեանի «Ընկեր Փանջունի»-ին), եւ յաճախ հայրենիքի կերտումի ճանապարհը լի դարձաւ փոսերով ու վիհերով. ան` հայրենիքը, մազապուրծ դուրս եկաւ այդ վիհերն ի վար գլորուելու վտանգէն, մինչեւ որ հասանք 2018-ի, այսպէս կոչուած,  «յեղափոխութեան» փուլ (իշխանափոխութիւն, բռնափոխութիւն…), եւ մարդիկ հասան այնտեղ` գագաթներուն, դարձեալ ընկերատնտեսական մեծ բացթողումներու ալիքին վրայ…

Սեւի ու ճերմակի, ասֆալթին փռելու… ու չեմ գիտեր` ինչի՛ «յեղափոխութեան», պատեհապաշտութեան ու պատահականութեանց վրայ խարսխուած քաղաքականութիւնը հայրենիքը հասցուց 2020-ի 44-օրեայ անձնատուութեան պատերազմի դառն իրականութեան:

Անցնող տասնամեակին բախտը ունեցած եմ քանիցս այցելելու հայրենիք: Անշուշտ այնտեղէն տուն` Քեսապ կը վերադառնայի լիցքաւորուած նոր ապրումներով, հոգեպէս վերանորոգուած…

Քեսապ` ծննդավայրս, որպէս պատմական Կիլիկիոյ վերջին բեկոր, որքան ալ հայրենիք նկատեմ, Հայաստանի համն ու հոտը տարբեր են, մարդուս մէջ տարբեր ազգային ապրումներ կը շեշտադրեն: Վերջապէս, «Հայաստանը հայերուս համար կը սեպուի ազգիս փոթորկոտ կեանքի վերջին փուլը, խաղաղ նաւահանգիստը»…

Յաջողած էի զաւակներս խարսխել այնտեղ:

Սակայն վերջին այցելութիւնս (հոկտեմբեր 2021) եղաւ Արցախի 44-օրեայ պատերազմին ու պարտութեան ճնշող, դառն իրականութեան տակ:

Հայրենիքի մէջ, Եռաբլուրի մէջ ալ, արդէն ունէի բիւրաւոր հարազատներ, որոնք այնտեղ կը ննջէին յաւիտենական քունով:

Նախորդ տարիներուն Եռաբլուր այցելութիւններս, հակառակ ճնշող ապրումներով յագեցած ըլլալնուն, իւրայատկութիւն մը ունէին:

Յաղթանակի, ազատ Արցախի, հայրենակերտումի ապրումները կը խառնուէին նահատակներուն մարտիրոսացման թախիծին հետ:

Եռաբլուրը ունէր յաղթանակի «քաղցր», թախծոտ դիմագիծ, համ ու հոտ:

Սակայն այս վերջին այցս շատ տարբեր էր նախորդներէն:

Արցախ-հայրենիք այցելած էի 2019-ին ու տեսած-վայելած` անոր պայծառ ու զուարթ քաղաքները, գիւղերը, անդունդներն ու ձորերը, լուսապայծառ Շուշին, որոնք կարծես եկած ու ննջած էին Եռաբլուրի մէջ, հոն թաղուած հազարաւոր նոր նահատակներուն շիրիմներուն մէջ:

Արցախի բռնագրաւուած երկու երրորդը, 5000-է աւելի նահատակները, աւելի քան բեկուած ու հաշմանդամ դարձած 12 հազար երիտասարդները, անշիրիմ զինուորները, գերիները… բոլորը Եռաբլուրի մէջ կարծես թաղուած էին: Եւ այդ թախիծի սրտաճմլիկ ապրումը բռնագրաւուած Արարատ լերան ծանրութեամբ կը ճնշէր սրտիս:

Ինծի կը թուէր, որ ամբողջ հայ ազգը այնտեղ թաղուած էր:

Կը փնտռէի, սուրիական սփիւռքէն, Հալէպի հայաշատ թաղերու պաշտպանութեան մարտերուն մէջ կոփուած ու Արցախի պաշտպանութեան մարտերուն «Իմացեալ մահով» Արցախին համար նահատակուած երեք հերոսներուն շիրիմները:

Յարութ, Մոսիկ եւ Յակոբ: Երեք սրբացած հերոսներ, մեր նորագոյն պատմութեան մարտիրոսները այնտեղ էին:

Դժուար չեղաւ զանոնք «գտնել»: Անոնց անմիջապէս հարեւանութեամբ, նոյն շրջագիծին մէջ արդէն կային երեք հոգեհանգիստներ կամ թաղումներ:

Հոն անոնք ննջած, իրենց լուռ ու սառն շիրիմներէն կը բարձրաձայնէին իրենց` սփիւռքահայու իսկական ու լիիրաւ հայրենասիրութիւնը: Ապրում մը, որ մարմնացումն ու թարգմանը հանդիսացած էր դար մը ամբողջ անկեղծ ու անարատ հայրենասիրութեամբ դաստիարակուած սերունդներուն, որոնք Եղեռնի արհաւիրքներէն ճողոպրած ու արիւններու մէջ մկրտուած սերունդի ժառանգորդներն էին:

Անոնք անձայն ու սառն շիրիմներուն մէջէն կը ցոլացնէին սուրիահայութեան իղձերը, տեսիլքը… այն սուրիահայութեան, որ սփիւռքի զանազան ոստաններուն թուային ու հոգեմտաւոր «մատակարարը» դարձած էր Մեծ եղեռնի օրերէն:

Յարութը, Մոսիկն ու Յակոբը առանձին չէին: Հոն էին Գէորգը (Հաճեան), Քրիստափորը (Արթին), Ճուտը… եւ բիւրաւորներ:

Բոլորին շիրիմներուն խորագիրը մէկ էր` «Ես մի զարկն եմ քո բազկի». անոնք զարկն էին Արցախի պաշտպանութեան մարտերուն:

Ցաւի ու թախիծի ապրումիս վրայ կու գար աւելնալու ցասումի ու անկարողութեան պոռթկումը` ի տես անձնատուութեամբ հայրենիքիս կորուստին, ազգային արժանապատուութեան տրորումին:

Իրերու դրութիւնը կարենալ փոխելու անկարողութիւնը կը կրծէր էութիւնս, հոգեպէս զգետնուած էի արդէն գրեթէ մէկ տարիէ ի վեր (9 նոյեմբեր 2020-էն):

Այնտեղ` Եռաբլուր այցելութեան, աղօթելու, ողբալու եկած հայորդիներուն աչքերուն մէջ կը կարդայի հոգւոյս ալեկոծումը:

Արդեօ՞ք անոնք եկած էին հայր մը, եղբայր մը, որդի մը կամ հարազատ մը փնտռելու, անոնց այցելելու: Արդեօ՞ք հոն ննջողները ամէնքը հարազատներ չե՞ն, ամէնուս համար…

Գլխիկոր վերադարձայ Երեւան:

Մէջս կը զարգանար այն միտքը, որ Հայաստան այցելութիւնս հազիւ սկսած` աւարտած էր…

Քանի մը օր` ու ահա կ՛աւարտի 44-օրեայ պատերազմին առաջին տարելիցը:

Վստահ եմ, որ վերը մատնանշած ու թուած ապրումները միայն իմս չեն: Հարիւրաւորներ, բիւրաւորներ ինծի պէս կը զգան:

Ու Եռաբլուրի մռայլ տեսարանէն թախիծն ու սուգը պիտի վերանան միայն այն պարագային, երբ մեր կորսուած հայրենիքը վերադարձնեն սերունդները: Այնտեղ ննջողները այն ատեն յարութիւն կ՛առնեն, մանաւանդ` մեր իրաւունքներու վերադարձով:

Մեծ մարտահրաւէր է:

Սակայն ունինք պատմական իրողութիւնը, փաստը:

Մեծ եղեռնով կոտորակուած ազգս, այդ` 1915-ի արիւնալի թուականէն հազիւ երեք տարի ետք, յարութիւն տուաւ վեց դարեր անընդհատ կորսուած մեր պետականութեան, երբ

Մայիսեան (1918-ի) յաղթական մարտերով տապալեց թշնամին ու կերտեց Հայաստանի ազատութիւնն ու անկախութիւնը:

«Վեց դարերու խաւարի վրայ, դրօ՛շ եռագոյն»:

Ցանկամ տեսնել այդ օրը:

 

 

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )