Մոսկուայի Աճող Տագնապը. Կեդրոնական Ասիա` Միջազգային Քաղաքականութեան Նոր Ուղղութիւնը

ԳԷՈՐԳ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ

Կեդրոնական Ասիան դարեր շարունակ կը գտնուէր Ռուսիոյ տիրապետութեան տակ: Կեդրոնական Ասիոյ ներկայ հինգ հանրապետութիւնները տակաւին 30 տարի առաջ մաս կը կազմէին Խորհրդային Միութեան: Մինչեւ օրս Մոսկուա տակաւին հսկայական ազդեցութիւն ունի ամբողջ շրջանին վրայ: Ռուսերը կը կազմեն Ղազախստանի բնակչութեան 23,7 առ հարիւրը, Խըրխըզստանի` 5,6 առ հարիւրը, Թիւրքմենստանի` 5,1 առ հարիւրը, Ուզպեքստանի` 2 առ հարիւրը եւ Տաճիկիստանի` բնակչութեան 0,5 առ հարիւրը:

Տնտեսական գետնի վրայ Խորհրդային Միութեան եւ ներկայիս Ռուսիոյ գերակշիռ ազդեցութիւնը տակաւին ներկայ են հինգ հանրապետութիւններուն մէջ: Կեդրոնական Ասիոյ եւ Աֆղանիստանի հարցերու մասնագէտ Լէոնիտ Կիւսեւի համաձայն, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ Ռուսիոյ ազդեցութիւնը հիմնականօրէն կը կեդրոնանայ երեք կէտերու վրայ: Առաջին` Մոսկուայի համար կարեւորագոյն խնդիրը կը հանդիսանայ իր սահմաններու եւ զինեալ ուժերու ապահովութիւնն ու հերթական հզօրացումը: Այս կէտէն մեկնելով` Ռուսիա տարիներու ընթացքին կառուցեց կամ պահպանեց Խըրխըզստանի եւ Տաճիկստանի մէջ ռազմական իր կեդրոնները: Երկրորդ` Ռուսիոյ համար կարեւոր են նաեւ շրջանի նաւթային եւ մետաղային հարստութիւնները: Վերջապէս, Մոսկուա նաեւ կը ձգտի հզօրացնել եւ ամրապնդել Եւրասիական տնտեսական միութեան մէջ Կեդրոնական Ասիոյ անդամ եւ ոչ անդամ երկիրներու միջեւ տնտեսական յարաբերութիւնները եւ սերտ գործակցութիւնը:

Իւրաքանչիւր երկրի պարագային, Ռուսիա տնտեսական, քաղաքական, ռազմական եւ մշակութային սերտ յարաբերութիւններ ունի Ղազախստանի հետ, ուր կան շուրջ 3,8 միլիոն ռուս բնակիչներ: Ուզպեքստանի հետ յարաբերութիւնները աւելի ժխտական են: Օրինակի համար, Թաշքենդ 2005-ին եւ 2012-ին դուրս եկաւ Հաւաքական անվտանգութիւն պայմանագիր կազմակերպութենէն: Սակայն երկու երկիրները կը պահեն առեւտրական եւ տնտեսական աշխուժ գործակցութիւն: Խըրխըզստան որոշ չափով կախեալ է Ռուսիոյ հետ նաւթային, տնտեսական ու առեւտրական իր յարաբերութիւններէն եւ տեւաբար կը ձգտի այդ կապերը ամուր ու դրական պահել:  Նմանապէս, Թիւրքմենստանի եւ Տաճիկստանի հետ Մոսկուայի կապերը կ՛ընդգրկեն առեւտրական, ռազմական, արհեստագիտական եւ միջպետական սերտ գործակցութիւն: Հետեւաբար Ռուսիա-Կեդրոնական Ասիա դրական յարաբերութիւնները  որոշ չափով կախեալութեան եւ պարտադրեալ դրացնութեան արդիւնքն են:

Վստահաբար Ռուսիա նաեւ կը ձգտի ամրապնդել ռազմական գործակցութեան վրայ կեդրոնացած Հաւաքական անվտանգութիւն պայմանագիր կազմակերպութեան ներկայութիւնը եւ ազդեցութիւնը: Անցնող տարիներուն եւ անցեալ ամիսներուն Միացեալ Նահանգներ վերջնականապէս դուրս եկան Աֆղանստանի մէջ տարիներու ընթացքին իր հաստատած կեդրոններէն: Ռուսիա իր կարգին փորձեց ամերիկեան բացը կարելի եղածին չափ գոցել` նկատի ունենալով, որ Եւրոպական Միութիւնը պատրաստակամութիւն յայտնեց Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներուն հետ առկայ գործակցութիւնը ամրապնդելու:

5-10 օգոստոս 2021-ին Տաճիկստան-Աֆղանստան սահմանին վրայ տեղի ունեցան Ռուսիոյ, Տաճիկստանի եւ Ուզպեքստանի զինեալ ուժերու միացեալ ռազմափորձերը:

Բնականաբար երկրի մը ազդեցութիւնը միմիայն տնտեսական եւ ռազմական  մարզերով չի սահմանափակուիր: Մոսկուայի ազդեցութիւնը յայտնի է Կեդրոնական Ասիոյ հանրապետութիւններու քաղաքական վարչակարգերուն եւ մամուլին մէջ: Չմոռնանք, որ հինգ հանրապետութիւններու քաղաքական ղեկավարներուն մեծ մասը Խորհրդային Միութեան օրերուն եւս պաշտօններու եւ հանգամանքի տէր ու Մոսկուայի հաճելի թուացող անձնաւորութիւններ էին:

Կեդրոնական Ասիան Ռուսիոյ համար կարեւոր էր եւ կարեւոր պիտի մնայ: Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարար Սերկէյ Լաւրով տակաւին անցնող շաբաթներուն յայտարարեց, որ Մոսկուա կը մերժէ կեդրոնական Ասիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու ներկայութիւնը: Ռուսիոյ պաշտպանութեան նախարար Սերկէյ Շոյկու իր կարգին ըսաւ, որ Մոսկուա պիտի շարունակէ Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներուն ուղղուած Ռուսիոյ ռազմական օժանդակութիւնները: Աւելի՛ն 15 հոկտեմբեր 2020-ին, Ղազախստանի, Խըրխըզտանի, Տաճիկստանի, Թիւրքմենստանի, Ուզպեքստանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնները հրապարակեցին միացեալ յայտարարութիւն մը, որուն միջոցով վերահաստատեցին ստորագրեալ երկիրներուն միջեւ առկայ բարեկամական եւ ռազմավարական յարաբերութիւններու կայուն պահպանումը եւ հետագայ գործակցութեան յաւելեալ ընդարձակ կարելիութիւնները:

Ռուսիա, նախորդ դարերուն նման, Միացեալ Թագաւորութեան կամ Միացեալ Նահանգներուն հետ չէ, որ կը մրցի, այլ` Չինաստանի: Միաժամանակ, Միացեալ Նահանգներ իրենց կարգին կը ձգտին կանխարգիլել Կեդրոնական Ասիոյ եւ այլ շրջաններու մէջ Չինաստանի թափանցումը: Հետեւաբար Ռուսիա հիմանականօրէն կը ձգտի հաւասարակշռել Չինաստանի հետ բարեկամական իր յարաբերութիւնները եւ Կեդրոնական Ասիոյ երկիրներուն հետ իր շահերն ու պատմական կապերը: Միւս կողմէ` Կեդրոնական Ասիոյ հինգ հանրապետութիւնները ընդհանրապէս կը փորձեն երեք գերտէրութիւններուն հետ իրենց յարաբերութիւնները դրական պահել:

Հետեւաբար, Ռուսիոյ համար Կեդրոնական Ասիան միշտ կարեւոր եղած է: Ներկայիս այդ կարեւորութիւնը աւելի յատկանշական դարձած է` նկատի ունենալով, որ շրջանին վրայ Ռուսիան ամբողջական տիրապետութիւն չունի, եւ կան Չինաստանի ու Միացեալ Նահանգներուն նման հզօր մրցակիցներ:

————-

Աղբիւրներ`

MacKay, J. (2013). International politics in eighteenth- and nineteenth-century central Asia: beyond anarchy in international-relations theory. Central Asian Survey, 32(2), 210–224. https://doi.org/10.1080/02634937.2013.805002

Rakhimov, M. (2015). Central Asia in the Context of Western and Russian Interests. L’Europe En Formation, 375(1), 140. https://doi.org/10.3917/eufor.375.0140

RFE/RL’s Tajik Service. (2019, February 5). Lavrov Calls Russian Military Base In Tajikistan “Important Security Factor.” RadioFreeEurope/RadioLiberty. https://www.rferl.org/a/lavrov-calls-russian-military-base-in-tajikistan-important-security-factor-/29752743.html

Sajjanhar, A. (2021, March 10). China-Central Asia relations: An uneasy co-existence. ORF. https://www.orfonline.org/expert-speak/china-central-asia-relations-an-uneasy-co-existence/

The Importance of Central Asia for Russia’s Foreign Policy. (2019, October 3). ISPI. https://www.ispionline.it/en/pubblicazione/importance-central-asia-russias-foreign-policy-24071#:%7E:text=Russia’s%20foreign%20policy%20in%20Central,bases%20in%20Kyrgyzstan%20and%20Tajikistan).

Like on Facebook
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )