Քանի Մը Տող` Կուկունեանի Արշաւանքին Մասին

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

Հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը  բռնութեան եւ դաժան փորձութեան հետեւանք էր:  Նախախնամութիւնը Յայտնութեան օրէն ի վեր կայսրութիւններու միջեւ կռուախնձորի  ճակատագիր սահմանած էր մեր հայրենիքը: Ապրեցանք եւ պիտի գոյատեւենք  մարդկային  քաղաքակրթութեան ամենվայրագ ցեղին դրացնութեամբ: Ցեղ, որուն տարերքը եղած են  սպանդն ու քանդումը:

«Յեղափոխութիւններու դար»-ը եւրոպական ցամաքամասէն ծիլեր արձակեց  Օսմանեան կայսրութեան ուղղութեամբ:  Միքայէլ  Նալպանտեանի, Ռաֆայէլ Պատկանեանի, Րաֆֆիի, Խրիմեան Հայրիկի, Գրիգոր Արծրունիի  նման  նշանաւոր գաղափարախօսներ  հայրենասիրութեան  հուր վառեցին ազատատենչ հայորդիներու հոգիներուն մէջ: Վերատեսութեան ենթարկուեցան մեր ժողովուրդին իրավիճակը, գոյութիւնը, իրաւունքներուն պաշտպանութիւնը: Հայութիւնը  վերածնունդ ապրեցաւ Պոլիսէն Վան, Թիֆլիսէն Կարս ու Երեւան:

Հորիզոնի վրայ յայտնուեցան մեր քաղաքական կուսակցութիւնները: Յաջորդեցին հայ  ազատագրական շարժումի ինքնաբուխ պոռթկումները` ուղղուած օսմանեան  բռնակալութեան դէմ: Իմացեալ մահուան  ճամբան բռնել ուխտեցին գաղափարի  հազարաւոր հայորդիներ: Բոլորին իտէալը`  հայրենիքի ազատութիւնը:

Ազգային ազատագրական պայքարի էջերը  թերթելու միջոցին բաւական խորթ եւ անհասկնալի գտած եմ տառապող հայութեան  պոռթկումը նսեմացնելու միտող կամ  մեր ժողովուրդին ազատագրական շարժումը արժեւորելու գնահատականներուն մէջ հատուածական, յաճախ ալ հեգնական մեկնաբանութիւնները: Այդպիսի դժգոհութիւն  զգացած եմ  Սարգիս Կուկունեան մարդուն եւ գործիչին տրուած գնահատականներու հանդիպելով:

Կուկունեանը իր ժամանակաշրջանի  յեղափոխաշունչ երիտասարդութեան տիպարն էր:

Կուկունեանը (իսկական մականունը` Աւետիսեան)  ծնած է  23 յունուար  1863-ին, Նախու գաւառի Նիժ գիւղին մէջ, ներկայիս` Ազրպէյճան: Չքաւոր   ընտանիքի զաւակ: Էջմիածնի  Գէորգեան  ճեմարանէն վտարուելով` Թիֆլիսի զինուորական  դպրոցին մէջ կը փորձէ բախտը: Ըմբոստ պատանին դարձեալ կը մերժուի: Ի վերջոյ, հնար մը գտնելով, ազգանունը կը փոխէ եւ իբրեւ Սարգիս Կուկունեան կ՛աւարտէ Թիֆլիսի  Ներսիսեան վարժարանը:

Կուկունեան իր ապրուստը ուսուցչութեամբ կը հոգար: Ուսման  ծարաւը Ս. Փեթերսպուրկ կը  տանի զինք: Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանին մէջ նախ ընկերային նիւթերու կը հետեւի, ապա` արեւելեան  լեզուներու: Թարգմանութիւններ կը  կատարէ պալքանեան ազգերու ազատագրական պայքարէն: Նիւթական ծանր պայմաններու մէջ կը պահպանէ  իր գոյութիւնը: Այդ  միջոցին կը ծանօթանայ լեհ եւ պուլկար յեղափոխական  ուսանողներու, կը տեղեկանայ անոնց  երկիրներուն ազգային պայքարին: Կը  թրծուի  յեղափոխական-ազատական գաղափարներով: Ս. Փեթերսպուրկի մէջ կը մասնակցի ուսանողական ցոյցերուն` կեանքի մեծագոյն նպատակ ունենալով Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրութիւնը:

Կուկունեանի մէջ հետզհետէ կը զարգանայ   դէպի  Արեւմտեան Հայաստան արշաւ կատարելու  գաղափարը` օգնութեան հասնելու   օսմանեան  հայաջինջ բռնատիրութեան տակ  հիւծող իր  հայրենակիցներուն:

Կովկաս վերադառնալով` կը  լծուի Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան շարժումին: Ծանօթութիւն կը հաստատէ հայ  մամուլի երախտաւոր, ազգային գործիչ Գրիգոր Արծրունիի հետ: Տեսնելով թիֆլիսահայ  երիտասարդութեան ոգեւորութիւնը, հարիւրէ աւելի զինեալներու ջոկատ մը կազմելով` կը փորձէ Կարսի ճանապարհով անցնիլ Արեւմտահայաստան, յարձակումներ գործել թրքական հաստատութիւններու վրայ: Կուկունեան կը  միտէր աղմուկ բարձրացնել  եւ  Հայկական հարցին վրայ բեւեռել  միջազգային  հանրութեան  ուշադրութիւնը:

Կուկունեան կը յարի Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան: Զինամթերքի  հայթայթումը կը ստանձնէ նոր կազմաւորուած  Հայ յեղափոխական  դաշնակցութիւնը: Նորաստեղծ կուսակցութեան ղեկավարները, գնահատելով հանդերձ Կուկունեանի ծրագիրը, կը  փափաքէին տարի մը  յետաձգել արշաւանքը` աւելի հանգամանալից կազմակերպելու  մտահոգութեամբ: Կուկունեան կը մնայ անդրդուելի:

24-ամեայ ուսանող Կուկունեան կը մոռնար, որ  ցարական ոստիկանութիւնը  լրտեսներ ունէր: Անոնք իրազեկ կը մնային Կուկունեանի  գործունէութեան  ծրագիրին:

Ռուս սահմանապահներ քաջատեղեակ  ըլլալով  անոր խումբին քայլերուն եւ գործակցելով թուրքերու հետ` ծուղակ կը լարեն: Կուկունեանի  հետեւորդները անփորձ էին եւ անծանօթ` սահմանային տարածութիւններու ճամբաներուն:

Ռուս, թուրք եւ քիւրտ զինեալ ջոկատներու դէմ բախումներ ունենալով` Կուկունեան կը նահանջէ ոուսական սահման, ուր կը ձերբակալուի: Անհաւասար կռիւի մէջ, Կուկունեանի խումբին անդամներէն ոմանք կը յաջողին  ճեղքել պաշարումին շղթան եւ  հեռանալ: Սակայն խումբին  հիմնական մասը` 43  զինեալ, կը ձերբակալուի: Կուկունեանը  փախուստ տալու  կարելիութիւն ունենալով հանդերձ, կը մնայ իր ընկերներուն հետ: Կ՛արժէ նշել, որ Կուկունեանը իր յեղափոխական գործունէութեան միջոցին երեք առիթներով բանտերէն փախուստ տալու առիթ ունեցած է` ընկերներուն միջնորդութեամբ: Բոլորն ալ` մերժած:

Ռուսերը թշնամական դիրք կը բռնեն Կուկունեանի արշաւախումբին դէմ: Զայն կը դատապարտեն  քսան տարուան  բանտարկութեան: Կ՛աքսորուի Սախալին, Սիպերիա:

Ռուս-ճափոնական պատերազմի ընթացքին կամաւոր կ՛արձանագրուի ռուսական բանակին: Ցուցաբերած խիզախութեան համար ազատ կ՛արձակուի բանտարկութենէն:

1905-ին ներում ստանալով` կը վերադառնայ ծննդավայրը, ապա` Թիֆլիս: Ըմբոստ նկարագիրի  տէր անձնաւորութիւն` կը սկսի պայքարիլ  ի խնդիր կեղքուող հայ ժողովուրդի  իրաւունքներու պաշտպանութեան:

Դաշնակցութեան դէմ յարուցուած  հալածանքներուն ընթացքին դարձեալ կը ձերբակալուի եւ կը դատապարտուի 15 տարուան տաժանակիր աշխատանքի: Թոքախտը կը զգետնէ զինք: Կուկունեան կը մահանայ  1913-ին, Օրիոլի բանտին մէջ, Ռուսիա:

Կարելի էր աւելի խոր անդրադառնալ  Կուկունեանի անձին եւ անոր արշաւանքին մանրամասնութիւններուն: Տողերս գրողին զարմանք պատճառած են անոր հասցէին տրուած աժան եւ ոչ լիարժէք գնահատականները: Սարգիս Կուկունեանը «մանր պուրժուա» մը չէր, ոչ ալ` «մեծ պուրժուա», կամ արկածախնդիր մը: Անիկա ապագայի փայլուն հեռանկարներով, իր ժողովուրդին ճակատագիրով մտահոգ հայորդի մըն էր պարզապէս:

Սարգիս Կուկունեանի արշաւանքը իր մէջ կը խտացնէ  հայ ազատագրական պայքարի եւ  յեղափոխական ոգիի հարազատ արտայայտութիւնը:

 

 

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )