Թալեպանները Կրկին Մեր (Մտքին) Մէջ

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Թալեպանները առիթ չտուին Միացեալ Նահանգներու եւ այլ պետութիւններու, որոնք կը փորձէին միջնորդել` իշխանութեան հանգրուանային եւ խաղաղ փոխանցման համար: Հակառակ որ բանակցողներ ուղարկած էին Տոհա, անտեսեցին նախ Թրամփի, ապա Պայտընի կառավարութեան առաջարկած ժամանակացոյցը եւ Քապուլ մտան օգոստոս 15-ին: Պատգամը ի լուր աշխարհի յստակ էր. Աֆղանիստանի ճակատագիրը իրենք պիտի որոշեն: Մինչ այդ կը շարունակեն բանակցիլ, եւ թող աշխարհը քննարկէ, մտածէ ու նախատեսէ, թէ ի՛նչ հետեւանքներ կրնայ ունենալ իրենց վերադարձը միջազգային յարաբերութիւններուն համար:

Թալեպաններուն այս վերադարձը չափով մը սպասելի էր: Անորոշը այդ «խաղաղ պլիցքրիկային» վերադարձի հետեւումներն են, եթէ կարելի է նման հակասական յղացքաւորում առաջարկել: Միջազգային մամուլի թէ մասնագիտացած հարթակներու վրայ օգոստոս 15-էն ի վեր ծաւալած քննարկումները դասական մտապատկերներով ու պատմական բաղդատականներով լեցուն են: Ալեքսանտր Մակեդոնացիէն մինչեւ Բրիտանական կայսրութիւն, խորհրդային զինուորական ներխուժում եւ Միացեալ Նահանգներու ռազմական միջամտութիւն, որուն յաջորդեց քսանամեայ ծրագիր մը, որ առ այսօր այնքան ալ յայտնի չեղաւ, թէ ի՛նչ էր:

Աճապարող մեկնաբաններ լուսարձակի տակ առին ուղղաթիռի երկու լուսանկար` Սայկոն 1975 եւ Քապուլ 2021, վերադառնալու համար «Վիեթնամեան սինտրոմ»-ին. պատրաստի նիւթ` արագ յօդուած մը գրելու կամ հրապարակային կարծիք մը տալու համար: Ի մասնաւորի եթէ մեկնաբանողի մօտ հակա-ամերիկեան տրամադրուածութիւն կայ: Թերեւս անխուսափելի է այս բաղդատութիւնը, բայց պէտք է իւրաքանչիւր միջամտութիւն, Վիեթնամ եւ Աֆղանիստան, դնել պատմական իր ժամանակաշրջանի եւ ոլորտին մէջ:

Վիեթնամը Պաղ պատերազմի ժամանակ Միացեալ Նահանգներու տիրապետող ռազմավարական համոզումի հետեւանք էր: Աֆղանիստանը` «ահաբեկչութեան դէմ պատերազմ»-ի առաջին ճակատը, որուն յաջորդեց Իրաք զինուորական ներխուժումը, միեւնոյն հիմնաւորումով. «պայքարի դաշտի ընդլայնում» պիտի ըսենք` փոխ առնելով Միշել Հուլլըպեքի հանրածանօթ մէկ վէպին խորագիրը: Աֆղանիստան զինուորական միջամտութիւնը կ՛արդարացուէր, որովհետեւ Թալեպանները մերժեցին 11 սեպտեմբեր 2001-ի Նիւ Եորքի եւ Ուաշինկթընի մէջ ահաբեկչական յարձակումներու պատասխանատու Ուսամա պըն Լատենը յանձնել Միացեալ Նահանգներուն: Միջազգային օրէնքի թէ ահաբեկչական նման յարձակումի ենթարկուած երկրի մը ինքնապաշտպանութեան իրաւունքի համաձայն, Միացեալ Նահանգներու զինուորական միջամտութիւնը հասկնալի եւ արդարացուցիչ էր: Խնդիրը երկրի գրաւումէն յետոյ ի՞նչ ընել եւ ե՞րբ զօրքերը դուրս բերելն էր:

Իրաքեան արկածախնդրութիւնը եկաւ բացայայտելու օրին նախագահ Ճորճ Պուշի ամբողջական հաւանութեան արժանացած «Նիոքոն» (նոր պահպանողական) մտածողութիւնը եւ աշխարհաքաղաքական ծրագիրը: Ընդ որում` Միացեալ Նահանգները որպէս Պաղ պատերազմին յաղթական դուրս եկած «ազատ աշխարհ»-ի յառաջապահ գերուժ «բարոյական» պարտաւորութիւնը ունի միջամտելու, համայն մարդկութեան սպառնալիքներ չէզոքացնելու, իշխանափոխութիւն իրականացնելու` ի խնդիր ժողովրդավարութեան եւ վերահսկելու համաշխարհային «ազատ շուկայ»-ի անխափան գործունէութեան:

Կարեւոր չէ, թէ վերոնշեալ հիմնաւորումներէն ո՛ր մէկը արդարացի էր, արդարացուած կամ առարկայականօրէն փաստարկուած. եթէ Միացեալ Նահանգները ունէր զինուորական ուժը, եթէ կը հաւատար իր համաշխարհային առաքելութեան, ապա եւ ո՛չ իր թշնամիները, ո՛չ իր մրցակից հակառակորդները եւ ո՛չ ալ իր դաշնակիցները կրնային արգելք հանդիսանալ: Կ՛ամրագրուէր միաբեւեռ աշխարհի ուժերու հաւասարակշռութեան նոր քարտէսը, ուր, ոչ պատահաբար, Միացեալ Նահանգները կը ձգտէր իր տիրապետութեան տակ առնել քարիւղի եւ բնական կազի աշխարհի ամենամեծ պաշարները: Ենթադրաբար` անոնց միջազգային հոսքը իսլամական ահաբեկչութեան սպառնալիքէն պաշտպանելու համար:

Այդ ծրագիրը` Միացեալ Նահանգներու ուժի, իշխանութեան եւ ազդեցութեան համաշխարհային տարածումը, ձախողեցաւ: Ձախողութիւնը յստակացաւ տակաւին Իրաքի գրաւման առաջին քանի մը տարուան ընթացքին: Յետոյ արդէն ստեղծուած կացութենէն դուրս գալու առեղծուածն էր` ի դէմս Իրաքի թէ Աֆղանիստանի կայունացման հետեւողական սայթաքումներուն, իսլամական նոր եւ շատ աւելի ծայրայեղական ուժերու յայտնութեան, տարածաշրջանային հաւասարակշռութեան խախտումին, պետութիւններու ներքին քայքայումին եւ մասնաւորաբար Չինաստանի ինքնահաստատման` որպէս նոր ուժային բեեւեռ: Այդ ձախողութեան համար, սակայն, Միացեալ Նահանգները, ե՛ւ տնտեսական, ե՛ւ քաղաքական իմաստով, կարծուածէն շատ աւելի ցած գին վճարեց: Թէկուզ եւ, ըստ տնտեսագէտներու հաշուարկումներու, մօտ երեք թրիլիոն ամերիկեան տոլարի եղաւ տնտեսական ներդրումի ընդհանուր հաշուարկը: Հսկայական մսխում (ի մտի ունենալով արդիւնքը), որ, այդուհանդերձ, ոչ իսկ 2008-ի ֆինանսական փլուզման պատճառ նկատուեցաւ: Քաղաքական իմաստով, Իրաքի ու Աֆղանիստանի շարունակուող գրաւումները պատճառ չեղան, որ Պուշ եւ իրեն յաջորդած Օպաման չվերընտրուէին:

Եթէ Աֆղանիստանի մէջ լուրջ ձախողութիւն մը արձանագրուեցաւ, ապա եւ անիկա երկրի զինուած ուժերու կազմաւորման կը վերաբերի: Բայց այդ մէկը իւրայատուկ չէ Աֆղանիստանի: Նոյնը պատահեցաւ Իրաքի մէջ: Կը բաւէ մտաբերել թէ ի՛նչ արագութեամբ ՏԱՀԵՇ-ի իսլամականները գրաւեցին Մուսուլը` երկրի երկրորդ կարեւորագոյն քաղաքը, 2014-ի յունիսին: Այլ երեւոյթ մը, որ գրեթէ կ՛անտեսուի Աֆղանիստանի մէջ ստեղծուած կացութեան մասին վերլուծումներուն մէջ, Թալեպաններուն զէնքերն են, որոնք ակնբախօրէն արեւմտեան արտադրութիւն են: Բացառելով սադրանքային տեսութիւնները, որոնց համաձայն, Միացեալ Նահանգները ի՛նք զինած է Թալեպանները այնպէս, ինչպէս ըրաւ մուճահիտիններու պարագային գրեթէ չորս տասնամեակ առաջ, տրամաբանական բացատրութիւն մը զէնքի միջազգային շուկան անհրաժեշտ վերահսկողութեան տակ առնելու Ուաշինկթընի քաղաքական կամքի բացակայութիւնն է: Ընդ որում, զէնքի արտադրութեան մեծ ընկերութիւնները իրենց գործառոյթները որոշեցին շուկայի պահանջարկի համաձայն, առանց այնքան ալ մտահոգուելու անոնց ռազմավարական եւ, նուազ, մարդկային վնասի հետեւանքներուն մասին: Եւ իրենց շահոյթէն առատաձեռնօրէն բաժին հանեցին պատերազմի շարունակման ջատագով Քոնկրեսի թեկնածուներուն:

Հետեւաբար, եթէ Թալեպաններու վերադարձի մասին պիտի մտածենք երեւոյթին ունեցած միջազգային անդրադարձներու տեսանկիւնէն, ի մտի ունենալով անոնց ազդեցութիւնը Կովկասի մէջ եւ, ի մասնաւորի, Հայաստանի անվտանգութեան խնդիրը, ապա եւ այնքան ալ պիտի չկեդրոնանանք Միացեալ Նահանգներու վրայ եւ նկատի պիտի առնենք աշխարհաքաղաքական այն կացութիւնը, որ ստեղծուելու սկսած է: Այդ մասին անմիջականօրէն շատ բան կարելի չէ, ըսել`    բացի նկատի ունենալէ այն գործօնները, որոնք կրնան Հայաստանի ազգային անվտանգութեան սպառնալիք հանդիսանալ: Եւ հակառակ անոր որ Թալեպաններու վերադարձի անդրադարձը տակաւին հեռու է Կովկասէն, հայ քաղաքական մտածողութիւնը արդէն պէտք է պատրաստուի տարբեր բեմագրութիւններու:

Այդ գործօններէն հիմնականը կը վերաբերի նոյնինքն Թալեպաններուն: Պիտի յաջողի՞ն կայունացնել երկիրը, թէ՞ քաղաքացիական պատերազմը անխուսափելի պիտի ըլլայ` ի մասնաւորի Քապուլէն դուրս: Իրապաշտօրէն երկրորդ տարբերակին վրայ պիտի կեդրոնանալ, որովհետեւ Թալեպանները հազիւ թէ փոխուած ըլլան, որքան ալ որ հանրային յարաբերութիւններու յստակ ճիգ մը կը թափեն հռետորութեան մակարդակին, շատ հաւանաբար ապահովելու համար իրենց միջազգային ճանաչումը:

Երկրորդը Թալեպաններու իշխանութեան վերադարձի պատճառով իսլամականութեան վերաշխուժացման հեռանկարն է: Դժուար թէ Աֆղանիստան վերածուի իսլամական ահաբեկչական կազմակերպութիւններու ապաստարանի, ինչպէս` 1990-ականներու երկրորդ կէսին: Բայց պէտք չէ բացառել, որ այդ կազմակերպութիւնները, կամ անոնց պարագլուխները, այնուամենայնիւ «ապահով դրախտ» մը ունենան: Մոլլա Օմարի Թալեպանները չէին կրնար, ոչ ալ ուզեցին վերահսկել Քայիտան այնպէս, ինչպէս արաբական երկիրներու անվտանգութեան ծառայութիւնները կը վերահսկէին պաղեստինցի յայտնի ահաբեկիչներ, ամենածայրայեղական խմբաւորումներու հիմնադիր եւ ղեկավար դէմքերը 1993-էն ետք, ի հարկին առաւօտ մը զանոնք սպաննելու համար: Ներկայ Թալեպաններուն մասին տակաւին շատ բան կարելի չէ ըսել: Բացի անկէ, որ իրենք իսլամականներ են…

Երրորդը, ի հետեւումն երկրորդ գործօնին, Թալեպաններու հետ իսլամական երկիրներու յարաբերութիւններն են: Հիմնական տարբերութիւնը 1990-ականներուն հետ անկասկած Էրտողանի Թուրքիան է: ՕԹԱՆ-ի անդամ Թուրքիան 2003-ին թոյլ չտուաւ որ Միացեալ Նահանգները օգտագործէ Ինճիրլիքի օդակայանը Իրաք ներխուժման համար, թոյլատու եղաւ եւ զօրավիգ կանգնեցաւ իսլամականներուն, ի մասնաւորի` ՏԱՀԵՇ-ին, Իրաքի եւ Սուրիոյ պատերազմներուն ժամանակ, իր վերահսկողութեամբ իսլամական զինեալներ տեղափոխուեցան Լիպիա եւ ապա հայ-ազրպէյճանական ճակատ: Թուրքիոյ ծաւալապաշտական ծրագիրներուն մէջ իսլամական գործօնը կարեւոր դեր կը խաղայ: Այդ իմաստով Աֆղանիստան նաեւ պատեհութիւններու առիթ է Անգարայի համար:

Վերջին գործօնը, որ նկատի պիտի առնուի, Մոսկուայի արտաքին անվտանգութեան քաղաքականութիւնն է: Ի մասնաւորի եթէ Թալեպաններու վերադարձը յանգի իսլամականութեան վերաշխուժացման, եւ Անգարան շահագրգռուածութիւն ցուցաբերէ: Ամէն պարագայի, շուտափոյթ եզրակացութիւններու պէտք չէ յանգիլ: Թուրքիոյ հովանաւորութեամբ իսլամական վարձկաններու տեղափոխութիւնը հայ-ազրպէյճանական ճակատ այնքան ալ չմտահոգեց Մոսկուան, ինչպէս կ՛ենթադրուէր…

Այս գործօնները թոյլ չեն տար անմիջական եզրայանգումներու, թէ ի՛նչ հետեւանքներ կրնայ ունենալ Թալեպաններու վերադարձը Կովկասի մէջ Հայաստանի անվտանգութեան համար: Պարզապէս կրնան ուղեցոյց ըլլալ զարգացումներուն հետեւելու եւ զգաստ ըլլալու համար:

Անհրաժեշտ է, վերջապէս, արձանագրել, որ Թալեպաններու վերադարձը եւ Միացեալ Նահանգներու հեռացումը Աֆղանիստանէն դրական ոչինչ բերաւ Հայաստանի եւ հայութեան համար, ինչպէս ոմանք, պարզամիտ հակաարեւմտեան տրամադրութենէ մեկնած թէ պաղպատերազմեան ժամանակավրէպ մօտեցումով, այդ մէկը ծափահարեցին որպէս ռուս-ամերիկեան հակամարտութեան մէջ Միացեալ Նահանգներու ձախողութիւն, եւ ուրեմն` Ռուսիոյ յաջողութիւն: Ոչ ալ Թալեպանները ազգային ազատագրական շարժում մըն են, որոնց արժէ նկատի ունենալ իրենց յաղթանակէն դասեր քաղելու համար: Թալեպանները իսլամական ծայրայեղութեան վատագոյն բնորդն են, քաղաքակրթական յետամնացութեան մարմնաւորումը, իրենց էութեամբ իսկ սպառնալիք` Հայաստանի եւ հայութեան լինելութեան: Այդ ալ յստակ պիտի ըլլայ հայ քաղաքական մտածողութեան համար` Աֆղանիստանի զարգացումներուն եւ կովկասեան տարածաշրջանի մէջ անոնց անդրադարձին հետեւելու ժամանակ:

 

 

 

Like on Facebook
  •  
  •  
CATEGORIES
Share This

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )