ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ
Խորհրդային իշխանութիւնը ի զուր փորձեց իւրացնել Մ. Նալպանտեանի գործը, որովհետեւ Նալպանտեան, յառաջադէմ գաղափարներով տոգորուած, գրած էր «Երկրագործութիւնը որպէս ուղիղ ճանապարհ»-ը ու կը քարոզէր հաւաքական աշխատանք: Նշեալ երգը Նալպանտեան տպագրեց 1862-ին, արտասահմանի ազատ պայմաններու մէջ, երբ այցելեց Կ. Պոլիս, Փարիզ, Լոնտոն եւ Հնդկաստան: Լոնտոնի մէջ ան յարաբերութիւններ հաստատեց ռուս տարագիր յեղափոխականներու հետ:
Նոր Նախիջեւանի գաղութին համար հնդկահայերուն կողմէ եղած կտակի գործով մըն էր, որ Նալպանտեան արտասահման գտնուած էր 1860-ի յունիսէն մինչեւ 1862-ի մայիսը: Հազիւ իր առաքելութիւնը աւարտած` Նոր Նախիջեւան կը հասնէր, ուր ձերբակալուեցաւ ռուս ոստիկանութեան կողմէ: Փեթերսպուրկի մէջ բանտարկուեցաւ եւ դատուեցաւ: Ռուս յեղափոխականներէն Բակունինի գրած նամակը առիթ տուած էր ձերբակալութեան: Նալպանտեանի մօտ գտնուած էր նաեւ Կ. Պոլսոյ «Մեղու» թերթի խմբագիր Յարութիւն Սվաճեանի նամակը` ծածկագիր բառացուցակով միասին:
1862 յուլիս 14-էն մինչեւ 1865 մայիս 14 Փեթերսպուրկի մէջ բանտարկուելէն ետք, Մ. Նալպանտեան կ՛աքսորուի Սիպիր եւ կը մնայ ոստիկանութեան խիստ հսկողութեան տակ:
Նալպանտեանի առողջութիւնը խանգարուած էր արդէն: Ան կը մահանայ թոքախտէ, 1866 մարտ 31-ին: Կը թոյլատրուի, որ անոր մարմինը փոխադրուի իր ծննդավայրը` Նոր Նախիջեւան:
Այդ առիթով ռուս ոստիկանութիւնը կը տեղեկագրէ. «Նոր Նախիջեւանում դագաղը դիմաւորել են արտասովոր յաղթահանդէսով ու յարգանքով, սուրբերի պատկերներով, խաչվառներով, երաժշտութեամբ` քաղաքի համարեա թէ ամբողջ բնակչութեան մասնակցութեամբ: Ապա դիակը փոխադրուած է հայոց Ս. Խաչ վանքը` քաղաքից հինգ վերստ հեռաւորութեան վրայ եւ` այնտեղ թաղուած, թէեւ այդ վանքում ոչ ոքի չեն թաղում: Վանքի վարդապետը դամբանական ճառում հանգուցեալին անուանել է անմեղ նահատակ: Նոր Նախիջեւանի նախկին քաղաքագլուխ ծերունի Խալիբովը (Յարութիւն Խալիբեան, Նալպանտեանի կատաղի հակառակորդը) գտնում է, որ նրա աճիւնին մատուցուած մեծարանքը ցոյց է կառավարութեան դէմ»:
Նալպանտեան նկատուեցաւ առաջին յեղափոխական հայ գործիչը, որ կը նահատակուէր ռուս բռնակալութեան կողմէ: Իր աքսորն ու մահը ունեցան խորհրդանշական բնոյթ:
Իբրեւ օրինակ, յիշենք Թիֆլիսի նահանգապետի դիւանատան գաղտնի բաժնին 1874 մայիս 1-ի թղթածրարէն հատուած մը, ուր կը խօսուի հայ ժողովուրդին մէջ տարածուած Նալպանտեանի լուսանկարներուն մասին.
«Փոխարքայի ականջն է հասել, որ վերջին ժամանակներս Երեւանում ստացւում են երիտասարդ հայերի անունով հայ գրող Նալպանտեանի լուսանկարները, որ յիսնական թուականներին իւր ազատամիտ հակապետական գրուածքների համար աքսորուած է եղել Սարատովի նահանգի Կամիշին քաղաքը, որտեղ եւ շատ ժամանակ չէ, որ վախճանել է, որ այդ լուսանկարներն ամբողջովին գրոտած են դրուատական մակագրութիւններով Նալպանտեանի մասին, օրինակ` «հայրենիքի փրկիչ» եւ այլն, եւ որ դրանք գտնուել են Էջմիածնի վանքի վարդապետների խցերում, իսկ Թիֆլիսում դրանք ձրի բաժանում են երիտասարդներին ու դպրոցներում շրջանաւարտ հայ աշակերտներին»:
Նալպանտեան Կ. Պոլիս այցելած ատեն մտերմութիւն հաստատած էր հայ ազգային գործիչներու, մասնաւորապէս «Մեղու»-ի խմբագիր Յարութիւն Սվաճեանին հետ: Այս թերթը, Նալպանտեանի ձերբակալութեան մանրամասնութիւնները տալով (1862, «Մեղու», թիւ 172, էջ 197-199), կը թուէ անոր արժանիքները եւ կ՛աւելցնէր. «Ոչ ոք գիտէ Նալպանտեանին յանցանքը, բայց մենք կը կարծենք, թէ գիտենք անոր յանցանքը` չափազանց եւ երախտագին ազգասիրութիւնն ու ճշմարտախօսութիւնն է, եւ ասոր համար չենք կարծեր, որ արդարութիւնը զինք պատժապարտ վճռէ, բայց եթէ արդարութեան բացակայութեանը Նալպանտեան դատուի ու դատապարտուի, անոր անմեղ արիւնը ի վրէժ պիտի կոչեն ամէն ճշմարիտ եւ ազգասէր հայերը, եւ այն ատեն բացարձակ ըսենք, որ Ռուսիոյ կառավարութիւնը անոր կորստեամբ մեծամեծ կորուստներ ալ պիտի ընէ»:
Յ. Սվաճեան մօտէն ծանօթ էր Նալպանտեանին եւ միասին տարին արեւելահայ ու արեւմտահայ յառաջադէմ մտաւորականութիւնը կապելու աշխատանքը: Ռուս ոստիկանութիւնը, երբ ձերբակալեց Նալպանտեանը, անոր քով գտաւ Սվաճեանին նամակը, ուր կը խօսուեր Տաւրոսի ըմբոստութեան մասին:
Մ. Նալպանտեան եղաւ առաջին հայ գործիչը, որ սերտ կապ ստեղծեց արեւելահայ եւ արեւմտահայ յառաջադէմ մտաւորականութեան միջեւ: Անոր այցելութիւնը կը զուգադիպէր Ազգային սահմանադրութեան շարժումին` ընդդէմ պահպանողական ու կղերամիտ հոսանքին: Արեւմտահայ գրականութեան մէջ այս թուականներուն է, որ Մ. Պէշիկթաշլեան կը գրէր իր հայրենասիրական տաղերը, իսկ Ծերենց` իր ազգային վէպերը, ոգեկոչելով Կիլիկիոյ անկախութիւնը:
Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք Մ. Նալպանտեանի նուիրուած ուսումնասիրութիւններ հրատարակուեցան, իսկ 1940-1949 չորս հատորներով լոյս տեսաւ անոր «Երկերի լիակատար ժողովածու»-ն, որ բոլորովին սպառեցաւ: 1953-ին տպագրուեցաւ 683 էջնոց գիրք մը` «Ընտիր երկեր» խորագրով:
Մ. Նալպանտեան մահացաւ աքսորի մէջ, եւ ինչպէս ռուս գաղտնի ոստիկանութեան տեղեկագիրը կ՛ըսէ, աւելի մեծ ժողովրդականութիւն շահեցաւ մահէն ետք: Սերունդներ երգեցին անոր «Մեր հայրենիք»-ը եւ խանդավառութեամբ արտասանեցին «Ազատութիւն» քերթուածը, որուն ոգին կու գար հայոց դարաւոր պատմութենէն:
Մեր հայրենիք
Մեր հայրենիք թշուառ, անտէր, մեր թշնամուց ոտնակոխ,
Իւր որդիքը արդ կանչում է հանել իւր վրէժ, քէն ու ոխ:
Մեր հայրենիք շղթաներով այսքան տարի կապկապած,
Իւր քաջ որդւոց սուրբ արիւնով պիտի լինի ազատուած:
Ահա՛, եղբայր, քեզ մի դրօշ, որ իմ ձեռքով գործեցի,
Գիշերները ես քուն չեղայ, արտասուքով լուացի:
Ամենայն տեղ մահը մի է, մարդ մի անգամ պիտ մեռնէ
Բայց երանի՛, որ իւր ազգին ազատութեան կը մեռնէ:
