Վերադարձ Դէպի Ապագայ` Պարտութեան Բանականացումը Եւ Հայութեան Լինելութիւնը

(Լուսանկարը` Դաւիթ Ղահրամանեանի)

 « Capitule
De cette vie est-tu las

Et s’il était à refaire… »

Louis Aragon, Ballade de celui qui chanta dans les supplices

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Ֆրանսական «Սիանս Հիւմեն» ամսաթերթի «Պատմութեան Մեծ Թղթածրարները» բացառիկ համարներու շարքի առաջինը, նոյեմբեր-դեկտեմբեր 2012-ին լոյս տեսած, նուիրուած է պատերազմի երեւոյթի պատմական հոլովոյթի բազմերես ուսումնասիրութեան: Առաջնորդող յօդուածը կ’անդրադառնայ հասարակութեանց վրայ պատերազմի ազդեցութեան: «Ոչ մէկ մերօրեայ ընկերաբան ցարդ ռիսքը առած է մարդկային հասարակութիւնները ուսումնասիրելու` որպէս կիզակէտ ունենալով պատերազմը: Այդուհանդերձ, եթէ պատերազմը կրնայ սահմանուիլ որպէս կազմակերպուած զինեալ վայրագութիւն, որ իրարու կը հակադրէ երկու համայնքներ, ապա եւ այն իր անդրադարձը ունի մարդկային արարքի ամէն մարզերուն վրայ` քաղաքականէն մինչեւ իրաւականը, տնտեսականը, մշակութայինը եւ արուեստ: Այս իմաստով պատերազմը համահունչ է Մ. Մաուսսի (M. Mauss) «հասարակական ամբողջական եղելութիւն» («fait social total»): Յաճախ ընկալուած` որպէս զուտ ռազմական երեւոյթ յատկանշուած իր դժուար բացայայտուող ծածկագրերով, պատերազմը նաեւ շատ աւելի լայն հասկացողութեամբ է նաեւ հասարակական եւ մարդաբանական եղելութիւն մը, որ խնդրոյ առարկայ կը դարձնէ հասարակական կապի եւ, ընդհանրապէս, մարդկային արկածախնդրութեան մասին մեր ունեցած գաղափարը:» («Ce que la guerre fait aux sociétés», Les Grands Dossiers des Sciences Humaines Histoire «La guerre des origines à nos jours» Hors’série no. 1, novembre-decembre 2012, էջ 7)

Սեպտեմբեր 27-ին Արցախի բոլոր ճակատներու ուղղութեամբ սկսած ազրպէյճանաթրքական լայնածաւալ յարձակողականով սկսած պատերազմը, որ աւարտեցաւ նոյեմբեր 9-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի ստորագրած Հայաստան-Ազրպէյճան-Ռուսաստան եռակողմանի յայտարարութեամբ, Հայաստանի, Արցախի թէ սփիւռքի հայութեան համար բեկումնային «հասարակական ամբողջական եղելութիւն» մը պիտի նկատել: Հայ կեանքը, հաւաքական ինքնութեան հասկացողութենէն մինչեւ լինելութեան իմաստաւորման արարողութիւնները, մէկ բան էր պատերազմէն առաջ, ուրիշ բան մը պիտի ըլլայ հիմա: Աւելի՛ն. այդ «հիմա»-ն ինքնին անորոշ մըն է, որ ժամանակագրական կարգով հաւաքական/ազգային գոյութեան մասին մտածումը կը սառեցնէ յետպատերազմեան անմիջականին` trauma-ին վրայ:

Դժուար է այս վերջին յղացքին ճիշդ հայերէնը գտնել: Կուկլեան առցանց թարգմանութիւնը ցոյց կու տայ «տրավմա»: Բժշկական բառամթերքով ան համահաւասար է «վէրք»-ի, եթէ նկատի ունենանք սպաներէն traumatologia բառին բառարանային (դոկտ. Յարութիւն ծ. վ. Թէքեան, «Առձեռն բառարան սպաներէնէ հայերէն», Imp. La photo-presse, Պէյրութ, 1955) թարգմանութիւնը` վիրաբանութիւն, «վնասուածք»-ի, եթէ դիմենք traumatology-ի Կուկլի առցանց թարգմանութեան («վնասուածքաբանութիւն»): Զանցելով այս վերջինը` «վէրք»-ը կ’իմաստաւորուի գլխագրով, եթէ մտաբերենք Խաչատուր Աբովեանի գործը` «Վէրք Հայաստանի»: Այդուհանդերձ, Աբովեան այդ վէպը, առաջինը` աշխարհաբարով, ինչպէս ծանօթ է, գրեց զարթօնքի դարուն` հայութեան պատմութեան բեմ վերադարձի գործընթացի ժամանակ: «Վէրք Հայաստանի»-ն այդ գործընթացի դերակատարներէն մէկուն հիմնական ներդրումն էր, եւ եթէ նոյնիսկ վէպը իր ենթախորագրով կը ներկայացուի որպէս հայրենասէրի մը «ողբ»-ը անոր լոյս ընծայումն ու տարածումը ինքնին զարթօնքի կոչ էր, ապաքինման յոյս էր:

Այսօր, երբ կը խօսինք հայութեան անմիջական «հիմա՛»-ի «Վէրք»-ին մասին, անոր սահմանումը պիտի փնտռենք արդի հոգեբանութեան տեսութիւններուն մէջ, եւ, բաղդատական կարգով, տարբեր հաւաքականութիւններու, ներառեալ` հայութեան անցեալը, փաստագրուած եւ վերլուծուած փորձառութեանց մէջ: Գիտակցելով հանդերձ, որ թոլսթոյեան դասական բանաձեւումով «Աննա Քարենինա» վէպի առաջին տողերով` իւրաքանչիւր ընտանիք/հաւաքականութիւն դժբախտութիւնը, այս պարագային` Վէրքը, կ’ապրի իրեն իւրայատուկ ձեւով: Եւ այդ մէկը հայութիւնը լաւ գիտէր Ցեղասպանութեան, Աղէտին, փորձառութեամբ…

Աննա Կոթլիպ «ի՞նչ է trauma-ն» հարցումին պատասխանելու փորձով կ’ըսէ, թէ այն «աւելի քան լոկ վախ կամ յանցանք կամ անբաղձալի յուշեր ամբողջականացնող ուժ մըն է, որ կը կազմալուծէ մեր աշխարհները` առաջնորդելով ինչ-որ ձեւի աշխարհակորուստի: Հատու գիծ մը կը քաշէ` «առաջ»-ն ու «յետոյ»-ն ճշդելով. «առաջ»-ը նախափլուզուած աշխարհն է, անձը, որ կը ճանչնայինք, «յետոյ»-ն կոտրուած աշխարհկեանքի մը յամեցող աւերածութիւնն է»: (Anna Gotlib, «Trauma unmakes the world of the self. Can stories repair it? aeon, առցանց հրատարակութիւն, 23.11.2020, ներբերուած https://psyche.co/ideas/trauma-unmakes-the-world-of-the-self-can-stories-repair-it?utm_medium=feed&utm_source=rss-feed կայքէն 28.11.2020-ին)- Այս մօտեցումով trauma-ն կը տեղադրուի հիմնականօրէն անձի, ենթակայի, «ես»-ի սահմանին մէջ, ուր եւ աշխարհափրկութեան կամ վերաշխարհաշինութեան ճիգը կ’իմաստաւորուի «յետոյ»-ի մնացած ժամանակին համար:

Բայց trauma-ն նաեւ հաւաքական երեւոյթ մըն է եւ վերջերս արժանացած` լայն ուսումնասիրութեանց հասարակական գիտութեանց տարբեր ճիւղերու մէջ, ինչպէս, օրինակ` Erica Resende and Doville Budryte (eds.), Memory and Trauma in International Relations. Theories, cases and debates, New York: Routledge, 2014, որուն գլուխներէն մէկը յատկացուած է Սեւրի դաշնագրին ունեցած անդրադարձին թրքական յիշողութեան եւ ինքնութեան կերտումի քաղաքականութեան վրայ, եւ Jared Diamond, Upheaval. Turning Points for Nations in Crisis, New York: Little Brown and Company, 2019: Trauma-ն, ուրեմն, պիտի հասկցուի ե՛ւ որպէս իւրաքանչիւր անհատի ապրում, ե՛ւ հաւաքական տրամ:

Հայութեան «հիմա»-ի trauma-ն շատ յստակօրէն պիտի հասկնանք, տարբերենք իր զանազան մակարդակներով: Առաջինը, եւ ամէնէն հիմնականը, ամէնէն ողբերգականը գերիներուն, պատերազմին անհետ կորածներուն հարցն է, այն ընտանիքներուն, որոնք դեռ կը սպասեն որեւէ լուր իրենց հարազատներուն ճակատագրին մասին: Երկրորդը, ի մասնաւորի արցախցիներուն համար, բնակավայրի կորուստն է, եւ խօսքը ոչ թէ ընդհանրապէս Արցախի 70 տոկոսի կորուստին մասին է, այլ` այնտեղի բնակիչներուն, որոնք իրենց տուները վերադառնալու հեռանկար չունին: Երրորդը պատերազմին նահատակուած ամբողջ սերունդի մը սուգն է եւ անոր խոր անդրադարձը ընտանիքներու առօրեային վրայ: Կան, վերջապէս, յաջորդ ամիսներուն համավարակի պարագաներու սպասելի յաւելման պատճառով հանրային առողջապահական եւ տնտեսական զոյգ ճգնաժամերը եւ անոնց ընկերային աղէտալի հետևանքները, ընդ որում, ե՛ւ աղքատացման, ե՛ւ հարստութեան յաւելեալ կեդրոնացման, ե՛ւ արտագաղթի նախատեսելի աճ: Այս բոլոր հաւաքական երեւոյթները անխուսափելիօրէն պատերազմի trauma-ն այնքան պիտի ենթակայացնեն, որ կրնայ նոյնիսկ վտանգուիլ հաւաքականութեան մը մաս կազմելու էթոսը, որով եւ ամէն մարդ իր գլխու ճարին նայելու բնազդը պիտի հաստատագրուի անոնց մօտ:

Իշխանութիւններու պատասխանը այս իւրաքանչիւր մարտահրաւէրին իր կարեւորութիւնը պիտի ունենայ trauma-ի գերազանցման անհատական ճիգերուն վրայ: Բայց ո՛վ որ ալ ըլլայ իշխանութեան վրայ, շատ յստակօրէն պիտի գիտակցի, որ պիտի ունենայ շատ սահմանափակ ֆինանսական միջոցներ, պիտի գտնուի Մոսկուայէն բացարձակ կախուածութեան պայմաններուն մէջ, առանց ոչ իսկ այլեւս խիստ խորհրդանշանական պետական գերիշխանութեան տրամաբանութեան մէջ ինքնուրոյն նուազագոյն քայլը փորձելու, ինչպէս, պիտի ընդունիլ, որոշակի յաջողութիւններով փորձած էին «նախկիններ»-ը: Այս պայմաններուն մէջ պետութեան ղեկավարութիւնը իր ձեռքերուն մէջ ունեցող քաղաքական այն ուժը, որ իշխանութեան գլխուն պիտի ըլլայ, պիտի գիտակցի, որ իր առաջնային, եթէ ոչ միակ, գործօնը որեւէ քայլ տալու համահայկական ոլորտին մէջ իրեն հանդէպ վստահութիւնն է: Հրաշք-լուծում մը չէ այդ, բայց առանց անոր` ներքին կայունութիւնը պիտի խաթարուի եւ միջազգային բեմահարթակին վրայ Հայաստանի Հանրապետութեան մեկուսացումն ու անոր հանդէպ շահագրգռութեան բացակայութիւնը առաւելի պիտի նուազեցնեն ինքնուրոյն որեւէ որոշումի կարելիութիւն:

Պարզ` յետպատերազմեան իշխանութիւններու հիմնական մարտահրաւէրը պիտի ըլլայ համահայկական ներուժի համախմբումը եւ վստահութեան կառուցումը: Ահաւասիկ հոս է, որ պատերազմի պարտութիւնը որպէս trauma «հիմա»-ի անմիջականութենէն անդին կ’անցնի` խնդրոյ առարկայ դարձնելով Հայաստանի եւ հայութեան լինելութիւնը ոչ միայն որպէս լոկ վերապրում, այլ` որպէս ապագայի ձգտելու կարողութիւն ունեցող հայրենիք եւ ազգային հաւաքականութիւն, «յոյսի հայրենիք, լոյսի հայրենիք», ինչպէս կ’աւարտի Թումանեանի հանրածանօթ «Հայրենիքիս հետ» բանաստեղծութիւնը:

Պատերազմի պարտութեան trauma-ն կը հասկցուի յանձնուողական յայտարարագիր/համաձայնագրի ծանր ու նուաստացուցիչ պայմաններով` հողային կորուստ, Արցախի կարգավիճակի շարունակուող անորոշութիւն եւ Հայաստանի անվտանգութեան լուրջ խաթարում: Ասոր վրայ հարկ է աւելցնել Հայաստանի կողմէ զայն ստորագրողին ամբողջական վարկազրկումը` ի դէմս թշնամու կողմէ ծաղր ու ծանակի առարկայի վերածուելուն, դաշնակից Ռուսաստանի կողմէ որպէս ատակ խօսակից արժեզրկումին եւ արտաքին այլ դերակատարներու, առաջին հերթին Մինսքի երկու միւս համանախագահներու` Միացեալ Նահանգների եւ Ֆրանսայի կողմէ անտեսումին: Հարցը հոս Փաշինեանին անձը չէ, այլ ինչ որ կը ներկայացնէ վարչապետի իր պաշտօնին բերմամբ, պարզ եւ մեկին` Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Պարտութեան trauma-ն ծանրացնող միւս գործօնը քառասունչորսօրեայ «Յաղթելու ենք»-ի հանդէպ վստահութիւնն էր, որ պատերազմի արդիւնքին մասին ամենաիրապաշտ մօտեցում ունեցող հայ մարդն իսկ պահ մը ընկալեց, եթէ ոչ բառացիօրէն, այլ գոնէ ուժերու անհամեմատ անհաւասարութեամբ կռիւի ելած հայկական բանակի սխրագործութեանց գործնական արդիւնաւորումը: Արդ, որքան ալ որ ճի՛շդ ըլլայ այդ սխրագործութիւնը, եւ հաւանաբար այս առաջին «Հինգերորդ սերունդի պատերազմ»-ի ուսումնասիրութեանց մէջ առանձին ուշադրութեան առարկայ դառնայ, առճակատման արդիւնքը որոշած նուաստացուցիչ համաձայնագիրը ստորագրելու որոշումը ջրեց հայոց բանակի քառասունչորսօրեայ հերոսութիւնը, բովանդազրկեց «Յաղթելու ենք»-ը, աւելի՛ն, զայն հաւասարեցուց սուտի եւ ատով ալ աւելցուց հիասթափութիւնը:

Թէ ինչո՛ւ համար Փաշինեանն այսքան ապիկար ձևով ղեկավարեց պատերազմը ե՛ւ ռազմի դաշտին վրայ, ե՛ւ դիւանագիտական ոլորտին մէջ, ե՛ւ միջազգային տեղեկատուական/յարաբերական աշխատանքին պարագային, ե՛ւ սփիւռքի զօրաշարժը պետական քաղաքականութեամբ գործնականացնելու անհրաժեշտութեան հարցով դեռ երկար քննարկումներու նիւթ պիտի ըլլայ: Քանի որ իշխանութիւնները չստեղծեցին չէզոք յանձնաժողով մը, որ քննութիւն բանար պատերազմի ընթացքի, ղեկավարման եւ արդիւնքի մասին, ինչպէս բնական է ամէն կայացած պետութեան եւ ժողովրդավար կարգերու մէջ, շատ հաւանաբար չըլլայ ոչ իսկ «պաշտօնական իրականութեան» մը եւ ոչ մէկ տեղեկագիր-փաստաթուղթ, որպէսզի, այդուհանդերձ, անխուսափելի եւ անհրաժեշտ բանավէճին ինչ-որ արեւելում տայ: Հետեւաբար պատերազմի ընթացքի, ղեկավարման եւ արդիւնքի պատճառահետեւանքային վարկածներն ու անոնց հետեւումով բանաձևուած վերլուծումները պիտի բազմանան: Այդ վարկածներու կարգին, ուրեմն, կարելի է բանաձեւել որպէս այս պատերազմի ընթացքին Փաշինեանի ապիկար ղեկավարութեան հիմնական պատճառ` իշխանութեան եւ որոշումներու կայացման ծայրայեղ կեդրոնացումը իր ձեռքերուն մէջ: Անոր վրայ պիտի աւելցնել իր ինքնասիրահարուածութիւնն ու անսխալականութեան ինքնավստահութիւնը, զորս անցնող երկուքկէս տարիներուն ուռճացուցին թաւշեայ յեղափոխութեան օրկանական մտաւորականներն ու ընկերային ցանցերուն վրայ աշխատողներու ամբողջ բանակ մը, որ մասնագիտացած էր հանրային կարծիքի ստեղծման գործին մէջ եւ իր արդիւնաւէտ աշխատանքին փաստը տուած` վարչապետի ժողովրդականութեան բարձր ցուցանիշներով: Փաշինեան մերժեց ազգային ուժերու ընդլայնուած շրջանակի մը մէջ պատերազմի ընթացքին համար կենսական որոշումներ կայացնելու այլընտրանքը, որ, ծայրագոյն պարագային, կրնար թէկուզ եւ նման ծանր պարտութենէ մը յետոյ երաշխաւորել ներազգային կայունութիւնը, հաւանաբար իր իշխանութեան վրայ մնալու ընդհանուր համակերպում մը, ինչ որ համազգային վստահութեան եւ ինքնավստահութեան պահպանման եւ թերեւս վերանորոգման առիթ կու տար եւ այնքան չէր իմաստազրկեր «Յաղթելու ենք»-ը: Բայց երեւի համեստութիւնը «թաւշեղափոխական» իմաստութեանց ցանկին մաս չի կազմեր…

Ինչ կը վերաբերի «Յաղթելու ենք»-ով հայ հանրային կարծիքը պատերազմի ընթացքին մասին տեղեակ պահելու որոշումին, այն ատենին հասկացողութեամբ ընկալուեցաւ` որպէս ուժերու բարոյականը բարձր պահելու նախանձախնդրութիւն: Հասկացողութիւն ցուցաբերուեցաւ նաեւ ռազմական դրութեան պատճառով պատերազմական գործողութիւններու մասին տեղեկութիւններու կեդրոնացման որոշումին մասին: Այսօր արդէն յստակ է, որ ամբողջ եղածը իշխանութիւններուն սրտամօտ PR-էն անդին չէր անցներ: Ոչ միայն որովհետեւ իշխանութիւնները համոզուած էին, որ ընկերային ցանցերը գունաւոր յեղափոխութիւն կազմակերպելէ ետք նաեւ պետական քաղաքականութիւն կրնային առաջ տանել, ոչ միայն որովհետեւ վարչապետը ընկերային ցանցերու իր մոլութենէն չէր կրնար ձերբազատիլ, այլ պարզապէս որովհետեւ կառավարութեան մէկ այլ փնթիութիւնն էր նաեւ տեղեկատուական քաղաքականութիւնը հաւասարեցնել PR-ի հետ: Մինչ թշնամին երկար եւ շատ մասնագիտականօրէն պատրաստուած էր նաև ա՛յդ մարզին մէջ թիրախաւորելով միջազգային հանրային կարծիքը:

Պատերազմի պարտութեան trauma-ի գերազանցումը, որ կենսական է համահայկական վստահութեան եւ ինքնավստահութեան վերահաստատման համար, պայմանաւորուած է նախ պարտութեան բանականացումով: Դիւրին չէ այդ մէկը ընդհանրապէս: Բայց այդ բանականացումը անհրաժեշտ քայլն է ոչ միայն զուտ մասնագիտական իմաստով պատերազմէն դասեր քաղելու եւ յաջորդ պատերազմին աւելի պատրաստ ըլլալու համար, այլ` պատերազմի խորքային անդրադարձը որպէս «հասարակական ամբողջական եղելութիւն» վերլուծելու համար: Հասկնալ trauma-էն «առաջ»-ն ու «յետոյ»-ն:

Օրինակները չեն պակսիր: Եգիպտոսը Վեցօրեայ պատերազմէն ետք պատրաստուեցաւ յաջորդ բախումին, որ տեղի ունեցաւ հինգ տարի անց (Եոմ Քիփուրի պատերազմ), նախագահ Սատաթին առիթ տուաւ քաղաքական յաղթանակով մը երկիրը դուրս բերելու 1967-ի պարտութենէն եւ Իսրայէլի հետ խաղաղութեան պայմանագիր ստորագրելու: Միացեալ Նահանգների մէջ Վիեթնամի զինուորական դասերը 1980-ականներուն արդէն ընկալուած էին ե՛ւ զինուորական միջամտութեան նոր հորիզոններ ծրագրելու, ե՛ւ պատերազմի պայմաններուն մէջ քաղաքականութիւնն ու հանրային հաղորդակցութիւնը ռազմավարականօրէն վերամշակելու իմաստով:

Խորհրդային Միութիւնը բաւական խելացի գտնուեցաւ Աֆղանիստանի մէջ իր անյաջողութեան «վիեթնամացումը» շրջանցելու համար, բայց մանաւանդ` այլեւս որպէս Ռուսական Դաշնութիւն քաղեց յստակ դասեր Չեչենիոյ իր միջամտութեան աղէտէն. Փութինի օրօք, ռուսական զինուած ուժերն ու զինատեսակները արդէն վերականգնած էին եւ անոր փաստը տուին 2008-ի օգոստոսին Վրաստանի հետ իրենց զինուորական բախումէն սկսեալ: Արժաթինի զինուորական բռնատիրութիւնը Միացեալ Թագաւորութեան դէմ Մալվինեան կղզիներու համար 1982-ի պատերազմի ջախջախիչ պարտութեան անդրադարձը զգացուեցաւ Հարաւային Ամերիկայի տարածաշրջանին մէջ, ուր 1980-ականներուն ծայր առաւ ժողովրդավարութեան վերադարձի գործընթացը` սկսելով Արժանթինէն: Մալվինեան պատերազմէն ետք Արժանթին վերածուեցաւ մարդկային իրաւանց պաշտպանութեան միջազգային յառաջապահին: Եւ դեռ կարելի է շատ ուրիշ օրինակներ բերել:

5 յունուար 2021

(Շար. 1)

Share This Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )