Ն. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ
Հայ ժողովուրդի Մխիթարեան միաբաններու լուսաբաշխ համաստեղութեան մէջ իր ուրոյն տեղն ու արժէքը ունի հայր Ղուկաս Ինճիճեանը, որուն վախճանումին 185-րդ տարելիցը կ՛ոգեկոչենք յուլիս 2-ին:
Բանասէր եւ հայագէտ, պատմաբան ու աշխարհագրագէտ, աստղաբաշխութեան վարպետ եւ հասարակական գիտութիւններու հմուտ տեսաբան, բազմավաստակ խմբագիր ու մեծարժէք գիտուն` հայր Ղ. Ինճիճեանը անվիճելիօրէն կը հանդիսանայ գլխաւոր ռահվիրաներէն մէկը 19-րդ դարու հայոց ազգային զարթօնքին:
Հայր Ղ. Ինճիճեանը ոչ միայն Արեւելքի խաւարամտութեան տակ հիւծող հայութեան առջեւ լայնօրէն բացաւ եւրոպական մտքին ու գիտութեան լուսամուտները, այլեւ հայ ժողովուրդի ազգային հոգեմտաւոր արժէքներուն ուսուցանողը, տարածիչն ու վերանորոգողը եղաւ:
Յատկապէս իբրեւ գիտուն մտաւորականի եւ անխոնջ հրապարակագիրի եզակի համադրումի մը` հայր Ղ. Ինճիճեանը ամբողջ կէս դար հոգեմտաւոր սնունդ հասցուց մեր ժողովուրդի զաւակներուն: Իր ուսումնասիրութիւններն ու աշխատասիրութիւնները անուս բազմութիւններուն մատչելի դարձնելու բնատուր ձիրքը ունէր, աշխարհաբարի առաջին մշակողներէն եղաւ, հայ պարբերական մամուլի նախակարապետ դարձաւ ու յատկապէս տարեգիրքերու հիմը դրաւ հայ իրականութեան մէջ:
Ծնած էր 1758-ին, Կ. Պոլիս: Մեծ հայրը Ադրիանապոլսէն (Էտիրնէ) էր, հանրածանօթ` Ինճիճի Հաճի Միքայէլ անունով: Հայրը Պոլիս հաստատուած Ինճիճի Պօղոս Միքայէլեանն էր: Իսկ մայրը` Տիրուհին, կը յիշատակուի իբրեւ քոյրը Մխիթարեան միաբանութեան մեծանուն պատմաբան Միքայէլ Չամչեանի (1738-1823):
1770-ին հայրը Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւն ուղարկեց 12-ամեայ իր զաւակը, որ իր ուշիմութեամբ գրաւեց հոգածութիւնը միաբանութեան առաջնորդ արքեպիսկոպոս Ստեփանոս Ակունց Քուվերին (1740-1824) եւ վայելեց անոր ուշադրութիւնն ու քաջալերանքը: 1774-ին 16-ամեայ պատանին ընտրեց հոգեւորականի կեանքը եւ դարձաւ Մխիթարեան միաբանութեան անդամ: Իսկ 1786-ի վերջերուն վերադարձաւ Կ. Պոլիս, ուր մնաց չորս տարի: 1790-ին վերստին մեկնեցաւ Վենետիկ, ուր գործեց մինչեւ 1805-ի մարտ 14-ը, երբ առողջական պատճառներով բուժման համար դարձեալ վերադարձաւ Պոլիս երկար ժամանակով հոն մնալու եւ աշխարհագրական որոշ վայրեր մօտէն ուսումնասիրելու մտադրութեամբ:
Հայր Ղ. Ինճիճեանը աւելի քան 23 տարի մնաց ու գործեց Կ. Պոլսոյ մէջ: Մեծ ներդրում ունեցաւ 1810-ին հիմնադրուած Արշարունեաց Միութեան աշխուժացումին եւ հզօրացման մէջ: Միութեան նպատակն էր տարածել ռամիկ, այլեւ աշխարհաբար հայերէնով հրատարակուած
գիրքերը: Կազմած էր սեփական մեծ գրադարան մը, որ 1815-ին հրդեհի մը բռնկման պատճառով ամբողջապէս մոխիր դարձաւ: Հրոյ ճարակ դարձան նաեւ մեծ թուով իր ձեռագիրները, որոնց շարքին` «Օսմանեան պետութեան աշխարհագրութիւն» անուն իր ծաւալուն գործին երկրորդ եւ երրորդ հատորները:
1819-ին Արշարունեաց միութեան հովանաւոր Գիւզեան ունեւոր ընտանիքը օրուան իշխանութեանց կողմէ ենթարկուեցաւ հալածանքի, եւ հայր Ղ. Ինճիճեան` իբրեւ ընտանիքին մտերիմը, խոյս տուաւ դէպի Օտեսա: Թէեւ տարի մը ետք դրութիւնը կարգաւորուեցաւ, եւ հայր Ինճիճեանը 1820-ին վերադարձաւ Կ. Պոլիս, բայց Գիւզեան ընտանիքի գլխուն եկած փորձանքին պատճառով Արշարունեաց միութիւնը կազմալուծուած գտաւ: Այդ պատճառով ալ, միութեան կողմէ նիւթապէս մատակարարուող հայր Ղ. Ինճիճեանի հրատարակած մեծարժէք «Եղանակ Բիւզանդեան-Բազմավէպ» տարեգիրքը եւս դադրեցաւ լոյս տեսնելէ:
Ընդհանրապէս կաթողիկէ հայերու նկատմամբ հալածանքի տարիներ էին 1820-ականները. 1828-ի սկզբնաւորութեան Կ. Պոլսոյ կաթողիկէ հայերը աքսորուեցան իշխանութեանց կողմէ: Հայր Ինճիճեան Պոլիս մնալը այլեւս վտանգաւոր համարելով` նոյն տարուան մայիսին վերջնականապէս գնաց Վենետիկ, ուր տարի մը առաջ վախճանած հայր Գաբրիէլ Աւետիքեանի (1751-1827) փոխարէն ընտրուեցաւ միաբանութեան փոխառաջնորդ: Այդ պաշտօնին վրայ ալ վախճանեցաւ 2 յուլիս 1833-ին:
Հանրագիտական աղբիւրները միաձայնութեամբ կը շեշտեն, որ հայր Ղուկաս Ինճիճեանը իր անունին կապեց բանասիրական եւ խմբագրական բեղուն ու մեծարժէք վաստակ մը: Յատուկ գնահատանքի արժանի են.
– 1791-ին Վենետիկ լոյս տեսած իր «Տեսութիւն համառօտ հին եւ նոր աշխարհագրութեան» չափածոյ երկը, որ նաեւ լրիւ թարգմանուած է իտալերէնի, իսկ մասնակիօրէն` ֆրանսերէնի:
– 1794-ին հրատարակուած «Ամարանոց Բիւզանդեան» գիրքը:
– 1799-1802-ին` «Տարեգրութիւն»-ներու շարքը, որ «Ազդարար»-էն ետք երկրորդ պարբերականը եղաւ հայ իրականութեան մէջ, նաեւ եղաւ առաջինը` աշխարհաբար լեզուի իր գործածութեամբ: Կը պարունակէ ժամանակաշրջանի հասարակական-քաղաքական իրադարձութեանց մասին հակիրճ տեղեկութիւններ:
– 1803-20-ին, «Տարեգրութիւն»-ներու փոխարէն, լոյս տեսած «Եղանակ Բիւզանդեան-Բազմավէպ» աշխարհաբար տարեգիրքը, աւելի ճոխ ու բազմազան բովանդակութեամբ, նաեւ` աւելի մեծ ծաւալով ու գեղեցիկ նկարազարդումներով:
– 1824-էն սկսեալ հրատարակուած «Դարապատումներ» շարքը, տարեկան մէկ կամ երկու հատորով, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը պարունակէ դարաշրջանի մը քաղաքական եւ մշակութային իրադարձութեանց պատմութիւնը:
Հայր Ղուկաս Ինճիճեանին թողած ժառանգութեան մաս կը կազմեն նաեւ պատմաբանասիրական եւ աշխարհագրական ուշագրաւ հետազօտութիւններ, որոնք կը պարունակեն հարուստ նիւթեր` հին Հայաստանի պատմութեան, աշխարհագրութեան, տեղագրութեան եւ հնութեանց մասին:
Անոնց կարեւորագոյններն են`
– «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» բազմահատորեակի առաջին մասին Ա. հատորը եւ երկրորդ մասին Ե.- Զ. հատորները (1806, 1804):
– «Ստորագրութիւն հին Հայաստանեայց»-ը (1822), ուր մանրամասնօրէն ներկայացուած են պատմական Հայաստանի 16 նահանգները, տրուած է անոնց տեղակագրական եւ աշխարհագրական նկարագիրը:
– «Հնախօսութիւն աշխարհագրական Հայաստանեայց աշխարհի» (երեք ստուար հատորներ, տպուած` Վենետիկ, 1835-ին):
Հայր Ինճիճեան հրատարակած է նաեւ քանի մը մասնայատուկ աշխատութիւններ, որոնք իբրեւ դասագիրք օգտագործուած են ատենին, ինչպէս` «Պատմութիւն կենդանեաց ի չորս կարգս բաժանեալ` ի ցամաքային, ի ջրային, յերկակենցաղ եւ յօդային» (Վենետիկ, 1801: Բ. տպագրութիւն` 1810):
Վերջապէս, բայց ո՛չ վերջինը, յատուկ յիշատակութեան արժանի է հայր Ղուկաս Ինճիճեանի աշխատասիրութիւնը «Ազգասիրութեան մասին», զոր հայ մտքի եւ գիտութեան մեծարժէք այս Մխիթարեանը գրած էր 1812-ին, Արշարունեաց միութեան խնդրանքով` ներկայացնելու համար իր համոզումներն ու տեսակէտները ի պաշտպանութիւն հայոց ազգային հոգեմտաւոր գանձարանին:
