ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ
1991-ին, երբ Խորհրդային Միութիւնը իր փլուզումը ապրեցաւ, քաղաքագէտ Սամուէլ Հանթինկթըն այդ փլուզումը որակեց իբրեւ ժողովրդավարութեան «երրորդ ալիքը»: Ըստ Հանթինկթընի, առաջին ալիքը 1820-1920 կայսրութիւններու փլուզմամբ ներկայացաւ, իսկ երկրորդը 1945-1960` գաղութատիրութիւններու փլուզմամբ: Հանթինկթըն, ինչպէս նաեւ այլ քաղաքագէտներ եւ պատմաբաններ, որոնք կը պաշտպանէին արեւմտեան ազատական ժողովրդավարութիւնը (liberal democracy), կը կարծէին, թէ աշխարհը պիտի ապրէր խաղաղութեան մէջ, ուր` ազատական ժողովրդավար երկիրները տնտեսական բարգաւաճում ունենալով, պիտի կարենան յաղթահարել իրենց ներքին մարտահրաւէրները:
Հանթինկթըն մահացաւ 2008-ին, ան չկրցաւ տեսնել, որ իր երազը երկար կեանք չունեցաւ:
Ազատական ժողովրդավարութեան հիմքերէն մէկը իշխանութեան ճիւղերու տարանջատումն է (separation of powers), ուր ամէն մէկ ճիւղ կը քննէ միւսին աշխատանքը, օրինակ` խորհրդարանը կը քննէ կառավարութեան գործելաոճը, իսկ դատական իշխանութիւնը կը քննէ բոլորին աշխատանքը եւ կը հաստատէ, եթէ որեւէ սահմանադրական խախտումներ կան: Այսպիսով, երկիրը կայուն վիճակի մէջ կը մնայ, ինչ որ արգելք կը հանդիսանայ, որ որեւէ կուսակցութիւն կամ անձ կարենայ երկիրը վերածել բռնատիրութեան: Սակայն այս համակարգը նաեւ ունի իր ժխտական կէտերը: Թուղթի վրայ զայն կը տեսնենք հիանալի եւ փայլուն, սակայն երբ գործի անցնինք, կը տեսնենք, որ կարգ մը օրէնքներ ապագային կրնան դառնալ «անհիմն» եւ վտանգաւոր, մանաւանդ երբ իշխանութիւն դառնայ այնպիսի ուժ մը, ուր ո՛չ սահմանադրութիւնը եւ ո՛չ ալ այլ իշխանական ճիւղ մը կրնայ խոչընդոտել անոր աշխատանքը:
Ներկայիս Միացեալ Նահանգներ, Թուրքիա, Հունգարիա եւ այլ երկիրներ դէպի ոչ ազատական ժողովրդավարական (illiberal democracy) քայլեր առին: 2017-ին Տոնալտ Թրամփ ընտրուեցաւ Միացեալ Նահանգներու նախագահ, ան առաջին իսկ օրերէն քննադատեց Միացեալ Նահանգներու ժողովրդավարական կարգերը եւ երկրին մէջ «կարգ ու կանոն» հաստատելու համար ձեռնարկեց ցեղապաշտական եւ սեռային անհանդուրժողական քայլերու: Ան իր հակառակորդները որակեց իբրեւ դաւաճաններ եւ պայքարեցաւ քաղաքական ու սեռային փոքրամասնութիւններուն դէմ` համոզելով ժողովուրդը, որ անոնք կը պատրաստեն ներքին դաւադրութիւն մը: Այսպիսի քայլեր առնուեցան նոյնպէս Թուրքիոյ եւ Հունգարիոյ մէջ:
2002-2009 Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան Թուրքիան կողմնորոշեց դէպի որոշ ազատական ժողովրդավարութիւն, եւ երկիրը ունեցաւ թէ՛ տնտեսական բարգաւաճում, եւ թէ՛ մարդկային իրաւունքները Թուրքիոյ մէջ որոշ յառաջխաղացք ապրեցան, սակայն Էրտողան այս բոլորը օգտագործեց, որպէսզի, Թուրքիոյ մէջ բռնատիրութիւն հիմնելով եւ քաղաքական ընդդիմութիւնը տկարացնելով, սկսի ստեղծել ոչ ազատական ժողովրդավարական կարգեր: Էրտողան բանտարկեց քրտամէտ կուսակցութեան ղեկավարութիւնը եւ ամէն դաւադրութիւն գործածեց ճնշելու համար զանոնք: Ան սահմանադրական իրաւունքը գործածեց Թուրքիան դարձնելու նախագահական համակարգով ղեկավարուող երկիր` նպատակ ունենալով, որ ինք կամ իր կուսակցութիւնը Թուրքիան դարձնեն բռնատիրական երկիր մը: Եւ այս բոլորը` կառավարական լծակները օգտագործելով:
2014-ին Հունգարիոյ ամբոխավար վարչապետ Վիքթոր Օրպան ըսաւ. «Ժողովրդականութիւնը անպայման միշտ ազատական չէ. եթէ բան մը ազատական չէ, ասիկա անպայման չի նշանակեր, թէ այդ համակարգը ժողովրդավարական չէ»: Օրպանի ուղին բռնեցին նաեւ Լեհաստանի եւ Չեխիոյ կառավարութիւնները: Օրպանի օրինակը արմատացած է արեւելեան Եւրոպայի մէջ: Ըստ Իվան Քարասթեւի «Արեւելեան Եւրոպայի ոչ ազատական յեղափոխութիւնը» խորագրեալ յօդուածին («Ֆորէյն Աֆֆերզ», մայիս-յունիս 2018), այս երկիրներուն մէջ ցեղային եւ մշակութային դերը արմատացած է ներքին քաղաքականութեան մէջ: Մշակութային, ցեղային եւ կրօնական բազմազանութեան նկատմամբ միշտ ալ առկայ եղած է անհանդուրժողականութիւն: Օրպանի պէս անձեր այս անհանդուրժողականութիւնը կ՛օգտագործեն իբրեւ զէնք` դիմադրելու ներքին դաւադրութիւններու, դաւադրութիւններ, որոնք երբեմն նոյնիսկ շինծու կ՛ըլլան եւ երեւակայելի: Օրպան արդէն իսկ հսկայ պայքար կը շղթայազերծէ փակելու ոչ կառավարական կազմակերպութիւններն ու ձախակողմեան շարժումները, եւ իր երկրին անդամակցութիւն` Եւրոպական Միութեան, արդէն իսկ հարցականի տակ է:
Այս ալիքէն կրնանք որոշ դասեր քաղել նաեւ Հայաստանի պարագային: Ներկայիս վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան կը վարուի իբրեւ ամբոխավար ղեկավար մը, որ թերեւս որոշ չափով պէտք է ժողովուրդին հետ ուղիղ կապ հաստատէ, սակայն միւս կողմէն մտահոգիչ է, եւ այս մէկը կրնայ բախումի տանիլ «ԵԼՔ-ի ներքին խոհանոցին» հետ, ինչ որ արդէն իսկ կը կատարուի: Տակաւին կանուխ է ըսել, թէ Հայաստան ո՛ր ալիքին պիտի միանայ, ազատակա՞ն, թէ՞ ոչ ազատական ժողովրդավարութեան: Եթէ Հայաստանի մէջ կ՛ուզենք պահպանել ներքին ժողովրդավարական կարգերը եւ երթալ դէպի ազատական ժողովրդավարութիւն, ապա նախ կարիք կայ հզօր ընդդիմութեան մը: Ներկայիս Հանրապետական կուսակցութիւնը այդ դերը կը կատարէ, սակայն յառաջիկայ ընտրութիւնները պիտի որոշեն Հայաստանի ժողովրդավարական ուղին:
