ՆԱԹԱՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ
14 մարտ 2018-ին իր մահկանացուն կնքեց անգլիացի բնագէտ, տեսաբան ու տիեզերագէտ, Քեմպրիճի համալսարանի տեսական տիեզերագիտութեան կեդրոնի հիմնադիր ու նախագահ, գիտութիւնը հանրայնացնող 76 տարեկան Սթիվըն Հոքինկը:
Հոքինկ, որ նշանաւոր էր իր կատարած գիտական ներդրումներով` բնագիտական տիեզերագիտութեան (տիեզերքի մեծ ծաւալ կառոյցներու եւ շարժաբանութիւններու ուսումնասիրութիւնը, որ կը կեդրոնանայ տիեզերքի ծագման, կառուցուածքին, զարգացման եւ ճակատագիրին հիմնարար հարցերուն վրայ) բնագաւառին մէջ, այդ ծիրին մէջ հրատարակած է երկու նշանաւոր գիրքեր: Առաջինը լոյս տեսած է 1988-ին` «Ժամանակի համառօտ պատմութիւնը» խորագիրով: Գիրքին մէջ կը խօսուի տիեզերքի յառաջացման, տարածութեան եւ ժամանակի էութեան, սեւ խոռոչներու, լարերու տեսութեան եւ որոշ թուաբանական հարցերու մասին: Գիրքը իր հրատարակութեան օրէն մինչեւ այսօր կը հանդիսանայ ամէնէն շատ ծախուած հատորներէն մէկը (20 տարիներու ընթացքին վաճառուած է աւելի քան 10 միլիոն օրինակ), քանի որ գրուած է պարզ լեզուով եւ նախատեսուած է հասարակ ընթերցողին համար: Մինչեւ 2001 թուականը թարգմանուած է 35 լեզուներով (ներառեալ` հայերէն): Երկրորդը 2001-ին հրատարակուած «Աշխարհը ընկոյզի կեղեւին մէջ» գիրքն է, որ կը քննարկէ ժամանակակից բնագիտութեան պատմութիւնն ու խնդիրները:
Գիրքերու կողքին, Հոքինկը նաեւ ունի բազմաթիւ կենսագրական բնոյթի տեսերիզներ, ինչպէս` «A Brief History of Time»-ը, «Hawking»-ն ու «Hawking: Brief History of Mine»-ը, ինչպէս նաեւ գիտական-բնագիտական նիւթերով տեսանիւթեր` «Horizon»-ը, «Brave New World with Stephen Hawking»-ը, «Masters of Science Fiction»-ը, «Into the Universe with Stephen Hawking»-ն ու «Genius»-ը: Բոլորն ալ պատրաստուած են պարզ լեզուով` հասկնալի դառնալու բոլորին համար, գրաւելով երիտասարդութեան ուշադրութիւնը:
Աւելորդ պիտի չըլլայ ըսել, որ բնագիտութեան ուսանողներուն եւ նոյնիսկ ոչ ուսանող երիտասարդութեան համար Հոքինկը դարձած է բնագիտութեան իտէալ ու հերոս` բնագիտութեան բարդ նիւթերը գիտական պարզ ոճով ներկայացնելուն շնորհիւ:
Իր գիտական ձեռքբերումներուն կողքին, Հոքինկը ունեցած է նաեւ իր քաղաքական աշխարհահայեացքը, որ հիմնուած էր խաղաղութեան, հաւասարութեան, համերաշխութեան, ընկերային եւ տնտեսական արդարութեան արժէքներուն վրայ:
Իբրեւ Բրիտանիոյ Աշխատաւորական կուսակցութեան համակիր, Հոքինկը յարած էր ընկերվարութեան` թիկունք կանգնելով հասարակութեան մէջ գտնուող զրկուած տարրերուն եւ հանրութեան շահերուն: Ան Բրիտանիոյ առողջապահական համակարգի պետական մենաշնորհ մնալու ջատագովներէն եղած է ու քննադատած` պահպանողական վարչապետ Թերեզա Մէյի խստամբերական քաղաքականութիւնները` առողջապահութեան վերաբերեալ, ինչպէս նաեւ դէմ կեցած է Մէյի որդեգրած սեփականաշնորհման բոլոր քայլերուն: Իբրեւ խաղաղասէր` ան ոչ միայն ընդդիմացած է պատերազմներուն, այլ նաեւ մասնակցած է խաղաղութեան նախաձեռնութիւններուն, ինչպէս` մասնակցութիւնը Վիեթնամի ու Իրաքի պատերազմներու դէմ ծաւալած ցոյցերուն: Ան նաեւ ակադեմական պոյքոթի ենթարկած է Իսրայէլը: Հոքինկը եղած է նաեւ բնապահպան. ան սուր քննադատութեան ենթարկած է Միացեալ Նահանգներու քաշուիլը Փարիզի համաձայնագիրէն` ըսելով. «Թրամփը վնաս պիտի հասցնէ մեր գեղեցիկ մոլորակին` վտանգելով մեր բնական աշխարհը, մեզ եւ մեր երեխաները»:
Հոքինկը, որ կը տառապէր ապաճման երկրորդային կարծրախտի հիւանդութենէն, փաստեց, թէ այն առասպելները, որոնք յատուկ պահանջներ ունեցողները կը նկատեն «անկարող», անհիմն են: Յատուկ պահանջներ ունեցողները տեղ ունին հասարակութեան մէջ, եւ ինչպէս պարզ մարդ անհատը, անոնք ալ իրաւունքը ունին մասնակից դառնալու քաղաքական, գիտական, կրթական ու մարզական ձեռնարկներուն եւ ներառուելու հասարակական կեանքին մէջ:
Այսօր եւ վաղը, Սթիվըն Հոքինկին ժառանգութիւնը կը կայանայ համայն մարդկութիւնը եւ աշխարհը խաղաղ, գիտուն եւ մաքուր պահելուն մէջ: Ան պիտի դառնայ պայքարի խորհրդանիշ, այլընտրանքը` այն վարդապետութիւններուն, որոնք կը միտին խեղաթիւրել գիտութիւնը, պայքարողը` ընդդէմ հիւլէական զէնքերուն, որոնք կը սպառնան արիւնալի պատերազմներ սկզբնաւորել եւ կլիման փոփոխութեան ենթարկել, ինչ որ կը վտանգէ կեանքը: Ան պիտի մնայ ջատագովը յաւելեալ ներդրումներ կատարելու գիտական հետազօտութեան ու կրթական մարզերուն մէջ, հիւլէական զինաթափումին եւ կանաչ ուժանիւթին:
