ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ
Անթոնի Սմիթ իր «Ազգի մը առասպելները եւ յիշատակները» խորագրեալ գիրքին մէջ կը պաշտպանէ այն թեզը, որ պատմութեան մէջ ազգայնականութիւնը միշտ ալ եղած է ուժի մը արդիւնք, որ հիմնուած է վերնախաւի մը վրայ: Այսինքն ազգերը ծնունդ առած են շնորհիւ թագաւորներու եւ իշխաններու քաղաքականութեան: Ան օրինակ կու տայ գերմանական ազգայնականութիւնը, որ հիմնուեցաւ Պիզմարքի օրով, եւ անոր շնորհիւ ներկայ Գերմանիոյ տարածքը, որ կը բաղկանար բազմաթիւ իշխանութիւններէ, միացուեցաւ մէկ թագաւորութեան մէջ: Սակայն Պենետիք Անտերսոնը իր «Երեւակայական համայնքներ» խորագրեալ գիրքին մէջ կը հակադարձէ Սմիթին` ըսելով, որ իշխանութիւնը կամ ղեկավարութիւնը երբեք դեր չէ ունեցած պատմութեան ընթացքին կառուցելու ազգեր, այլ ընկերային հիմքերու վրայ երեւակայութեան կառուցումն է, որուն միջոցով ազգայնականութիւնը մէջտեղ եկաւ:
Հայկական իրականութեան մէջ այս երկու թեզերը իրենց տեղը կը գտնեն: Օրինակ` Ցեղասպանութեան ոգեկոչումը մօտ է Անտերսոնի թեզին, ուր պատմութիւնը, յիշողութիւնը եւ ընտանիքի դերը գերակշիռ են: Բազմաթիւ հայեր կուսակցական կամ միութենական կեանքէն հեռու են, սակայն ապրիլեան ոգեկոչումներուն զանոնք կը տեսնենք հրապարակներու վրայ:Հոս ընտանեկան յիշողութիւնը կամ «պարտքը» հսկայ դերակատարութիւն կ՛ունենայ: Իսկ կուսակցական յիշողութիւնները` Պանք Օթոման, Խանասորի արշաւանք, Քսան կախաղաններ, Լիզպոն 5, ունին զուտ կուսակցական սահմաններ, ուր անհատը կախեալ է այդ պատմական ընթացքէն եւ չի կրնար կառուցել կամ վերակառուցել, որովհետեւ նշեալ դէպքերէն իւրաքանչիւրը պատմութեան ընթացքին հոգեբանական հետեւանքներ չունեցաւ, այլ սահմանափակ էր: Հոս է, որ ազգայնականութեան մէջ կը մտնէ կուսակցութիւններու կամ իշխանութիւններու դերը: Անշուշտ այս երկրորդ թեզին մէջ կը մտնէ նաեւ քրտական նոր ազգայնականութիւնը, որուն հիմքն է Ապտիւլլա Օճալանի եւ Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան գաղափարախօսութիւնը, ուր կնոջական իրաւունքները, յեղափոխականութիւնը եւ «համաձայնական համադաշնակցութիւնը» (քոնֆետերալիզմ) հսկայ դեր ունեցան քրտական ազգայնական վերազարթօնքին առումով, մասնաւորապէս քրտական սփիւռքի, ինչպէս նաեւ` Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ քրտաբնակ տարածքներուն մէջ:
Ղասսան Շապանեհ կը գրէ, որ պաղեստինեան ազգայնականութիւնը բաւական մօտ էր Պենետիքթ Անտերսոնի թեզին: 1948-էն ետք, երբ պաղեստինցիներուն մեծամասնութիւնը դարձաւ գաղթական իր երկրին մէջ եւ անկէ դուրս, անոնք կորսնցուցին իրենց մտաւորական եւ ղեկավար խաւը, հետեւաբար իրենց միակ պաշտպանը դարձաւ ՄԱԿ-ի հովանաւորած ՈՒՆՐՈՒԱ-ն, որուն հովանիին տակ անոնք շարունակեցին իրենց կեանքը: Ըստ Շապանեհի,պաղեստինեան ազգայնականութիւնը կառուցուեցաւ շնորհիւ երկու հիմնական պայմաններու:
Նախ ՈՒՆՐՈՒԱ առաջին իսկ օրերէն կառուցեց մշակութային եւ կրթական կեդրոններ, ուր գաղթականները կը հաւաքուէին, կ՛արծարծէին քաղաքական եւ ընկերային նիւթեր, յիշատակներ, ընտանեկան եւ կրօնական պարագաներ, եւ քննարկումներու ընթացքին անոնք ինքնաբերաբար կը հիմնէին համայնական քաղաքականութիւն, որուն հիմքը կը դառնար գաղթականը եւ գաղթականութիւնը:
Երկրորդ կէտը, որ դերակատարութիւն ունեցաւ, ՈՒՆՐՈՒԱ-ի գաղթականներուն վիճակը եւ վայրն էր: Գաղթակայաններու խեղճ վիճակը եւ պաղեստինցիներուն նկատմամբ ցուցաբերուած խտրականութիւնը պատճառ դարձան, որ անոնք չձուլուին հիւրընկալ երկիրներուն մէջ եւ պահպանեն իրենց գաղթականի ինքնութիւնը: Նոյնիսկ արաբական եւ իսլամական պետութիւններու մէջ անոնք միշտ փորձեցին պահպանել իրենց ինքնութիւնը: Իսկ Լիբանանի մէջ անոնք ա՛լ աւելի կազմակերպական վիճակ ունէին, որովհետեւ անոնց կողքին կանգնած էին արաբական, իսլամական եւ ձախակողմեան շարժումներ, որոնք հսկայ դեր խաղացին պաղեստինեան դատին յառաջ մղումին եւ գաղթականական ինքնութեան ձեւաւորման մէջ:
Հետեւաբար այս պայմաններուն տակ էր, որ հիմնուեցաւ Պաղեստինի ազատագրական շարժումը, եւ անոր առաջին գործը եղաւ իր շուրջ հաւաքել պաղեստինցիներն ու կառուցել գաղթականական ազգայնականութիւն մը, որուն հիմնական նպատակն է վերադառնալ հայրենիք:
Անշուշտ կ՛արժէ մտածել, թէ ի՛նչ պիտի ըլլար հայութեան իրավիճակը, եթէ մեր գաղթականները իրենց կուսակցութիւններուն եւ ղեկավարութեան շնորհիւ չստանային հիւրընկալ երկիրներու քաղաքացիութիւնը: Հաւանաբար այլ ելք չկար, եւ Լոզանի համաձայնագիրը իր վճիռը կայացուցած էր, սակայն կարեւոր է յիշել, որ հայ գաղթականներու հսկայ զանգուածը արդէն Լիբանան հասած էր նախքան պետականութեան ստեղծումը: Եւ հայութիւնը Լիբանանի մէջ, հակառակ բոլոր քաղաքական ալիքներուն, իր ազգային դիմագիծը կրցաւ պահել մինչեւ օրս:
