Բ.- Մեքսիքայի Հաստատութենական Յեղափոխական Կուսակցութեան Օրինակը
ՆԱԹԱՆ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ
Հաստատութենական յեղափոխական կուսակցութիւնը կը հանդիսանայ արդի Մեքսիքայի Հանրապետութեան եւ ազգային-պետականութեան կերտիչը, որ ղեկավարած է Մեքսիքան 1929-էն մինչեւ 2000 եւ 2012-էն մինչեւ այսօր: Անիկա ինքզինք կը սեպէ Մեքսիքայի 1910-ի յեղափոխութեան ժառանգորդ կուսակցութիւնը եւ անոր նպատակները ամրապնդողը:
Մեքսիքայի մէջ եկեղեցին ձեռք ձգած էր հողային մենաշնորհին մեծ մասը` սեփականացնելով մեծ տարածութեամբ հողեր: Հողատիրութեան կողքին, եկեղեցին նաեւ մաս կազմած էր դրամատնային ներդրումներուն: Այսպիսով, կղերական տարրը Մեքսիքայի ժողովուրդին կողմէ նկատուած էր իբրեւ իշխող խաւին անբաժանելի մասը: Պատեհապաշտ-պահպանողական նախագահ Փորֆիրիօ Տիազի նախագահութեան ժամանակաշրջանին կղերականութիւնը աւելի մեծ թափով ընդգրկուեցաւ առեւտրական մարզին մէջ` հաշուի առնելով նաեւ կրթական հաստատութիւնները: 1910-ին, երբ պայթեցաւ մեքսիքական յեղափոխութիւնը` պահպանողական նախագահ Տիազի վերընտրութեան պատճառով (35 տարի իշխած է Մեքսիքայի վրայ), յեղափոխականները նաեւ բախումներ կ՛ունենան կղերականութեան հետ, որովհետեւ եկեղեցին նեցուկ կանգնեցաւ Վիքթորիանօ Հուերթայի միամեայ պահպանողական նախագահութեան (1913-1914):
Յեղափոխութեան շնորհիւ` 1917-ին Մեքսիքայի Սահմանադրական ժողովը կը հաստատէ նոր սահմանադրութիւն մը` նախկինին փոխարէն: Այդ սահմանադրութեան երրորդ յօդուածը կ՛ըսէ. «Կրթութիւնը պէտք է ըլլայ աշխարհիկ եւ ազատ` բոլոր կրօնական կողմնակալութիւններէն»: Սահմանադրութեան մէջ նաեւ կ՛ընդգծուի. «Կրթական ծառայութիւնները պէտք է հիմնուած ըլլան գիտական յառաջընթացին վրայ եւ պայքարին ընդդէմ` անգրագիտութեան, վերջինիս հետեւանքներուն, ստրկութեան, մոլեռանդութեան եւ ծայրայեղականութեան»: 24-րդ յօդուածը կը նշէ. «Ամէն մարդ ազատ է հետեւելու իր ուզած դաւանանքին` հիմնուելով իր անհատական կրօնական համոզմունքներուն վրայ, ինչպէս նաեւ կիրարկելու այդ համոզումները` տօներով,արարողութիւններով եւ պաշտամունքներով»: Եւ ի վերջոյ կը հասնինք սահմանադրութեան 130-րդ յօդուածին, որ կը սահմանէ յարաբերութիւնը պետութեան եւ եկեղեցւոյ միջեւ` նշելով. «Եկեղեցին եւ պետութիւնը պիտի մնան բաժնուած: Ան (պետութիւնը) կրօնական բոլոր խումբերէն կը պահանջէ պարտադիր գրանցում եւ սահմանափակումներ կը հաստատէ կղերականներուն վրայ (մասնակցելու որեւէ քաղաքական պաշտօնի կամ ընտրական արշաւի)»: Բոլոր յիշեալ յօդուածները չեն գործադրուիր, այլ կը մնան միայն թուղթի վրայ գրուած կանոններ` գրեթէ 10 տարի շարունակ:
Ամէն ինչ կը փոխուի 1926-ին, երբ Հաստատութենական յեղափոխական կուսակցութեան հիմնադիր Փլութարքօ Էլիաս Քալիեսը (այդ ժամանակ` Աշխատաւորական կուսակցութեան անդամ) կ՛օրինականացնէ «Քրէական օրէնսգիրքի բարեփոխման մասին օրէնք»-ը, որ կը գործնականացնէ սահմանադրութեան մէջ աշխարհիկութեան վերաբերող բոլոր կէտերը: Ան հանրային սեփականատիրութեան կը յանձնէ բոլոր կղերականներուն եւ եկեղեցիներուն կողմէ սեփականացուած հողերն ու կալուածները եւ կը փակէ կրօնական դպրոցները` անոնց փոխարէն հաստատելով հանրային դպրոցներ: Կորսնցնելով իրենց տնտեսական առաւելութիւնները եւ վախնալով, որ կը կորսցնեն իրենց հասարակական նշանակութիւնը, կղերականներն ու կրօնամոլ գիւղացիները կը դիմեն զէնքի` արգիլելու համար սահմանադրութեան գործադրումը: 1926-1929 ժամանակաշրջանին զինեալ բախումներուն զոհ կ՛երթան 250 հազար քաղաքացիներ, ի վերջոյ ծայրայեղական զինեալները կը պարտուին, եւ պետութիւնը բոլորին վրայ կը պարտադրէ սահմանադրութիւնը:
Ինչ կը վերաբերի 1929-ին Քալիեսի կողմէ հիմնուած Հաստատութենական յեղափոխական կուսակցութեան, ան կուսակցութիւնը կը նկատէ յեղափոխութեան նպատակներու իրագործման դրօշակիրը (ներառեալ` աշխարհիկ արժէքներու իրագործման մակարդակով) եւ անոր հիմնադրութեան նպատակը կը սահմանէ յեղափոխութեան հաստատութենացման մէջ` կուսակցութեան ծրագիրին մէջ նշելով հետեւեալ տողերը. «Մենք ազգային կուսակցութիւն ենք եւ հպարտ ենք մեքսիքական յեղափոխութեամբ, որ կ՛ամրապնդէ Մեքսիքայի արդիականացումը` ընկերային արդարութեամբ եւ ժողովրդավարութեամբ: Այդ պատճառով ալ մենք մաս կազմած ենք ընկերվար-ժողովրդավարական կուսակցութիւններու ընտանիքին»: Անդրադառնալով Հաստատութենական յեղափոխական կուսակցութեան ծրագրային տեսութեան եւ յատկապէս` անոր աշխարհիկ ուղղութեան, կը դիմենք կուսակցութեան ծրագիրի յառաջաբանին, որ կ՛ըսէ. «Մենք մեր արմատները կը գտնենք ազատ հանրապետական, աշխարհիկ եւ դաշնակցային արժէքներու ամրապնդման մէջ` պայքարելու համար յանուն ազգային գերիշխանութեան եւ Մեքսիքայի անկախութեան»: Կուսակցութիւնը նաեւ կը մերժէ կղերական եւ եկեղեցական միջամտութիւնը քաղաքական հարցերուն` շեշտելով. «Մենք քաղաքական կուսակցութիւն մըն ենք, որ չ՛ընդունիր այն քաղաքական քարոզչութիւնները, որոնք կու գան եկեղեցիէն, կղերականներէն, կրօնական հաստատութիւններէն կամ միութիւններէն»:
Խորտակելով կրօնամոլութիւնն ու կղերական միջամտութիւններու բոլոր ձախող փորձերը, Մեքսիքան այսօր յաջող աշխարհիկ պետութիւններէն մէկն է` շնորհիւ Հաստատութենական յեղափոխական կուսակցութեան նախագահներուն:
