ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ
Կիրակի, 17 սեպտեմբերին Քրտական ժողովրդավարական կուսակցութեան լիբանանեան մասնաճիւղը հանրահաւաք մը կազմակերպեց Պէյրութի Նահատակաց հրապարակին վրայ: Մասնակիցներուն մեծամասնութիւնը կը պարզէր «Քիւրտիստան»-ի դրօշակը եւ Մասուտ Պարզանիի նկարները, Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (ՔԱԿ) հազիւ 2-3 դրօշակ կար, ինչպէս նաեւ` Օճալանի նկար մը: Ինչ որ յայտնի դարձաւ, այն էր, որ ՔԱԿ-ի անդամները եւ համակիրները չէին մասնակցած հանրահաւաքին եւ գաղափարական որոշ վերապահութիւն ունէին այս հարցին շուրջ:
Քրտական Անմիաբանութիւնը
Վերջին տասնեակին ՔԱԿ-ը գաղափարական եղափոխութիւն մը ապրեցաւ եւ անկախութեան ձգտելու փոխարէն` պահանջեց համադաշնակցութեան ստեղծումը` առանց խախտելու ներկայ սահմանները այն երկիրներուն, ուր քիւրտերը կը գտնուին` Սուրիա, Թուրքիա, Իրաք եւ Իրան: Օճալանի այս գաղափարները ազդուած են Միքայէլ Պաքունինի անիշխանական եւ հակապետական մտածողութեամբ:
Այս պատճառով ալ ՔԱԿ սկզբունքով դէմ է որեւէ ազգայնական շարժումի, կուսակցութեան մէջ պառակտումներ յառաջացան եւ Ապտիւլլա Օճալանի եղբայրը` Օսման Օճալան 2004-ին հրաժարեցաւ ՔԱԿ-էն ու մօտեցաւ Մասուտ Պարզանիին` առաջնորդելով ՔԱԿ-ի ազգայնական հոսանքը : Ներկայիս այս երկու թեւերուն միջեւ բուռն պայքար կայ, թէ ո՛վ պիտի առաջնորդէ քրտական դատը` ՔԱԿ-ի «յառաջդիմական-անիշխանական» հոսա՞նքը (որ նաեւ ծածուկ կը պահէ իր ազգային դիմագիծը), թէ՞ Պարզանիի եւ անոր հետեւողներուն ազգայնական շարժումը: Եթէ Պարզանի յաղթական դուրս գայ, ապա շատ հաւանական է, որ շատեր յարին Օսման Օճալանի գիծին եւ բաժնուին ՔԱԿ-էն, իսկ եթէ ձախողի եւ ՔԱԿ-ի կողմէ հիւսիսարեւելեան Սուրիոյ մէջ ծրագրուած Ռոժավայի ծրագիրը շահի (որ ըստ երեւոյթին, դժուար վիճակ կ՛ապրի), ապա ՔԱԿ-ի ազդեցութիւնը պիտի զօրանայ:
1994 մայիսէն մինչեւ 1997 նոյեմբեր հիւսիսային Իրաքի քրտական շրջաններուն մէջ բռնկեցաւ ներքին պատերազմ մը, որուն զոհ գնաց աւելի քան 3000 մարդ: Պարզանիի եւ Ժալալ Թալապանիի կուսակցութիւնները բուռն բախումներ ունեցան` տիրելու համար քրտական շրջաններուն, ի վերջոյ ամերիկեան միջամտութեամբ կնքուեցաւ հաշտութիւն մը, ըստ որուն, Պարզանիի կուսակցութինը (Քրտական ժողովրդավարական կուսակցութիւն) ստանձնեց Էրպիլի իշխանութիւնը, իսկ Թալապանիի կուսակցութիւնը` (Ազգային միասնութիւն կուսակցութիւն) Սուլէյմանիի շրջանը: Մինչեւ հիմա այդպէս է վիճակը եւ կը կարծեմ այդպէս ալ պիտի մնայ: Սակայն ինչպէ՞ս պետութիւն կամ պետականութիւն կրնայ կառուցուիլ, երբ զանգուածը միասնական չէ եւ պետական ծրագիր մը չունի: Շատ յստակ է, որ անկախութեան ճամբան շատ հեռու եւ արիւնալի է քիւրտերուն համար, մանաւանդ որ Իրաքի քրտական շրջաններուն մէջ ընդդիմութիւնը, մէջը ըլլալով` Թալապանիի կուսակցութիւնը, ազատականները եւ իսլամականները, թիւրքմէնները, արաբները եւ ասորի ազգային շարժումները, դէմ են հանրաքուէին: Ըստ երեւոյթին, Պարզանի իր բազուկներու ուժը պիտի փաստէ այս հանրաքուէով:
Սակայն Իրանի, Թուրքիոյ եւ Իրաքի սպառնալիքները մղեցին քիւրտերը, որ միասնական կեցուածքով մասնակցին հանրաքուէին: Մասնակիցներուն 93 առ հարիւրը «Այո՛» քուէարկեց. այս ցուցանիշը նաեւ կը բացայայտէ քիւրտերուն ազգայնական դիմագիծը, որ թաքնուած է ընկերվարութեան կամ ազատական գաղափարներուն ետին: Աւելի՛ն. Իրաքի քրտական ինքնավար մարզը տնտեսական մեծ ճգնաժամի դիմաց է, մարզին պետական պաշտօնեաները ամիսներէ ի վեր իրենց ամսականները չեն գանձած, եւ կառավարութիւնը պարտքերու տակ է: Այս բոլորին դիմաց Իրան, Թուրքիա եւ Իրաք տնտեսական շրջափակման ենթարկեցին քրտական շրջանները. եթէ Պարզանի զիջողական քայլերու չդիմէ, ապա շրջանը անկայուն մղձաւանջի առջեւ պիտի գտնուի:
Շրջանային Տագնապ
Թուրքիա անմիջապէս դրսեւորեց իր մերժողական կեցուածքը եւ սպառնաց ներխուժել Իրաքի քրտական շրջանները, ուր արդէն իսկ ռազմական խարիսխ մը ունի Մուսուլի մօտ: Թուրքիա ռազմափորձեր կատարեց իրաքեան բանակին հետ` Իրաքի քրտական շրջաններու սահմաններուն մօտ, իսկ միւս կողմէ, Իրանի եւ Ռուսիոյ հետ համաձայնութեամբ, սկսաւ իր զօրքերը զօրաշարժի ենթարկել Սուրիոյ Իտլիպի եւ Աֆրինի սահմանին վրայ, որպէսզի մուտք գործէ սուրիական սահմանէն: Թուրքիոյ զինուած ուժերը շաբաթէ մը ի վեր ռազմական ուժեր կը կուտակեն սուրիական սահմանին վրայ: Այս մասին կը հաղորդէ ռուսական «Սփութնիք»-ը` նշելով, որ թրքական բանակը Թուրքիոյ հարաւարեւելեան Այնթապ նահանգի Իսլահիյէ քաղաքէն ուժեր կ՛ուղարկէ Քիլիս, վերջիններս կը տարածուին սուրիական Աֆրինի սահմանին երկայնքին:
Սակայն Թուրքիոյ այս քայլը նաեւ ունէր յստակ պատգամ մը Սուրիոյ հիւսիսը գտնուղ քրտական խմբաւորումներուն, որոնք գաղափարախօսութեամբ մօտ են ՔԱԿ-ին: Այսպիսով, Թուրքիա զինուորական պաշարման ենթարկեց թէ՛ Իրաքի եւ թէ՛ Սուրիոյ քրտական ուժերը:
Միւս կողմէ Իրան փակեց սահմանը Իրաքի քրտական շրջաններուն դիմաց: Այդ մասին յայտարարած է Իրանի Անվտանգութեան բարձրագոյն խորհուրդի քարտուղար Ալի Շամխանի, կը տեղեկացնէ «ՌԻԱ Նովոսթի» լրատու գործակալութիւնը: Շախմանի նաեւ նշեց, որ այս քայլը պիտի յանգեցնէ Իրաքի քրտական ինքնավար մարզին հետ Թեհրանի ունեցած համաձայնութիւններու վերանայման: Ան ընդգծած է, որ Իրան կը ճանչնայ միայն միասնական Իրաքը, ինչպէս նաեւ` այդ երկրին դաշնակցային իշխանութիւնները:
Ռուսական մտահոգութիւնը շատ հեռու չէ Իրանի եւ Թուրքիոյ մտավախութիւններէն: Երկու երկիրներն ալ ունին «քրտական հարց»: Ըստ բազմաթիւ աղբիւրներու, քիւրտերը կը կազմեն Թուրքիոյ բնակչութեան 15-20առ հարիւրը, իսկ Իրանի պարագային` մօտ 10 առ հարիւրը: Միշտ ալ այս երկու երկիրներուն մէջ քրտական անջատողական շարժումը եղած է աշխուժ. ռուսերը իրենց կարգին մտավախութիւն ունին, որ այսպիսի անջատողական շարժումները հասնին իրենց սահմանները, մասնաւորապէս Հիւսիսային Կովկասի իսլամական շրջաններուն մէջ: Հետեւաբար երեւակայական չէ, որ 1850-ի պատմութիւնը կրկնուի: Մտահոգուած` 1848-ին Եւրոպայի մէջ տեղի ունեցած ազգային-ազատագրական յեղափոխութիւններէն, ցարական Ռուսիա, Պրուսիա եւ Աւստրիական կայսրութիւնը դաշինքի մէջ մտան` դէմ դնելու որեւէ անջատողական շարժումի, որ կը սպառնայ իրենց ազգային ինքնիշխանութեան: Այո՛, մրցակցութիւն կար այս երեքին միջեւ, սակայն ատիկա չէր վտանգեր անոնց սահմանային միասնութիւնը:
Եզրափակում
25 սեպտեմբերին Իրաքի քրտական շրջաններուն մէջ ժողովուրդը տուաւ իր պատասխանը` պահանջելով անկախութիւն: Թերեւս ապագային օրինական ձեւով այդ շրջանը աշխարհաքաղաքական քարտէսին վրայ կոչուի Քիւրտիստան կամ ալ քարտէսէն անհետանայ: Սակայն յստակ է, որ շրջանը նոր փուլի մէջ պիտի մտնէ 25 սեպտեմբերէն ետք, եւ քիւրտերը իբրեւ ոչ պետական գործօն` պիտի փոխեն Միջին Արեւելքի քաղաքական հաւասարակշռութիւնը:
