Ռ. Հ.
Այո՛, բաւական պիտի զարմանանք, եթէ անդրադառնանք, որ մենք մեր լեզուին մէջ անհամար դարձուածքներ շինած ենք` օգտուելով անասուններէն: Բայց անասուններու անուններով շինուած այս դարձուածքներուն մեծ մասը անասունը կ՛ընդունի որպէս ժխտական արարած: Կեանքի մէջ ամենալայն չափով օգտուելով հանդերձ անասուններէն, անասունները ցած մակարդակի վրայ տեսնելու մեր այս տրամադրութիւնը անշուշտ ծնունդ կ՛առնէ մարդուն ինքնահաւանութենէն: Եթէ գործ ունինք մէկու մը հետ, որ տխմար, անխելք, կոշտ կը նկատենք, անոր «Անբան» կ՛ըսենք: «Անբան»-ը անշուշտ անասունն է: Նոյն մարդը կրնանք մկրտել նաեւ «Անասուն» որակականով: Այս կերպով զայն իջեցուցած կ՛ըլլանք անասունի մակարդակին: Իրականութեան մէջ անասունն է, որ իջեցուցած կ՛ըլլանք այդ ցած մակարդակին: Եթէ անասունը ցած կը տեսնենք, ատոր փոխարէն` մարդ արարածը բարձրամակարդակ կը նկատենք: Ընտիր մարդուն կ՛ըսենք. «Ասիկա մարդու պէս մարդ է»: Հարցն այն է, որ անասունը արժանի՞ է նմանօրինակ նուաստացումի մը:
Անխելք մարդուն համար կ՛ըսենք.
«Թռչունի չափ խելք չունի»:
Հոս նախատինքը կ՛երթայ այնքան այդ մարդուն, որքան` ընդհանրապէս թռչունին: Թռչունը բոլոր միւս կենդանիներէն շա՞տ աւելի անխելք է արդեօք, որ մարդոց աչքին դարձեր է անխելքութեան խորհրդանշան: Այնուհանդերձ, իր լեզուն լաւ խօսող մէկը սիրով պիտի գործածէր այս դարձուածքը: «Թռչունի խելք ունենալ»: Այս պայմաններու մէջ ո՞վ պիտի ուզէր թռչունի պէս ըլլալ:
Բայց յիշենք, որ ունինք թռչունով շինուած ուրիշ դարձուածք մըն ալ: «Թռչունի չափ ազատ ըլլալ»: Արդարեւ, թռչունը այս անգամ մեզի համար դարձած է ազատութեան խորհրդանշան: Աշխարհի բոլոր երկինքներն ու տանիքները, աշխարհի բոլոր ծառերը անորն են, կը թռի դէպի ուր որ կ՛ուզէ եւ օդին մէջ չունի ո՛չ մէկ արգելք: Հիմա հարցնենք: Ո՞վ պիտի չուզէր թռչունի պէս ազատ ըլլալ:
Ուրիշ կէտ մը եւս ահա: Եթէ ցանկալի ու արժէքաւոր բան մը փախցնենք մեր ձեռքէն, «Թռչունը փախաւ» կ՛ըսենք: Չե՞նք անդրադառնար, որ այս պարագային թռչունը բարձրացուցած, թռչունին արժէք տուած կ՛ըլլանք: Նոյն արժէքը կու տանք նաեւ թռչունի կաթին, որ կը նկատուի հազուագիւտ լաւ բան: Սովորութիւն է ըսել. «Խնճոյքի սեղանին վրայ միայն թռչունի կաթը պակաս էր»:
Եթէ խնճոյքի մասին է խօսքը, յիշենք այն միւս դարձուածքը, որ, մեզի կ՛ըսէ, թէ «Ամէն թռչունի միսը չ՛ուտուիր»: Ասիկա անշուշտ իրականութեան մէջ թռչունի միսին համար ըսուած չէ: Դարձուածքը ըսել կ՛ուզէ. «Զգո՛ւշ. չկարծես, որ բոլոր թշնամիներդ կրնաս պարտութեան մատնել»:
Կ՛երեւի, թէ դարձեալ թռչունին որոշ արժէք մը տուած կ՛ըլլանք, երբ մէկ անգամէն երկու գործ յաջողցնելու պարագան կը կոչենք. «Մէկ քարով երկու թռչուն զարնել»:
Թռչունի տեսակներէն մէկն ալ թութակն է, եւ մենք ունինք «Թութակի պէս կրկնել» դարձուածքը: Մէկը, որ միշտ ուրիշներուն ըսածը կամ ըրածը կը կրկնէ, մեր կողմէ թութակի տեղ կը դրուի: Որովհետեւ թութակը այն թռչունն է, որ քիչ մը կրնայ կրկնել մարդուն ըսածը: Բայց անոր այս կարողութիւնը ժխտական կարողութիւն կը դառնայ, եթէ յատկապէս ընդգծենք, թէ թութակը կը կրկնէ առանց բան մը հասկնալու: Շատեր այնքան հպարտութեամբ իրենց տան մէջ կը պահեն թութակ մը: Բայց ո՞վ պիտի ուզէր թութակի տեղ դրուիլ:
Թռչունի այլ տեսակ մըն է աղաւնին: Աղաւնիով շինուած դարձուածք մը ունինք: «Աղաւնիի պէս վախկոտ»: Այս սիրուն թռչունը, որ այնքան առատ է մեր անմիջական շրջանակին մէջ, որ երբեմն այնքան կը մօտենայ մեզի, դարձեր է ահաւասիկ վախկոտութեան խորհրդանշան: Մինչդեռ թռչուններէն միայն աղաւնի՞ն է, որ վախկոտ է:
Թռչունի ուրիշ տեսակ մըն ալ սոխակն է: Սոխակը երջանիկ անասուն կը նկատուի, որովհետեւ ան մեր մօտ ժխտականութիւն չի ներկայացներ: Գեղեցիկ ձայնի խորհրդանշանն է: «Սոխակի պէս գեղգեղել» կ՛ըսենք գեղեցիկ ձայն ունեցողին եւ այս կերպով սոխակէն ալ առաջ պատիւ ըրած կ՛ըլլանք գեղեցիկ ձայն ունեցողին: Եթէ սոխակը լաւ խորհրդանշան եղած չըլլար, անշուշտ Սկիւտարի Սոխակ չէինք անուաներ Պետրոս Դուրեանը:
Թռչուններու ամէնէն փառաւորն է սիրամարգը: Կը կարծեմ, որ այս հաստատումին դէմ ո՛չ մէկը առարկութիւն կրնայ ունենալ: Հրաշալի տեսարան կը պարզուի, երբ սիրամարգը կը բանայ իր պոչը, որ կազմուած է երփներանգ փետուրներէ: Մեր պապերը, ներշնչուելով այս տեսարանէն, ստեղծեր են «Սիրամարգի փետուրներով զարդարուիլ» դարձուածքը: Եթէ մէկը իր չունեցած արժանիքները կը ջանայ թաքցնել ուրիշներէ գողցուած արժանիքներով, կ՛ըսենք. «Այս մարդը սիրամարգի փետուրներով պճնուած է»: Ոմանք այս դարձուածքին կ՛աւելցնեն նաեւ ագռաւը, որ մեր մօտ սիրուն թռչուն չի նկատուիր: «Սիրամարգի փետուրներով զարդարուած ագռաւ»: Սա` իսկապէս պատկերալից դարձուածք է, եւ եթէ այս դարձուածքը մեզի անծանօթ չէ, մենք յաճախակի կերպով պէտք է գործածենք զայն, որովհետեւ իսկապէս ամէն քայլափոխին կրնանք մեր դիմացը գտնել «ագռաւ մը, որ զարդարուած է սիրամարգի փետուրներով»:
Թռչունը, եթէ իսկապէս քիչ մը խելք ունենար, շատ պիտի զարմանար, լսելով իրմով շինուած բոլոր այս դարձուածքները: Միայն թէ պիտի ուրախանա՞ր, թէ՞ ոչ պիտի զայրանար:
