ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ
1915-1921, Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ ջարդերէն ետք հայութեան մէկ մասը ապաստան գտաւ Լիբանանի մէջ:
1923-էն սկսեալ կը կազմաւորուէր լիբանանահայ գաղութը` մայրաքաղաք Պէյրութէն, Քարանթինա-Մար Մըխայէլէն մինչեւ Պուրճ Համուտի ծովեզերեայ շրջանը: Ամբողջ Մար Մըխայէլ եւ իր շրջակայքը հիւղաւաններով ծածկուած էին:
Պուրճ Համուտի հիւղաւանը կոչուեցաւ «Թիրօ թաղ»: Այս շրջանին մէջ կար ընդարձակ հողամաս մը, ուր աղաւնիներ կ՛որսային: Ֆրանսական մանտայի օրերը ըլլալով` ֆրանսերէնը տիրապետած լեզուն էր, հետեւաբար այս տարածքը կոչուեցաւ Թիր-օ-փիժոն. երեք բառերով կազմուած անունը կոչուեցաւ Թիրօ, որով մկրտուեցաւ այս հիւղաւանը:
Հոծ թիւով հայութիւն հաստատուեցաւ այս հիւղաւանին մէջ, որ ունեցաւ իր եկեղեցին եւ դպրոցը, եկեղեցին` Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ, իսկ դպրոցը` Նուպարեան վարժարան:
Հաւատքի եւ ուսման հարցերը մասամբ կարգադրած ըլլալով` բազմաթիւ ընտանիքներ կ՛որոնէին իրենց հացի ճամբան: Դժուար էր հայկական ինքնութիւն պահելը մանաւանդ որ հայը չէր գիտեր տեղական լեզուն: Հոս թուրքը չկար, սպանդ չկար, բայց կար գլուխ պահելու հարցը, այսինքն` հացի ճամբան: Այս վիճակին մէջ հայը իր աշխատասիրութեամբ, ամէն տեսակի գործեր յանցն առնելով, գոյութիւն պահեց, աճեցաւ եւ բազմացաւ: Կարեւորութիւն չէր կրնար տալ արտաքին շպարի, գեղեցիկ հագուստ-կապուստի: Կային աշակերտներ, որոնք ոտաբոբիկ եւ պատռտած վերարկուով դպրոց կ՛երթային: Իր ամբողջ հարստութիւնը հայրենի աշխարհին մէջ թողած` հայը իր գլուխը պահեց իր ճակտի քրտինքով:
Եթէ բաղդատական մը ընենք 1923-էն մինչեւ մեր օրերու ապրելաձեւին, զարմանքով պիտի հաստատենք, թէ ինչպիսի՛ աշխատունակութեամբ եւ նուիրումով կերտած ենք այս հայկական աւան Պուրճ Համուտը:
Չմոռնանք նոյն ատեն, որ Լիբանանի զանազան շրջաններու մէջ հիմնուած էին որբանոցներ, մասնաւորաբար` «Թռչնոց բոյն» որբանոցը, ուրկէ հասակ առին սերունդներ եւ` «Որբերը տուն շինեցին»:
Օսմանցիին յետնորդները մինչեւ այսօր կ՛ուրանան իրենց կատարած մեծ չարիքը, մէկուկէս միլիոնին կորուստը: Հայը լուռ չմնաց այս սուտ խօսքերուն դիմաց, շարունակեց իր պայքարը, որպէսզի ան ճանչնայ իր գործած մեծ ոճիրը: 100 տարի անցած է արդէն 1915-էն, հայը կը պահանջէ արդար վճիռ` հատուցումով եւ թուրքին գործած ահաւոր յանցանքին ճանաչումով:
1980-ական թուականներէն ի վեր «Թիրօ քեմփ» կոչուած հայկական այս թաղամասը գոյութիւն չունի: Հիւղաւանը վերածուած է նորակառոյց շէնքերով, վաճառատուներով, դրամատուներով վայրի մը, ուր կը տիրապետէ Սրբոց Վարդանանց եկեղեցին, յարակից առաջնորդարանով եւ «Երջօ Սամուէլեան-Եռագոյն» սրահով: Այս կը նշանակէ եւ կը հաստատէ այն վարկածը, զոր հաստատած է ֆրանսացի բանաստեղծ Վիքթոր Հիւկօ, թէ` «Թուրքը անցած է ասկէ, ամէն ինչ աւերակ է ու մահ»: Այս խօսքին փոխարէն` հայը կը հաստատէ լաւատեսութեամբ. ամէն ինչ շէն ու պայծառ է, քանի որ «հայը անցած է ասկէ»:
Եղեռնէն 100 տարի ետք արցունքով չենք յիշեր մեծ կոտորածը, այլ ամենայն սրտով կը պահանջենք մեր հողերը, մեր իրաւունքը եւ մեր հարստութիւնը:
29-12-2014
