«Այս Ժապաւէնին Մէջ Դրել Եմ Իմ Ամբողջ Զգացական Աշխարհս, Ապրումներս, Ցաւս Եւ Յոյսս», «Ազդակ»-ին Կ՛ըսէ Բեմադրիչ Ջիւան Աւետիսեան

Հարցազրոյցը վարեց` ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

«Վերջին դրախտը», «Թեւանիկ», «Վերջին բնակիչը» ժապաւէններու բեմադրիչ Ջիւան Աւետիսեան 3 հոկտեմբերին Միացեալ Նահանգներու մէջ պիտի ներկայացնէ իր նորագոյն ժապաւէնը` «Վերածնուածը», որ, ինչպէս կը հաստատէ ինք, իր բոլոր միւս գործերէն աւելի ընդարձակ տարողութիւն ունի` թէ՛ իր պատմութեամբ, թէ՛ իր ընդգրկումով եւ թէ՛ դերասանական կազմով:  

Միջազգային մրցանակներու արժանացած Ջիւան Աւետիսեան սովորական բեմադրիչ մը չէ, պարզապէս ժապաւէն մը պատրաստելու եւ բեմադրելու միտող արուեստագէտ մը չէ, այլ սկզբունք, նպատակ եւ թիրախ ունեցող, Արցախի մէջ ապրած եւ կազմաւորուած հայորդի մըն է, որ իր մասնագիտութիւնն ու տաղանդը ծառայեցուցած է եւ կը շարունակէ ծառայեցնել հայութեան Դատին, յատկապէս` Արցախին: Սակայն անոր ժապաւէնները մնայուն կերպով կը միտին շրջանցել հայկական ներքին կեանքը ու հասնիլ օտար հանդիսատեսին, մեր Դատը հասցնել միջազգային հարթակներ, արուեստի ճամբով ձայն բարձրացնել եւ արդարութիւն պահանջել: Ան կը փորձէ իր իւրաքանչիւր օրը, իր բոլոր ուժերը, կամքը  ծառայեցնել այն գաղափարին, որ աշխարհին մէջ պէտք է խօսիլ մեր մասին:

Ինքնութեան փնտռտուքի առանցքին շուրջ ընթացող «Վերածնուածը» ժապաւէնին հերոսը կ՛երթայ դէպի իր արմատները` Արցախ ու Գանձասար: Ժապաւէնին, անոր ծննդոցին, անցած ուղիին, նպատակներուն եւ հեռանկարներուն ծանօթանալու միտումով «Ազդակ» հետեւեալ հարցազրոյցը կատարեց Ջիւան Աւետիսեանին հետ:

«ԱԶԴԱԿ».- 3 հոկտեմբերին Լոս Անճելըսի մէջ առաջին անգամն ըլլալով պիտի ցուցադրուի քու «նորածին զաւակդ» (չեմ գիտեր, եթէ զայն արու կամ էգ կը փափաքիս նկատել)` «Վերածնուածը» ժապաւէնը: Ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս ծնաւ նման ժապաւէն մը կեանքի կոչելու գաղափարը:

ՋԻՒԱՆ ԱՒԵՏԻՍԵԱՆ.- Շատ ճիշդ էք ձեւակերպում հարցը. իմ ժապաւէններն իսկապէս իմ զաւակներն են: «Վերածնուածը» ժապաւէնի վրայ աշխատում եմ արդէն ութ տարի եւ շուտով այն կը յանձնեմ հանրութեան դատին: Ժապաւէնի անդրանիկ ցուցադրութիւնը տեղի պիտի ունենայ հոկտեմբեր 3-ին, Լոս Անճելըսում, Warner Bros.  շարժապատկերի սրահին մէջ:

Այս ժապաւէնն իսկապէս շատ կարեւոր է ինձ համար: Այն այս ութ տարիների ընթացքում անցել է ինձ հետ «Քորոնա»-ի, պատերազմի եւ Արցախի հայաթափման միջով: Այդ բոլոր տարիների ընթացքում կուտակուած ու ապրածս փոթորկուն զգացումները, ապրումները, ցաւն ու մտորումները փորձել եմ դնել այս ժապաւէնի մէջ:

«Ա.».- Ժապաւէնի աշխատանքներու սկիզբէն մինչեւ անոր աւարտի տարիները ճակատագրական եղան հայութեան համար. դէպքերու եւ իրականութիւններու փոփոխութիւնը որքանո՞վ ազդեցին այս ժապաւէնին վրայ:

Ջ. Ա.- Ժապաւէնի բեմագրութեան վրայ մենք սկսել ենք աշխատել դեռեւս 2018 թուականին: Այդ ժամանակ պատմութեան հիմքում քառօրեայ պատերազմն էր, իսկ արհեստական բանականութիւնը դեռ չէր ներխուժել մեր առօրեայ կեանք: Ես եւ իմ աւագ ընկերը, որը արհեստական բանականութեան ճարտարագէտ է, շատ էինք խօսում այն մասին, թէ ինչպէ՛ս է այդ արհեստագիտութիւնը գալու մեր կեանք, ի՛նչ փոփոխութիւններ է բերելու եւ ի՛նչ ազդեցութիւն կարող է ունենալ մարդու ու հասարակութեան վրայ:

Եթէ այս բոլոր արհաւիրքները տեղի չունենային, գուցէ «Վերածնուածը» այսօր ընկալուէր նաեւ որպէս արհեստական բանականութեան մասին մի տեսակ կանխագուշակութիւն: Բայց այդ համաշխարհային համընդհանուր ցնցումները փոխեցին նաեւ ժապաւէնը եւ, բնականաբար, երկարաձգեցին նրա ճանապարհը դէպի մեծ պաստառ:

Քառօրեայ պատերազմի փոխարէն` ժապաւէնին պատմութեան մէջ մտաւ 2020 թուականի 44-օրեայ պատերազմը: Իսկ այն, ինչ 2018-ին մենք պատկերացնում էինք որպէս ապագայի հնարաւոր զարգացում, այսօր արդէն դարձել է մեր կեանքի անբաժանելի մասը: Այդ ընթացքում աշխարհը փոխուեց, մենք փոխուեցինք, եւ այդ փոփոխութիւնները անպայման իրենց հետքն են թողել նաեւ ժապաւէնի վրայ:

«Ա.».- Ութ երկար տարիներ, անկոտրում եւ ժրաջան աշխատանք, հսկայական ծախս ու մարդուժ: Խօսինք ժապաւէնի անցած ուղիին մասին:

Ջ. Ա.- Ես այնքան եմ ասել, որ չեմ վախենում դժուարութիւններից, որ երբեմն թւում է` կեանքն ինձ անընդհատ փորձում է տեսնելու համար, թէ որքա՛ն դիմացկուն եմ: «Վերածնուածը» այդ բոլոր խոչընդոտներին իմ պատասխանն է: Եւ գուցէ հէնց այդ պատճառով այն դարձել է մինչեւ այսօր իմ ամենածաւալուն ժապաւէնը` թէ՛ իր պատմութեամբ, թէ՛ իր ընդգրկումով, թէ՛ դերասանական կազմով: Այն անցել է իմ նախորդ ժապաւէնների ծաւալը:

Այս ժապաւէնի մէջ ես դրել եմ` իմ ամբողջ զգացական աշխարհը, ապրումները, ցաւը, յոյսը եւ այն ամէնը, ինչ ուզում եմ ասել աշխարհին: Ես խօսում եմ իմ` որպէս արցախցու, որպէս հայի, ապրածի ու զգացածի մասին:

«Ա.».- Ժապաւէնին հերոսը կը մեկնի Արցախ, սակայն վերջին տարիներուն, ցաւ ի սիրտ, այդ մէկը կարելի չէ: Ժապաւէնին մէջ կա՞ն բաժիններ, որոնք Արցախի մէջ նկարուած են, իսկ շարունակութեան նկարահանումը ո՞ւր կարելի եղաւ կատարել` արցախեան հարազատութիւնը պահպանելու համար:

Ջ. Ա.- Արցախում նկարահանումներ չեմ արել, եւ դա ինձ համար շատ ցաւալի է: «Վերածնուածը» իմ միակ ժապաւէնն է, որը չկարողացայ նկարել Արցախում:

Մենք փորձեցինք հնարաւորինս վերականգնել Արցախի իրականութիւնը: Ընտրեցինք Արցախի բնութեանը եւ միջավայրին նման տեղանքներ, կառուցեցինք ներքին յարդարանքներ եւ ստեղծեցինք մի միջավայր, որը, կարծում եմ, իսկապէս շատ մօտ է արցախեան իրականութեանը: Բայց ինձ համար միայն տեղանքները չեն կարեւոր: Ինձ համար կարեւոր է նաեւ այն ամբողջ ստեղծագործական գործընթացը, որը կապուած էր Արցախի հետ:

Արցախում Արցախի մասին ժապաւէն նկարելը ինձ համար մի տեսակ տօն էր: Յիշում եմ, թէ որքա՛ն էին արցախցիներն օգնում ու աջակցում ինձ նկարահանումների ժամանակ, որքա՛ն հեշտ էր այնտեղ ստեղծագործելը: Այնտեղ ես ոչ միայն ժապաւէն էի նկարում, այլեւ իմ միջավայրում էի, իմ մարդկանց մէջ, իմ իրականութեան մէջ:

Այսօր այդ ամէնը մեծ կարօտով եմ յիշում: Եւ, չնայած այս ժապաւէնը չկարողացայ նկարել Արցախում, ես հաւատում եմ, որ այդ օրը կրկին գալու է, եւ ես նորից ժապաւէններ եմ նկարելու Արցախում:

«Ա.».- Ժապաւէնի պատմութիւնը, դէպքերը որքանո՞վ իրական կեանքէ առնուած են, բնականաբար կայ պատումի բաժինը, սակայն կա՞ն որոշ պատկերներ, որոնք իսկապէս պատահած են:

Ջ. Ա.- Պատմութիւններն ու դէպքերն իրական են,  այնպիսին` ինչպիսին ես եմ ընկալել իրականութիւնը: Նոյնիսկ Գանձասարի որոշ պատկերներ կան, որոնք ես անձամբ եմ նկարել 2020 թուականի նոյեմբերի 8-ին:

Ես փորձում եմ անկեղծ լինել եւ հաւատարիմ մնալ ճշմարիտ պատմութիւնը ներկայացնելու իմ սկզբունքին` անկախ ժամանակի մարտահրաւէրներից ու պահանջներից: Գիտեմ, որ այդ մօտեցումը երբեմն դժուարացնում է ժապաւէնի ճանապարհը միջազգային հարթակներում, բայց ինձ համար դա աւելի կարեւոր է:

Ես պատմում եմ իրական, ճշմարտացի պատմութիւններ եւ փորձում եմ դրանք հնարաւորինս լայն լսարանի հասցնել, մինչեւ մի օր աշխարհը հասկանայ իմ ասելիքը:

«Ա.».- Ձեր ժապաւէնները սովորաբար միայն պատմութիւն չեն պատմեր, այլ կը մղեն հարցադրումներու, մտածումներու եւ մարդու ներաշխարհին հետ առերեսուելու: Այս պարագային ի՞նչ պատգամներ կան հոն թաքնուած:

Ջ. Ա.- Շնորհակալ եմ, յուսամ` հէնց այդպէս է: Ես ուզում եմ, որ իմ ժապաւէնները դիտելուց յետոյ մարդու մէջ հարցեր առաջանան, որ` դրանք նրան մտածելու առիթ տան: Յուսամ` ինձ դա յաջողւում է:

Ինձ համար շատ կարեւոր է, որ հանդիսատեսը ժապաւէնն աւարտելուց յետոյ նոյն մարդը չմնայ եւ պարզապէս շարունակի իր օրը: Ուզում եմ, որ ժապաւէնը նրա մէջ ինչ-որ բան փոխի, հարցեր առաջացնի, ստիպի մտածել, վերաիմաստաւորել եւ գուցէ նոյնիսկ որոշ բաների այլ կերպ նայել:

Եթէ ժապաւէնից յետոյ մարդը շարունակում է մտածել դրա մասին, իր մէջ հարցեր է տալիս եւ փորձում է գտնել դրանց պատասխանները, ինձ համար դա արդէն ժապաւէնի ամենակարեւոր արդիւնքներից մէկն է:

«Ա.».- Այս անգամուան առանձնայատկութիւններէն է նաեւ արհեստական բանականութեան բաղադրիչի ներգրաւումը, ի՞նչ ձեւով եւ ինչո՞ւ եղած է ատիկա:

Ջ. Ա.-  Ժապաւէնի հերոսը արհեստական բանականութեան ճարտարագէտ է: Նրա ստեղծած ծրագիրը հետեւում է աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձութիւններին, կարդում եւ վերլուծում է ցանկացած տեղեկութիւն: Արցախում պատերազմի ընթացքում այդ ծրագիրը հերոսի հետ միասին հետեւում է տեղի ունեցող իրադարձութիւններին եւ ընդհանրացնում ու փոխանցում է տեղեկատուութիւն` հնարաւորինս անաչառ, առանց քաղաքական կամ ժամանակի թելադրանքի:

Ես արհեստական բանականութեան այս ծրագիրը օգտագործում եմ որպէս ժապաւէնի պատմողական գործիք` պատմելու իրական դէպքերի մասին, որոնք անարդար են աշխարհի բոլոր` թէ՛ գրուած, թէ՛ չգրուած օրէնքների տեսանկիւնից: Ինձ համար կարեւոր էր ցոյց տալ, թէ ինչպէ՛ս կարող է արհեստագիտութիւնը, որը ստեղծուել է տեղեկատուութիւն հաւաքելու եւ վերլուծելու համար, նաեւ դառնալ ճշմարտութիւնը փոխանցելու միջոց:

«Ա.».- Ժապաւէնը անգլերէնով է, անոր մէջ ներգրաւուած են օտարներ, նաեւ անիկա հասցէագրուած է օտար ակնդիրներուն ալ: Ասիկա ինքնին կարեւոր է Դատ մը օտարներուն ուշադրութեան յանձնելու: Ի՞նչ առաքելութիւն կը կատարէ այս ժապաւէնը այս առումով:

Ջ. Ա.- Այո՛, ինձ համար սա շատ կարեւոր է: Ես ուզում եմ, որ իմ ժապաւէնները հասնեն հնարաւորինս լայն լսարանի, եւ յատկապէս` այն մարդկանց, որոնք գուցէ առաջին անգամ են առերեսւում Արցախի պատմութեանն ու այնտեղ տեղի ունեցած իրադարձութիւններին:

Անգլերէն լեզուն եւ միջազգային դերասանական կազմը հէնց այդ նպատակին են ծառայում: Ես չեմ ուզում, որ Արցախի մասին պատմութիւնները մնան միայն հայ հանդիսատեսի շրջանակում: Ուզում եմ դրանք պատմել աշխարհին` այնպիսի լեզուով եւ ձեւով, որ օտար հանդիսատեսը կարողանայ ընկալել, զգալ եւ հասկանալ այն, ինչ մենք ապրել ենք:

«Վերածնուածը» ինձ համար վկայութիւն է իրական մարդկանց եւ իրական իրադարձութիւնների մասին: Իմ առաքելութիւնն է այդ պատմութիւնները հնարաւորինս լայն տարածել եւ թոյլ չտալ, որ դրանք մոռացուեն կամ աղաւաղուեն: Եթէ ժապաւէնը կարողանայ թէկուզ մէկ մարդու ստիպել հարցեր տալ, հետաքրքրուել եւ փորձել հասկանալ, թէ իրականում ի՛նչ է տեղի ունեցել, ես կը համարեմ, որ այն իր առաքելութեան մի մասը կատարել է:

«Ա.».- Վերջին տարիներուն աշխարհը եռաց ու տակաւին կը շարունակէ եռալ պատերազմներով, հակամարտութիւններով, զոհեր, վիրաւորներ, անտունիներ, անարդարութիւն ու անմարդկայնութիւն: Արցախի պատերազմն ու կորուստն ալ այդ արհաւիրքներուն գլխաւորն է մեզի համար: Ժապաւէնին մէջ այս երեւոյթը կայ, խօսինք այդ մասին:

Ջ. Ա.- Ցաւօք, այսօր աշխարհում պատերազմը կարծես դարձել է մեր առօրեայի մի մասը: Տարբեր երկրներում մարդիկ շարունակում են կորցնել իրենց տները, հարազատներին, իրենց անվտանգութիւնն ու ապագայի նկատմամբ հաւատը: Արցախի պատերազմն ու մեր ժողովրդի կրած կորուստը, բնականաբար, ինձ համար առանձնայատուկ եւ անձնական նշանակութիւն ունեն, որովհետեւ ես այդ ամէնի ականատեսն ու իմ մաշկի վրայ զգում եմ պատերազմի աւերիչ հետեւանքներն:

«Վերածնուածը» հէնց այդ ցաւից է ծնուել, բայց ես չեմ ցանկացել պատմել միայն Արցախի մասին: Ժապաւէնի միջոցով փորձել եմ խօսել պատերազմի աւելի լայն մարդկային հետեւանքների մասին` այն մասին, թէ ի՛նչ է տեղի ունենում մարդու ներսում, երբ նա կորցնում է իր տունը, իր անցեալը, իր հարազատներին եւ ստիպուած է ապրել մի իրականութեան մէջ, որտեղ արդարութիւնն ու մարդկային կեանքը յաճախ երկրորդ գիծ են մղւում:

Ես չեմ ուզում պարզապէս պատմել պատերազմի մասին: Ուզում եմ, որ մենք հարց տանք` ինչո՞ւ է մարդը շարունակում պատերազմել, ինչո՞ւ ենք թոյլ տալիս, որ նման ողբերգութիւնները կրկնուեն եւ, ի վերջոյ, ինչպէ՞ս կարող ենք պահպանել մարդկայնութիւնը անմարդկային իրավիճակներում:

«Ա.».- Երբ Հայաստանի իշխանութիւնները այսօր կը խօսին Արցախի հարցի փակուած ըլլալուն եւ արցախահայութեան իրենց բնօրրանը վերադարձի անկարելիութեան մասին, դուք համարձակօրէն եւ հաստատակամ կը ցուցադրէք ժապաւէն մը, որուն մէջ կայ յոյսը, կայ «Վերածնուածը»:

Ջ. Ա.-  Ես հաւատում եմ, որ պատմութիւնը չի աւարտւում այնտեղ, որտեղ ինչ-որ մէկը յայտարարում է, որ այն աւարտուած է: «Վերածնուածը» հէնց այդ հաւատքի մասին է:

Ինձ համար Արցախը փակուած հարց չէ, որովհետեւ Արցախը միայն տարածք չէ: Արցախը մեր ժողովրդի յիշողութիւնն է, մեր տունը, մեր մշակոյթը, մեր պատմութիւնը, մեր ինքնութիւնը: Եւ քանի դեռ այդ ամէնը կենդանի է մեր մէջ, ես չեմ կարող ընդունել, որ պատմութիւնը փակուած է:

Այո՛, այսօր շատ դժուար է խօսել վերադարձի մասին, յատկապէս` այսքան մեծ կորուստներից յետոյ: Բայց ես չեմ ուզում իմ ժապաւէններով խօսել միայն այն մասին, ինչ հնարաւոր է այսօր: Շարժապատկերը նաեւ ապագայի մասին խօսելու հնարաւորութիւն է: «Վերածնուածը» այդ առումով յոյսի ժապաւէն է:

Ես հաւատում եմ, որ մի օր հայը կրկին կը վերադառնայ Արցախ: Չգիտեմ` այդ օրը ե՛րբ կը լինի, եւ ինչպիսի՛ն կը լինի այդ վերադարձը, բայց ես չեմ ուզում հրաժարուել այդ յոյսից: Եւ կարծում եմ` արուեստագէտի իմ պարտքն է այսօր պահպանել այդ հաւատը, պատմել ճշմարտութիւնը եւ չթողնել, որ Արցախի պատմութիւնը մոռացուի:

«Ա.».- Տարբեր առիթներու յայտարարած էք` «Ես կ՛ապրիմ Արցախով, կը պայքարիմ յանուն Արցախի», իսկ այս մէկը լոկ խօսք չէ, այլ ասիկա կը կատարէք նաեւ գործով: Այսօր, երբ Արցախը կորսնցուցած ենք, պիտի շարունակէ՞ք պայքարիլ նոյն հաւատքով եւ նոյն նպատակով:

Ջ. Ա.- Այո՛, եւ վստահ եմ` պիտի շարունակեմ: Եթէ ես ասում եմ` «Ապրում եմ Արցախով, պայքարում եմ յանուն Արցախի», դա ինձ համար երբեք պարզապէս խօսք չի եղել: Դա իմ կեանքի ընտրութիւնն է, իմ ապրած ճանապարհը եւ իմ ստեղծագործութեան հիմքը: Ու դա անկեղծ է: Դա այն է, ինչ ես զգում եմ: Դա իմ կեանքն առաւել իմաստաւորում է, եւ ինձ համար պատիւ է նման կեանքով ապրել:

Այսօր, երբ Արցախը կորցրել ենք, պայքարը գուցէ աւելի դժուար է դարձել, բայց` ոչ պակաս կարեւոր: Ընդհակառակը, այսօր մենք աւելի մեծ պատասխանատուութիւն ունենք` պահպանելու Արցախի յիշողութիւնը, պատմութիւնը, մշակոյթը եւ այնտեղ ապրած մարդկանց պատմութիւնները:

Իմ զէնքը շարժապատկերն է: Ես չեմ կարող քաղաքական որոշումներ կայացնել, բայց կարող եմ պատմել, փաստագրել, վկայել եւ այդ պատմութիւնները հասցնել աշխարհին: Ես պարզապէս չեմ կարող ապրել` այդ ամէնը մի կողմ դնելով:

«Ա.».- Երանելի են ամերիկացիներն ու ամերիկահայերը, որոնք ժապաւէնդ դիտելու առիթ պիտի ունենան, իսկ աշխարհի միւս երկիրներու մէջ անոր ցուցադրութեան պատկերացում մը ունի՞ք:

Ջ. Ա.- Ի հարկէ, մեծ ցանկութիւն եւ նպատակ ունեմ, որ «Վերածնուածը» ցուցադրուի աշխարհի տարբեր երկրներում: Ամերիկայում առաջիկայ ցուցադրութիւնները մեզ համար կարեւոր առաջին քայլ են, բայց ես ուզում եմ, որ ժապաւէնը ճանապարհ անցնի նաեւ Եւրոպայում եւ աշխարհի այլ երկրներում:

Ինձ համար յատկապէս կարեւոր է, որ այն հասնի օտար հանդիսատեսին` մարդկանց, որոնք քիչ բան գիտեն Արցախի եւ այնտեղ տեղի ունեցածի մասին: Շարժապատկերի միջոցով ուզում եմ պատմել, վկայել եւ մեր իրականութիւնը հասցնել աշխարհին:

Յոյսով եմ` «Վերածնուածը» դեռ երկար ճանապարհ կ՛ունենայ անցնելու եւ կը հասնի հնարաւորինս լայն լսարանի: