ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐԵԱՆ
Հայաստանի Ազգային ժողովի ամպիոնից իշխանական մեծամասնութեան պատգամաւոր Արման Եղոյեանի` սեպտեմբերի 15-ին Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան վերաբերեալ հնչեցրած յայտարարութիւնները ընթացիկ քաղաքական բանավէճի շրջանակներից դուրս գալու յաւակնութիւն ունեն: Եղոյեանը Դաշնակցութիւնը բնորոշել է` որպէս «աղէտաբեր, կոնֆլիկտածին մի կուսակցութիւն», պնդել, թէ այն «ախտահարել է ամբողջ հայ քաղաքական միտքը», իսկ դաշնակցականութեան մասին յայտարարել է, որ այն պէտք է «մինչեւ արմատները արմատախիլ արուի հայ քաղաքական մտքից»:
Խորհրդարանի ամպիոնից հնչող քաղաքական գնահատականը, յատկապէս երբ այն վերաբերում է ոչ միայն որոշակի քաղաքական որոշումների կամ գործողութիւնների քննադատութեանը, այլեւ` մի ամբողջ քաղաքական ուղղութեան կամ աւանդոյթի դերին եւ նշանակութեանը, ստանում է աւելի լայն` պետական-քաղաքական հնչեղութիւն: Ուստի այս ձեւակերպումները հարկ է քննարկել ոչ թէ փոխադարձ քաղաքական վիրաւորանքների մակարդակում, այլ` պատմութեան, պետութեան եւ ժողովրդավարութեան փոխյարաբերութեան տեսանկիւնից:
«Աղէտաբեր կուսակցութիւն» բնորոշումը նախեւառաջ պահանջում է պարզել, թէ ի՛նչ չափանիշների հիման վրայ է արւում նման եզրակացութիւն: Քաղաքական կուսակցութեան պատմական գործունէութիւնը կարելի է քննադատել, իսկ նրա առանձին որոշումները համարել անընդունելի, գնահատել սխալ, անհեռատես կամ ձախողուած: Սակայն «աղէտաբեր կուսակցութիւն» գնահատականը պէտք է բխի պատմական եւ քաղաքական փաստերի ամբողջական ու համակողմանի դիտարկումից, այլ ոչ թէ նախապէս ձեւաւորուած վերաբերմունքից կամ այդ փաստերի ընտրովի ներկայացումից` որոշակի եզրակացութեան յանգելու նպատակով: Այդպիսի մօտեցման դէպքում, առանձին սխալների կամ ձախողումների նպատակային առանձնացումը կարող է վերածուել տուեալ կուսակցութեան ամբողջ քաղաքական գործունէութեան նկատմամբ կանխակալ եւ չհիմնաւորուած գնահատականի:
Դաշնակցութեան պարագայում, նման մօտեցումը յատկապէս անհրաժեշտ է, քանի որ խօսքը 1890 թուականից գործող քաղաքական կուսակցութեան մասին է, որի գործունէութիւնն անցել է հայ ժողովրդի եւ Հայաստանի պատմութեան գրեթէ բոլոր շրջադարձային փուլերով: 1890-1918 թթ. Դաշնակցութիւնը գործել է այնպիսի միջավայրում, որտեղ հայութեան քաղաքական օրակարգի առանցքում էին օսմանեան եւ ռուսական կայսրութիւնների տիրապետութեան պայմաններում ազգային իրաւունքների պաշտպանութեան, ինքնակազմակերպման, ազատութիւնների եւ ֆիզիքական գոյութեան պահպանութեան խնդիրները: 1918 թուականին, Հայաստանի անկախութեան հռչակումից յետոյ, Դաշնակցութիւնն իր վրայ վերցրեց քաոսից պետականութիւն ստեղծելու, կազմակերպելու եւ ամրապնդելու պատասխանատուութիւնը` պետական կառավարման համակարգի ձեւաւորումից եւ բանակի կազմակերպումից մինչ բնակչութեան կազմակերպուածութեան ապահովումն ու երկրի սահմանների պաշտպանութեան եւ անվտանգութեան խնդիրները:
1920 թուականին, պետականութեան կորստից յետոյ, կուսակցութեան գործունէութիւնը շարունակուեց սփիւռքում` հայկական համայնքների կազմակերպման եւ ազգային ինքնութեան պահպանութեան, կրթական ու հասարակական կեանքի զարգացման, ինչպէս նաեւ Հայ դատի ուղղութեամբ քաղաքական եւ կազմակերպական աշխատանքների միջոցով: 1990-ականներին, անկախութեան վերականգնումից յետոյ, Դաշնակցութիւնը վերադարձաւ հայրենիք եւ աշխուժօրէն ներգրաւուեց արցախեան ազատամարտում ու հայրենիքի պաշտպանութեան գործում, ինչպէս նաեւ նշանակալի դեր ունեցաւ նորանկախ Հայաստանի պետականաշինութեան եւ քաղաքական հաստատութիւնների ձեւաւորման գործում:
Վերիվայրումներով, մակընթացութիւններով ու տեղատուութիւններով, յաջողութիւններով ու ձախողումներով լի Դաշնակցութեան 136-ամեայ երթը «աղէտաբեր» բնութագրելը նոյնիսկ ամենապարզ հակափաստարկներին չդիմացող կանխակալ գնահատական է, որը անտեսում է պատմաքաղաքական մտածողութեան տարրական սկզբունքները եւ խնդիրը տեղափոխում ամբոխավարական մակերեսայնութեան տիրոյթ:
Այսպիսի գնահատականը հնարաւոր չէ հիմնաւորել պատմութեան առանձին դրուագների ընտրութեամբ: Այն ենթադրում է ամբողջ ժամանակաշրջանի, տարբեր պայմաններում ընդունուած որոշումների, դրանց շարժառիթների, հնարաւոր այլընտրանքների եւ հետեւանքների համակողմանի ուսումնասիրութիւն: Հակառակ պարագայում, մենք գործ կ՛ունենանք ոչ թէ պատմական վերլուծութեան, այլ կանխամտածուած, հեռուն գնացող քաղաքական նպատակների ծառայող գնահատականի հետ:
Նոյն խնդիրը յատկապէս ցայտուն է Եղոյեանի այն պնդման մէջ, թէ Դաշնակցութիւնը «ախտահարել է ամբողջ հայ քաղաքական միտքը»: Նման գնահատականի առարկան այլեւս միայն կուսակցութեան գործունէութիւնը չէ. այն տարածւում է հայ քաղաքական մտքի ամբողջութեան վրայ` Դաշնակցութեանը վերագրելով այնպիսի ազդեցութիւն, որը, ըստ այդ ձեւակերպման, ներառում է հայ քաղաքական մտքի ձեւաւորման եւ զարգացման ողջ ընթացքը:
Հայ քաղաքական միտքը երբեւէ չի եղել որեւէ կուսակցութեան, գաղափարական դպրոցի կամ քաղաքական հոսանքի մենաշնորհը: Այն ձեւաւորուել է տարբեր գաղափարների ու քաղաքական ուղղութիւնների միջեւ շարունակական բանավէճերի, հակադրութիւնների եւ փոխազդեցութիւնների պայմաններում` քաղաքական կազմակերպութիւնների, անհատ մտածողների, հասարակական շարժումների եւ տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում առաջացած գաղափարական հոսանքների ներգործութեամբ:
Դաշնակցութիւնը հայ քաղաքական մտքի ձեւաւորման եւ զարգացման առանցքային դերակատարներից մէկն է: Դա անհերքելի փաստ է: Սակայն նրան վերագրել ամբողջ հայ քաղաքական մտքի «ախտահարման» պատասխանատուութիւնը` նշանակում է կուսակցութեան պատմական գործունէութեանը վերագրել այնպիսի ազդեցութիւն, որը իրականութեան եւ, առաւել եւս, տրամաբանուած ու փաստարկուած գիտական մօտեցման հետ անգամ հեռաւոր աղերս չունի:
Դաշնակցութեան գաղափարական ժառանգութիւնն իր խորութեամբ, ներքին տրամաբանութեամբ եւ յստակ ձեւակերպուած քաղաքական ու ազգային նպատակներով հակասում է այն պարզունակ պնդմանը, թէ կուսակցութիւնը «ախտահարել է ամբողջ հայ քաղաքական միտքը»: Նման մեղադրանքը հնարաւոր է ներկայացնել միայն այն դէպքում, երբ այդ գաղափարական համակարգը դիտարկուի խիստ պարզեցուած եւ միակողմանի պատկերացման շրջանակում: Դաշնակցութիւնը ազգային, յեղափոխական, ընկերվարական ու ժողովրդավարական կուսակցութիւն է: Այս գաղափարական հիմքի վրայ է ձեւաւորուել կուսակցութեան քաղաքական աշխարհայեացքը, որի առանցքում են ազգային ինքնորոշման եւ ազատագրական պայքարի, անկախ պետականութեան եւ պետականաշինութեան, ընկերային արդարութեան ու ազգային ինքնակազմակերպման գաղափարները: Այդ աշխարհայեացքից էլ բխում են կուսակցութեան քաղաքական նպատակները, որոնց շարքում առանցքային տեղ է զբաղեցնում Միացեալ Հայաստանի տեսլականը:
Հայ քաղաքական մտքի զարգացման խորապատկերում Դաշնակցութեան գաղափարական սկզբունքներին եւ սահմանած նպատակներին կարելի է հակադրուել, վիճարկել դրանց առանձին դրոյթները, քննադատել դրանց քաղաքական նպատակայարմարութիւնն ու իրագործման եղանակները եւ նոյնիսկ ամբողջութեամբ մերժել այդ գաղափարական համակարգը: Սակայն դա արդէն քաղաքական եւ գաղափարական բանավէճի ժանրից է, որը պէտք է կառուցուած լինի փաստարկների, պատմաքաղաքական պայմանների համակողմանի գնահատման եւ հակադիր տեսակէտների հիմնաւորուած քննադատութեան վրայ: Իսկ մի ամբողջ քաղաքական ուղղութեան նկատմամբ կանխակալ բացասական վերաբերմունքը վերածել ամբողջ հայ քաղաքական մտքի «ախտահարման» մասին դատավճռի` նշանակում է Դաշնակցութեան գաղափարների նկատմամբ սեփական մօտեցումը վերագրել հայ քաղաքական մտքի ամբողջութեանը եւ սեփական ենթակայական գնահատականը ներկայացնել որպէս ամբողջ քաղաքական-մտաւոր դաշտի վերաբերեալ համընդհանուր եզրակացութիւն:
Այս ամբողջ տրամաբանութեան շրջանակում առաւել խնդրայարոյց է դառնում Եղոյեանի` դաշնակցականութիւնը «մինչեւ արմատները արմատախիլ անելու» մասին յայտարարութիւնը: Եթէ նախորդ պնդմամբ Դաշնակցութեանը վերագրւում է ամբողջ հայ քաղաքական միտքը «ախտահարելու» չհիմնաւորուած պատասխանատուութիւնը, ապա «արմատախիլ անելու» պահանջն այդ տրամաբանութիւնը տեղափոխում է բոլորովին այլ հարթութիւն` գաղափարական հակադրութիւնը փոխարինելով կուսակցութեան գոյութիւնն ու շարունակականութիւնը բացառելու պահանջով: Այստեղ խնդիրը այլեւս միայն այն չէ, թէ որքանո՛վ են Դաշնակցութեան գաղափարները ճիշդ կամ սխալ, ընդունելի կամ անընդունելի: Խնդիրն այն է, որ գաղափարական հակառակորդի դէմ քաղաքական պայքարի եւ նրա գոյութեան բացառման միջեւ կայ սկզբունքային տարբերութիւն. առաջինը ենթադրում է հակափաստարկ, քննադատութիւն եւ սեփական տեսակէտը հանրութեանը տրամաբանուած ու համոզիչ ներկայացնելու անհրաժեշտութիւն, իսկ երկրորդը` քաղաքական հակառակորդի նկատմամբ այնպիսի վերաբերմունք, որի վերջնանպատակը նրա վերացումն է:
Ժողովրդավարական համակարգում իշխանութեան քաղաքական օրինականութիւնը ձեւաւորւում է հանրային վստահութեան եւ քաղաքացիների ազատ կամարտայայտման միջոցով: Իշխանութիւնը կարող է մերժել ընդդիմադիր ուժի գաղափարներն ու ծրագրերը, քննադատել այդ գաղափարների հիմնաւորուածութիւնն ու իրատեսականութիւնը` հանրութեանը զգուշացնելով դրանց հնարաւոր հետեւանքների մասին: Սակայն այդ ամէնը չի կարող վերածուել ընդդիմադիր քաղաքական ուժի գոյութիւնը բացառելու պահանջի:
ՀՀ սահմանադրութեան 8-րդ յօդուածը երաշխաւորում է` գաղափարախօսական բազմակարծութիւնը եւ բազմակուսակցական համակարգը, կուսակցութիւնների ազատ կազմաւորումն ու գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ` դրանց համար հաւասար իրաւական հնարաւորութիւնները: Այս դրոյթները քաղաքական բազմակարծութիւնը ներկայացնում են ոչ թէ որպէս պետութեան կողմից տրուող արտօնութիւն, այլ` որպէս սահմանադրական կարգի հիմնարար սկզբունք:
Այս սկզբունքի իմաստը չի սահմանափակւում կուսակցութիւն ստեղծելու կամ ընտրութիւններին մասնակցելու իրաւական հնարաւորութեամբ: Գաղափարախօսական բազմակարծութիւնը ենթադրում է, որ պետութիւնը չի կարող իրեն վերապահել քաղաքական գաղափարների թոյլատրելիութեան չափանիշները սահմանելու եւ հասարակութեան փոխարէն որոշելու, թէ ո՛ր գաղափարախօսութիւնն ունի քաղաքական գոյութեան իրաւունք, իսկ որը` ոչ: Ժողովրդավարական պետութեան խնդիրն է ապահովել տարբեր քաղաքական գաղափարախօսութիւնների ազատ արտայայտման եւ մրցակցութեան իրաւական դաշտը` սահմանադրութեամբ եւ օրէնքով սահմանուած շրջանակում, այլ ոչ թէ` իշխանական դիրքից որոշել դրանց «ապրելու» իրաւունքը:
Այս իմաստով «դաշնակցականութիւնը պէտք է արմատախիլ արուի հայ քաղաքական մտքից» արտայայտութիւնը դուրս է գալիս Դաշնակցութեան նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի կամ նրա գաղափարախօսութիւնը մերժելու շրջանակից: Այն ենթադրում է սկզբունքային վտանգ` քաղաքական գաղափարախօսութեան գոյութիւնը ներկայացնելու որպէս վերացման ենթակայ երեւոյթ: Եւ այստեղ արդէն առաջանում է հիմնարար հարց. եթէ իշխանութիւնը ոչ միայն հակադրւում է որեւէ գաղափարախօսութեան, այլեւ իրեն վերապահում է որոշելու, թէ արդեօք այն կարող է գոյատեւել, ապա ո՞վ եւ ի՞նչ չափանիշով է որոշելու, թէ ո՛ր գաղափարախօսութիւնը դեռեւս ունի «ապրելու» իրաւունք, իսկ ո՛րն արդէն ենթակայ է «արմատախիլ արուելու»: Այդ տրամաբանութեան շրջանակում խնդիրը վաղուց արդէն միայն Դաշնակցութիւնը չէ: Խնդիրը այն սահմանն է, որը ժողովրդավարական յաւակնութիւններ ունեցող իշխանութիւնը պարտաւոր է պահպանել իր քաղաքական հակառակորդների եւ նրանց դաւանած գաղափարախօսութիւնների նկատմամբ վերաբերմունքում:
Քաղաքական կուսակցութեան գործունէութիւնը կարող է օրէնքով սահմանուած հիմքերով սահմանափակուել, նրա քաղաքական ազդեցութիւնը` նուազել կամ աճել, իսկ ընտրողը կարող է աջակցել կամ մերժել նրան: Սակայն քաղաքական գաղափարների կենսունակութիւնն ու ապագան չեն որոշւում իշխանական ամպիոնից հնչեցուած յայտարարութիւններով:
Ուստի որեւէ կուսակցութեան հետ քաղաքական հակադրութեան արժանահաւատ եւ ժողովրդավարական ճանապարհը ոչ թէ այն «արմատախիլ անելու» կոչն է, այլ` նրա գաղափարախօսութեան, քաղաքական նպատակների ու ծրագրերի շուրջ հիմնաւորուած քաղաքական եւ գաղափարական բանավէճը: Եթէ որեւէ գաղափար անընդունելի է, այն պէտք է վիճարկուի համոզիչ հակափաստարկներով, եթէ որեւէ քաղաքականութիւն անարդիւնաւէտ է, դրա հետեւանքները պէտք է դառնան հիմնաւորուած քննադատութեան առարկայ, իսկ եթէ հասարակութիւնն այլեւս չի աջակցում որեւէ քաղաքական ուժի կամ գաղափարի, այդ մերժումը պէտք է արտայայտուի ազատ ընտրութեամբ:
Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան գաղափարախօսութիւնը, ծրագիրն ու սահմանած նպատակները կարող են ենթարկուել ամենատարբեր, այդ թւում` խիստ քննադատական գնահատականների: Դա նրա ընդդիմախօսների լիարժէք իրաւունքն է: Սակայն Դաշնակցութեան 136-ամեայ քաղաքական եւ գաղափարական գործունէութիւնը չի կարող անհիմն պիտակաւորուել եւ «աղէտաբեր» որակուել, ինչպէս եւ հայ քաղաքական միտքը չի կարող քմահաճօրէն «մաքրուել» գործող իշխանութեան համար անցանկալի համարուող գաղափարներից:
Ժողովրդավարական իշխանութեան եւ քաղաքական մենատիրութեան միջեւ սահմանն անցնում է այնտեղ, որտեղ իշխանութիւնը քաղաքական հակառակորդի գաղափարներին հակադարձում է ոչ թէ գաղափարներով, փաստարկներով եւ քաղաքական ծրագրով, այլ` նրա գործունէութիւնն արգելափակելու եւ գոյութիւնը վերացնելու սպառնալիքով: Գաղափարական հենք եւ յստակ արժէքային համակարգ ունեցող քաղաքական ուժը պարտաւոր է իր հակառակորդների հետ ունեցած հակասութիւնները տեղափոխել քաղաքական եւ գաղափարական բանավէճի հարթութիւն: Հակառակ դէպքում քաղաքական պայքարը վերածւում է ոչ թէ գաղափարների մրցակցութեան, այլ` քաղաքական իշխանութիւնը պահպանելու մարմաջի: Իսկ երբ իշխանութիւնն իրեն վերապահում է որոշելու, թէ ո՛ր քաղաքական գաղափարախօսութիւնն ունի գոյութեան իրաւունք, իսկ ո՛րը պէտք է «արմատախիլ արուի», այդ սահմանն արդէն հատուած է:
