Յետցեղասպանութեան Սփիւռքը Դէպի Երկրորդ Ազգային Առաքելութիւն

ՎԵՐԱ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ

Ուրկէ՞ սկսիլ

Եթէ ճգնաժամը կառուցուածքային է, լուծումն ալ չի կրնար սահմանափակուիլ կոչերով կամ խորհրդաժողովներով:

Առաջին անհրաժեշտ քայլը սփիւռքի իրական վիճակի քարտէսագրումն է:

Մենք չունինք բաւարար, ամբողջական եւ շարունակաբար թարմացուող տուեալներ հայկական համայնքներու ժողովրդագրութեան, կրթական հաստատութիւններու, մասնագիտական ներուժի, տնտեսական կարողութիւններու, երիտասարդութեան մասնակցութեան եւ կազմակերպութիւններու վիճակին մասին:

Առանց այս գիտելիքին` ռազմավարութիւնը կը հիմնուի ենթադրութիւններու վրայ:

Հետեւաբար անհրաժեշտ է ստեղծել անկախ հետազօտական համակարգ մը, որ պարբերաբար ուսումնասիրէ սփիւռքի փոփոխութիւնները եւ հրապարակէ տուեալներ: Համալսարանները եւ հետազօտական կեդրոնները այստեղ կրնան առանցքային դեր ունենալ:

Երկրորդ քայլը կրնայ ըլլալ համաշխարհային հայկական մասնագիտական ցանցի ստեղծումը:

Ան պէտք չէ ըլլայ նոր համազգային կազմակերպութիւն կամ քաղաքական ներկայացուցչական մարմին: Անոր նպատակը պէտք է ըլլայ պարզ` գիտնալ, թէ ո՛վ ի՞նչ կարողութիւն ունի եւ ինչպիսի՞ ծրագրի կրնայ մասնակցիլ:

Երրորդ քայլը սահմանափակ թիւով համազգային առաջնահերթութիւններու ճշդումն է:

Ոչ մէկ համակարգ կրնայ միաժամանակ զբաղիլ ամէն հարցով:

Օրինակ` յառաջիկայ տասնամեակին համար կարելի է ընտրել չորս հիմնական ոլորտ`

1.- Հայկական կրթութիւն եւ լեզու,
2.- Սփիւռքի ժողովրդագրական եւ հաստատութենական կենսունակութիւն,
3.- Համաշխարհային քաղաքական ու մասնագիտական ցանցեր,
4.- Հայկական մշակութային ժառանգութեան պահպանում ու արդիականացում:

Առաջնահերթութիւններու ընտրութիւնը ինքնին ռազմավարական որոշում է: Առանց ընտրութեան` «ազգային ռազմավարութիւն»-ը կը վերածուի փափաքներու երկար ցանկի:

Կրթութիւնը` իբրեւ ռազմավարական ենթակառոյց

Հայկական կրթութեան հարցն ալ պէտք է դուրս բերել միայն լեզուապահպանման տրամաբանութենէն:

Լեզուն հիմնարար է, բայց դպրոցին գործը պէտք է աւելի լայն ըլլայ:

Հայկական կրթական համակարգը պէտք է պատրաստէ սերունդ մը, որ ոչ միայն գիտէ իր պատմութիւնը, այլ նաեւ կը հասկնայ` ժամանակակից Հայաստանը, սփիւռքի բազմազանութիւնը, միջազգային քաղաքականութիւնը, գիտութիւնը եւ արհեստագիտութիւնը:

Հայկական ինքնութիւնը կենսունակ կը մնայ այն ժամանակ, երբ մարդուն համար միայն ժառանգութիւն չէ, այլ նաեւ` գործելու դաշտ:

Այս պատճառով կրթութեան մէջ ներդրումը պէտք է դիտել ոչ միայն մշակութային պահպանման, այլ նաեւ իբրեւ ազգային կարողութեան ստեղծման միջոց:

Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեան վերանայում

Նոյնքան անհրաժեշտ է վերանայիլ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեան տրամաբանութիւնը:

Երկար ժամանակ այդ յարաբերութեան կարեւոր մասը կառուցուած է օգնութեան ձեւի վրայ` սփիւռքը որպէս նիւթական աջակցութեան աղբիւր, Հայաստանը` որպէս ստացող կողմ:

Այդ ձեւը սահմանափակ է:

Սփիւռքի կարեւորագոյն ներդրումը կրնայ ըլլալ ոչ թէ դրամը, այլ` գիտելիքը, մասնագիտական փորձառութիւնը, միջազգային կապերը, համալսարանական համագործակցութիւնը, շուկաներու հասանելիութիւնը եւ արհեստագիտական կարողութիւնը:

Հայաստանն ալ, իր կարգին, պէտք չէ փորձէ քաղաքականապէս ղեկավարել բազմադէմ սփիւռքը: Պետութեան աւելի արդիւնաւէտ դերը կրնայ ըլլալ համագործակցութեան պայմաններ ստեղծելը եւ սփիւռքի կարողութիւնները Հայաստանի զարգացման ծրագիրներուն կապելը:

Այսպիսով, յարաբերութիւնը բարեգործութենէն կրնայ անցնիլ փոխադարձ շահի եւ գործընկերութեան:

Ո՞վ կրնայ սկսիլ փոփոխութեան

Այստեղ կը հասնինք ամէնէն դժուար խնդիրին` նախաձեռնութեան:

Ոչ մէկ կուսակցութիւն, եկեղեցի, կառավարութիւն կամ կազմակերպութիւն այսօր ունի ամբողջ սփիւռքը ներկայացնելու ընդունուած իրաւասութիւն: Հետեւաբար նոր համակարգը մէկ կեդրոնէ պարտադրելու փորձը շատ հաւանաբար պիտի ձախողի:

Աւելի իրատեսական է սկսիլ փոքր, անկախ եւ մասնագիտական նախաձեռնութենէ:

Կարելի է համախմբել` տարբեր համայնքներէ եւ տարբեր պատկանելիութիւններէ գիտնականներ, կրթական մասնագէտներ, գործարարներ, արհեստագիտութեան ներկայացուցիչներ, երիտասարդներ, մշակութային գործիչներ եւ գոյութիւն ունեցող հաստատութիւններու ներկայացուցիչներ:

Ոչ թէ նոր «ղեկավարութիւն» ստեղծելու, այլ` երեք հիմնական աշխատանք կատարելու համար.

1.- Փաստագրել սփիւռքի ներկայ վիճակը,
2.- Ճշդել անոր հիմնական վտանգներն ու կարողութիւնները,
3.- Առաջարկել յառաջիկայ տասը կամ քսանհինգ տարիներու առաջնահերթութիւններ:

Այս աշխատանքէն կրնայ աստիճանաբար ձեւաւորուիլ համաշխարհային հայկական ռազմավարական օրակարգ մը:

Անոր կարեւորութիւնը պիտի ըլլայ ոչ թէ այն, որ բոլորը պարտադիր ընդունին զայն, այլ` այն, որ առաջին անգամ ստեղծուի ընդհանուր փաստերու եւ չափելի նպատակներու վրայ հիմնուած քննարկման դաշտ:

Այդ օրակարգը պէտք է ունենայ ժամկէտներ, պատասխանատուներ եւ արդիւնքներու գնահատման միջոցներ: Այլապէս ան պիտի մնայ հերթական խորհրդաժողովային փաստաթուղթ:

Երկրորդ ազգային առաքելութիւնը

Յետցեղասպանութեան սփիւռքի առաջին դարու հիմնական խնդիրը գոյատեւումն էր: Այդ նպատակին համար ստեղծուած հաստատութիւնները կատարեցին պատմական դեր:

Երրորդ դարու խնդիրը տարբեր է:

Այսօր հարցը միայն հայկական ինքնութիւնը պահպանելը չէ, այլ` գոյութիւն ունեցող հայկական կարողութիւնները կազմակերպելը:

Սփիւռքի հիմնական մարտահրաւէրը մարդուժի բացակայութիւնը չէ, այլ` ցրուած մարդուժը համակարգի վերածելու դժուարութիւնը: Խնդիրը տարբերութիւնները չեն, այլ` համագործակցութեան միջոցներու պակասը: Երիտասարդութեան հեռացումը միայն ինքնութեան ճգնաժամ չէ, այլ նաեւ` մասնակցութեան հին ձեւերու ճգնաժամ: Իսկ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեան խնդիրը միայն վստահութեան պակասը չէ, այլ` փոխադարձ դերերու յստակացման անհրաժեշտութիւնը:

Այս պատճառով երրորդ ազգային առաքելութիւնը չի կրնար ըլլալ առաջինին պարզ շարունակութիւնը:

Ան կը պահանջէ անցում` պահպանման քաղաքականութենէն դէպի կարողութիւններու զարգացում, կազմակերպական անդամակցութենէն դէպի լայն մասնակցութիւն, հաստատութիւններու մրցակցութենէն դէպի գործակցութեան միջոցներ, իսկ պատմական յիշողութենէն` դէպի յիշողութեան եւ ապագայի ռազմավարութեան համատեղում:

Սփիւռքի ապագան կախեալ պիտի չըլլայ միայն անկէ, թէ որքա՛ն լաւ կը պահպանենք անցեալէն ժառանգած կառոյցները:

Աւելի կարեւոր պիտի ըլլայ այն, թէ որքա՛ն պատրաստ ենք վերանայելու այն կառոյցները, որոնք այլեւս չեն համապատասխաներ մեր իրականութեան, եւ` ստեղծելու նորերը այնտեղ, ուր նոր կարիքներ կան:

Յետցեղասպանութեան սփիւռքի առաջին առաքելութիւնը ժողովուրդ մը պահպանելն էր:

Երկրորդը կրնայ ըլլալ այդ ժողովուրդի աշխարհասփիւռ ներուժը գործունակ ազգային համակարգի վերածելը:

(Շար. 2 եւ վերջ)

**
(Շար. 1)