«Պլումզպըրի աքատիմիք» հրատարակչատունը պաշտօնապէս յայտարարեց հանգուցեալ դոկտ. Կարապետ Կ. Մոմճեանի «Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը եւ սահմանադրականութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, 1895-1908» (The Armenian Revolutionary Federation and Constitutionalism in the Ottoman Empire, 1895-1908) հատորին լոյս ընծայումը: Գիրքը մաս կը կազմէ «Հայերը արդի եւ վաղ արդի աշխարհին մէջ» (Armenians in the Modern and Early Modern World) մատենաշարին, որուն գլխաւոր խմբագիրն է դոկտ. Պետրոս Տէր Մաթոսեան (Նեպրասքայի համալսարան, Լինքըն):
Ի՞նչ բնոյթ ունէին յարաբերութիւնները երիտթուրքերուն, որոնք հետագային պիտի հիմնէին ու ղեկավարէին Իթթիհատ վէ թերաքը (Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն) կուսակցութիւնը ու 1915-էն սկսեալ պիտի գործէին Հայոց ցեղասպանութիւնը, եւ հայ յեղափոխականներուն միջեւ:
Հիմնուելով հայկական, օսմանեան, բրիտանական եւ այլ արխիւային հարուստ փաստաթուղթերու ու պարբերական մամուլի վրայ` այս գիրքը կը բացայայտէ այն բարդ ընթացքն ու յարաբերութիւնները, զորս հայկական կազմակերպութիւնները, յատկապէս` Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը (ՀՅԴ), կը պահպանէին երիտթուրքերուն հետ 1895-1908 թուականներուն, երբ փոխադարձ կասկածամտութիւնը աստիճանաբար վերածուեցաւ սերտ գործակցութեան: Նկատի առնելով կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն մէջ հայերու վիճակին վատթարացումը` հատորը լոյս կը սփռէ հայ ժողովուրդին վիճակը բարելաւելու նպատակով ՀՅԴ-ի ներքին քննարկումներուն ու բանավէճերուն վրայ: Միաժամանակ անիկա կը պարզաբանէ, թէ ինչպէ՛ս հայ յեղափոխականները ընդգրկուած էին սուլթան Ապտիւլ Համիտի իշխանութիւնը տապալելու «Իթթիհատի» ռազմավարութիւններուն եւ նկրտումներուն մէջ: Գիրքը այսպիսով կը բացայայտէ երկու կողմերու յարաբերութիւններուն բարդ եւ աստիճանական զարգացումը` նախքան «Իթթիհատ»-ի բացայայտ հակահայ քաղաքականութեան դրսեւորումը եւ Հայոց ցեղասպանութիւնը: Հատորը նաեւ ցոյց կու տայ ՀՅԴ-ի հաւատարմութիւնը սահմանադրական ծրագրին, եւ` այն դժուարին ընտրութիւնները, որոնց դէմ յանդիման կանգնեցաւ կուսակցութիւնը այդ նպատակներուն հետապնդման ճամբուն վրայ:
Հայոց ցեղասպանութեան լոյսին տակ դիտուած` հայ յեղափոխականներու եւ երիտթուրքերու համագործակցութիւնը առաջին հայեացքով կրնայ հակասական թուիլ: Սակայն Մոմճեանի ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ 1895-1908 թուականներուն իրավիճակը շատ աւելի բարդ էր: Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն մէջ հայ բնակչութիւնը կը դիմագրաւէր աճող բռնութիւն, անապահովութիւն եւ վարչական կամայականութիւն: Այս պայմաններուն մէջ Դաշնակցութիւնը կը փնտռէր քաղաքական ուղիներ` բարելաւելու հայ ժողովուրդի կացութիւնը եւ սահմանափակելու համիտեան վարչակարգի ճնշումները: Միեւնոյն ժամանակ երիտթուրք շարժումը եւս կը ձգտէր վերջ տալ սուլթան Ապտիւլ Համիտի միահեծան իշխանութեան եւ վերականգնել 1876-ի սահմանադրութիւնը: Հակառակ գաղափարական տարբերութիւններուն` երկու կողմերն ալ որոշ ժամանակահատուածի մը համար կը տեսնէին հասարակաց շահեր: Այդ պատճառով ալ փոխադարձ կասկածամտութիւնը աստիճանաբար տեղի կու տայ համագործակցութեան որոշակի ձեւերու:
Գիրքին կարեւոր ներդրումներէն մէկը այն է, որ ան Դաշնակցութիւնը չի ներկայացներ իբրեւ միասնական եւ միաձայն կառոյց: Մոմճեան կը պարզէ այն ներքին քննարկումները, տարակարծութիւններն ու ռազմավարական վէճերը, որոնք գոյութիւն ունէին կուսակցութեան շրջանակներուն մէջ: Ոմանք կը հաւատային, որ երիտթուրքերու հետ համագործակցութիւնը կրնայ նպաստել հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ սահմանադրական կարգերու վերահաստատման: Ուրիշներ աւելի զգուշաւոր էին եւ կը կասկածէին անոնց իսկական նպատակներուն: Այսպիսով, գիրքը կը ներկայացնէ ոչ միայն կազմակերպութիւններու յարաբերութիւնը, այլ նաեւ` այն բարդ որոշումները, որոնց դիմաց կանգնած էին ժամանակի հայ քաղաքական գործիչները:
Գիրքին կեդրոնական բնաբաններէն մէկը սահմանադրականութիւնն է: Մոմճեան կը փաստէ, որ Դաշնակցութիւնը այդ տարիներուն խորապէս նուիրուած էր սահմանադրական կարգերու վերահաստատման գաղափարին: Կուսակցութեան համար հարցը միայն ազգային իրաւունքներու պաշտպանութիւնը չէր: Ան նաեւ կը վերաբերէր օրէնքի գերակայութեան, ներկայացուցչական կառավարման եւ քաղաքական մասնակցութեան: Այս առումով, գիրքը կը յիշեցնէ, որ հայ քաղաքական շարժումները ուշ օսմանեան շրջանին միայն ազգային հարցերով չէին զբաղեր: Անոնք նաեւ մասնակցութիւն կը բերէին կայսրութեան քաղաքական ապագայի շուրջ ընթացող աւելի լայն բանավէճերուն:
Պատմաբան Տիգրան Գալիկեան, հեղինակը` «Armenian Organization and Ideology under Ottoman Rule 1908-1914» աշխատութեան, կը յանձնարարէ «անպայման կարդալ» գիրքը` բոլոր անոնց, որոնք կը փորձեն հասկնալ օսմանահայ նահանգներու քաղաքական եւ ապահովական իրավիճակը սահմանադրական յեղափոխութենէն առաջ: Պէյրութի ամերիկեան համալսարանի դասախօս դոկտ. Վարագ Գեթսեմանեան, իր կարգին, կը շեշտէ, որ գիրքը կ՛առաջադրէ այս խնդրին «վճռական եւ խիստ անհրաժեշտ վերարժեւորում մը»` ցոյց տալով, թէ համագործակցութիւնը եւ գաղափարական տարակարծութիւնը ինչպէ՛ս միաժամանակ գոյակցած են երկու կողմերուն միջեւ:
Դոկտ. Պետրոս Տէր Մաթոսեան կ՛անդրադառնայ Մոմճեանին հետ իր ունեցած մտաւորական սերտ կապին` նշելով Միջին Արեւելքէն սերող մարաշցիի իրենց հասարակաց արմատները եւ օսմանեան հայութեան պատմութեան հանդէպ փոխադարձ հետաքրքրութիւնը: Տէր Մաթոսեան Մոմճեանը կը հրաւիրէ իր այս գործին ձեռագիրը ներկայացնելու «Հայերը արդի եւ վաղ արդի աշխարհին մէջ» մատենաշարին (Armenians in the Modern and Early Modern World series): Աշխատութիւնը կ՛արժանանայ մասնագիտական բարձր գնահատականի, որմէ ետք կը սկսի բնագրին վերամշակումը: Դժբախտաբար դոկտ. Մոմճեան կը մահանայ 29 մարտ 2023-ին` նախքան ծրագիրին ամբողջացումը: Տարի մը ետք անոր այրին` Նայիրի Մոմճեանը, փափաք կը յայտնէ հրատարակուած տեսնելու գործը: Անոր քաջալերանքով ու աջակցութեամբ դոկտ. Տէր Մաթոսեան կը հրաւիրէ դոկտ. Մեհմետ Փոլաթելը` սրբագրելու եւ ընդլայնելու բնագիրը, իսկ դոկտ. Թամար Պոյաճեանը` խմբագրելու եւ կատարելագործելու բնագիրը:
«Թէեւ դոկտ. Մոմճեան չապրեցաւ` տեսնելու իր այս գիրքին լոյս ընծայումը, սակայն իր գիտական վաստակն ու յիշատակը վառ կը մնան այս աշխատութեան ընդմէջէն: Գիրքը ձօնուած է իր այրիին` Նայիրիին, եւ իրենց զաւակներուն` Յակոբին ու Բիւրակին», կը նշէ Տէր Մաթոսեան:
Կարապետ Մոմճեան անկախ պատմաբան էր եւ օսմանագէտ: Ան իր դոկտորական տիտղոսը ստացած է 2012-ին Քալիֆորնիոյ համալսարանէն (UCLA)` լուսահոգի փրոֆ. Ռիչըրտ Յովհաննիսեանի ղեկավարութեամբ: Անոր աւարտաճառը` «Պայքար սահմանադրական վարչակարգի համար. հայ-երիտթուրք յարաբերութիւնները Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի դարաշրջանին, 1895-1909» (Struggling for a Constitutional Regime: Armenian-Young Turk Relations in the Era of Abdul Hamid II, 1895-1909), կը քննէ օսմանեան-հայկական քաղաքական յարաբերութիւններու բարդ հոլովոյթը: Իր ասպարէզին ընթացքին ան վարած է Ազգային Մեսրոպեան վարժարանի տնօրէնութիւնը եւ Վահան եւ Անուշ Շամլեան ազգային վարժարանի փոխտնօրէնութիւնը: Ան նաեւ Հայոց պատմութիւն դասաւանդած է Քալիֆորնիոյ նահանգային համալսարանի Նորթրիճի մասնաճիւղին մէջ (CSUN), Լա Վերնի համալսարանին, UCLA-ին եւ Կլենտէյլի համայնքային քոլեճին մէջ (GCC): Ան նաեւ դասաւանդած է Ազգային Ֆերահեան երկրորդական վարժարանին մէջ եւ հեղինակած է Հայոց պատմութեան բազմաթիւ դասագիրքեր, որոնք մինչ օրս կը շարունակեն կրթել նոր սերունդները:
Այսօր, այս գիրքը ոչ միայն պատմագիտական ուսումնասիրութիւն մըն է, այլ նաեւ յարգանքի տուրք մը` պատմաբանի մը, որ իր կեանքը նուիրած էր օսմանահայ պատմութեան ուսումնասիրութեան:
Եւ թերեւս գիրքին մեծագոյն արժէքը այն է, որ անիկա կը յիշեցնէ մեզի, թէ պատմութիւնը հազուադէպօրէն սեւ ու սպիտակ է: Ան շատ անգամ կը կազմուի բարդ ընտրութիւններէ, անորոշ դաշինքներէ եւ որոշումներէ, որոնց հետեւանքները միայն տարիներ անց կը դառնան ամբողջովին տեսանելի:
«Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը եւ սահմանադրականութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, 1895-1908» հատորի օրինակները կարելի է ստանալ Bloomsbury-ի պաշտօնական կայքէն եւ Amazon-էն:
