ԱՒԵՏԻՍ ԿԻՏԱՆԵԱՆ
Այսօր մենք հաւաքուած ենք ոչ միայն տօնելու, այլ նաեւ` ուխտելու: Հաւաքուած ենք յիշելու մայիս 28-ը` Հայաստանի անկախութեան օրը, հաւաքուած ենք յիշելու 1918-ի հերոսները, հաւաքուած ենք յիշելու Սարդարապատը, Բաշ Ապարանը, Ղարաքիլիսէն: Մենք հաւաքուած ենք յիշելու Արցախը, Շուշին եւ մեր ժողովուրդի ազատագրական պայքարը:
Այս օրը սովորական տօն մը չէ:
Այս օրը գաղափարի, պատգամի ու նուիրումի օր է:
Այս օրը մեզի կը յիշեցնէ, որ հայ ժողովուրդը կրնայ հարուածներ ստանալ, բայց չ՛ընկրկիր:
Կրնայ նահատակներ ունենալ, բայց չի մեռնիր:
Կրնայ հող կորսնցնել, բայց իր իրաւունքը չի մոռնար:
Մայիս 28-ը հայ ժողովուրդի պատմութեան ամէնէն լուսաւոր էջերէն մէկն է:
1918-ին, Ցեղասպանութենէն ետք, երբ մեր ժողովուրդը արիւնաքամ եղած էր, երբ հազարաւոր հայեր գաղթական դարձած էին, երբ մեր հայրենիքը սովի, պատերազմի եւ մահուան վտանգի տակ էր, հայ ժողովուրդը ընտրեց ոչ թէ յանձնուիլ, այլ` պայքարիլ:
Այդ օրերուն թշնամին կը կարծէր, թէ հայ ժողովուրդը այլեւս ուժ չունի: Կը կարծէր, թէ հայը կոտրած է: Կը կարծէր, թէ հայը պիտի լռէ: Բայց Սարդարապատի դաշտին վրայ հայ ժողովուրդը պատասխան տուաւ ամբողջ աշխարհին.
«Մենք կա՛նք: Մենք պիտի ապրի՛նք ու պիտի պաշտպանենք մեր հայրենիքը»:
Սարդարապատը միայն զինուորական յաղթանակ չէր:
Սարդարապատը ժողովուրդի հոգիին յաղթանակն էր:
Սարդարապատը հաւատքի յաղթանակն էր:
Սարդարապատը ապագայի յաղթանակն էր:
Եւ այդ յաղթանակին արդիւնքը եղաւ 28 մայիս 1918-ը: Այդ օրը ծնունդ առաւ Հայաստանի Ա. հանրապետութիւնը:
Երկար դարերէ ետք հայ ժողովուրդը կրկին ունեցաւ իր անկախ պետութիւնը: Ունեցաւ իր դրօշը, կառավարութիւնը ու իր բանակը:
Այո՛, Ա. հանրապետութիւնը փոքր էր:
Այո՛, ան աղքատ էր:
Այո՛, ան շրջապատուած էր թշնամիներով եւ դժուարութիւններով, բայց ան մեծ էր իր գաղափարով, որովհետեւ պետութիւնը միայն սահման չէ: Պետութիւնը միայն շէնք չէ: Պետութիւնը միայն կառավարութիւն չէ: Պետութիւնը ժողովուրդի կամքն է` ազատ ապրելու իր հողին վրայ:
Այդ կամքին մէջ հիմնական դեր ունեցաւ Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը` ՀՅԴ-ն:
Դաշնակցութիւնը իր հիմնադրութեան առաջին օրէն եղաւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարի կազմակերպիչ ուժերէն մէկը: Ան ծնաւ ժողովուրդին ցաւէն, ժողովուրդին կարիքէն եւ ժողովուրդին ազատութեան երազէն:
1918-ին Դաշնակցութիւնը չխօսեցաւ միայն: Ան գործեց:
Դաշնակցական գործիչները, կամաւորները, զինուորները եւ ղեկավարները իրենց կեանքը դրին հայրենիքի փրկութեան գործին մէջ: Անոնք ստանձնեցին ծանր պատասխանատուութիւն: Անոնք փորձեցին պետութիւն կառուցել այնպիսի պայմաններու մէջ, ուր ամէն ինչ պակաս էր` հաց, դրամ, զէնք, ապահովութիւն: Բայց մէկ բան կար` կամք:
Եւ նոյնիսկ երբ Ա. հանրապետութիւնը կորսնցուց իր անկախութիւնը, մայիս 28-ի գաղափարը չմեռաւ: Խորհրդային տարիներուն, երբ Հայաստանի մէջ այդ օրը չէր կրնար ազատօրէն տօնուիլ, սփիւռքի մէջ Դաշնակցութիւնը պահեց այդ յիշատակը: Պահեց եռագոյնը: Պահեց անկախութեան գաղափարը: Պահեց ազատ Հայաստանի երազը:
Մեր դպրոցներուն մէջ, մեր ակումբներուն մէջ, մեր թերթերուն մէջ, մեր երիտասարդական միութիւններուն մէջ, մեր երգերուն մէջ մայիս 28-ը ապրեցաւ: Եւ այդ գաղափարը սերունդէ սերունդ փոխանցուեցաւ, մինչեւ որ 1991-ին Հայաստանը կրկին անկախացաւ:
Այսօրուան ձեռնարկը կապուած է նաեւ Շուշիի հետ: Եւ մենք չենք կրնար խօսիլ հայ ժողովուրդի անկախութեան մասին` առանց խօսելու Արցախի եւ Շուշիի մասին:
Արցախը հայ ժողովուրդի պատմական հայրենիքի սուրբ հատուածներէն մէկն է: Արցախը մեր պատմութիւնն է: Արցախը մեր վանքերն են: Արցախը մեր խաչքարերն են: Արցախը մեր գիւղերն են: Արցախը մեր լեզուն է, մեր երգը, մեր աղօթքը, մեր գերեզմանները եւ մեր նահատակները:
Շուշին ալ Արցախի սիրտերէն մէկն էր: Շուշին հայկական մշակոյթի, կրթութեան եւ հոգեւոր կեանքի կարեւոր քաղաք եղած է: Շուշին հայութեան համար եղած է հպարտութիւն, ցաւ, կարօտ եւ պայքար:
Երկար ժամանակ Շուշին մեզմէ բաժնուած մնաց: Ան դարձաւ հայութեան կարօտի քաղաք: Բայց 1992-ին, Արցախի ազատամարտի ընթացքին, հայ ազատամարտիկները ազատագրեցին Շուշին: Այդ յաղթանակը շատ կարեւոր էր, որովհետեւ Շուշիի դիրքէն Ստեփանակերտը վտանգի տակ էր, եւ Շուշիի ազատագրումը դարձաւ Արցախի գոյամարտի ամէնէն խորհրդանշական յաղթանակներէն մէկը:
Այդ պայքարին մէջ Դաշնակցութիւնը դարձեալ ունեցաւ իր հիմնական եւ կարեւոր դերը: ՀՅԴ-ի շարքերուն մէջէն շատեր մասնակցեցան Արցախի պաշտպանութեան: Սփիւռքէն, Հայաստանէն եւ Արցախէն եկած նուիրեալներ իրենց ուժը դրին այդ պայքարին մէջ: Դաշնակցութիւնը աշխարհին յիշեցուց, որ Արցախը միայն տարածքային հարց չէ, այլ հայ ժողովուրդի ինքնորոշման, ապահովութեան եւ գոյութեան հարց է:
Բայց այսօր, երբ կը խօսինք Շուշիի մասին, մեր սիրտը ծանր է:
2020-ի պատերազմէն ետք Շուշին կրկին դաւադրաբար Հայաստանի այսօրուան գործող իշխանութիւններէն անցաւ թշնամիի ձեռքը: 2023-ին Արցախը ամբողջութեամբ դատարկուեցաւ իր հայ բնակչութենէն, եւ աւելի քան հարիւր հազար արցախահայեր ստիպուած եղան լքել իրենց տուները եւ ապաստան գտնել Հայաստանի մէջ:
Երբ Շուշին կը կորսնցնենք, մենք միայն քաղաք մը չենք կորսնցներ:
Մենք կը կորսնցնենք պատմութեան էջ մը:
Մենք կը կորսնցնենք մշակոյթի տուն մը:
Մենք կը կորսնցնենք մեր ազգային արժանապատուութեան մէկ մասը:
Այսօր ալ մեր ցաւը կը շարունակուի, որովհետեւ Արցախի հայ ղեկավարներու մէկ մասը` իբրեւ գերիներ, տակաւին պահուած են Ազրպէյճանի բանտերուն մէջ: Մենք կը պահանջենք անոնց շուտափոյթ ազատ արձակումը եւ վերադարձը Հայաստան` իրենց ընտանիքներուն եւ ժողովուրդին մօտ: Միեւնոյն ժամանակ, մեծ մտահոգութեամբ կը տեսնենք, որ Արցախի հայկական եկեղեցիները, վանքերը, խաչքարերը եւ մշակութային ժառանգութիւնը վտանգի տակ են, իսկ շատ մը վայրերու մէջ կը փորձուի ջնջել հայկական հետքը: Այս մէկը միայն քարերու եւ շէնքերու հարց չէ. այլ մեր պատմութեան, մեր հաւատքի եւ մեր ազգային յիշողութեան պաշտպանութեան հարցն է: Մենք երբեք պիտի չդադրինք պահանջելէ` բոլոր կարելի եւ օրինական միջոցներով, Արցախի հայ ղեկավարներուն եւ գերիներուն ազատ արձակումը, Արցախի հայութեան վերադարձի իրաւունքը եւ մեր հայկական մշակութային ժառանգութեան պահպանումը:
Այսօր, երբ կը խօսինք Հայաստանի մասին, չենք կրնար անտեսել ներկայի ծանր իրականութիւնը:
Հայաստանի մէջ այսօր մեծ քաղաքական պայքար գոյութիւն ունի: Կան տարբեր կարծիքներ, տարբեր ուղղութիւններ եւ տարբեր վախեր: Իշխանութիւնը կը խօսի սուտ խաղաղութեան, սահմաններու բացման եւ նոր արտաքին քաղաքական ուղղութեան մասին: Բայց ՀՅԴ-ն եւ ընդդիմադիր ազգային ուժերը կը զգուշացնեն, որ խաղաղութիւնը չի կրնար կառուցուիլ ազգային իրաւունքներու մոռացութեան վրայ: Խաղաղութիւնը չի կրնար ըլլալ այնպիսի խաղաղութիւն, ուր Արցախը կը մոռցուի, Շուշին կը մոռցուի, տեղահանուած ժողովուրդի իրաւունքը կը մոռցուի, եւ Հայաստանի անվտանգութիւնը կը թուլնայ:
ՀՅԴ-ի համար Հայաստանը պէտք է ըլլայ արժանապատիւ, ապահով, ինքնիշխան եւ ազգային պետութիւն: Դաշնակցութիւնը կը քննադատէ Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնները, որովհետեւ անոնք վտանգաւոր զիջումներ կ’ընեն, Արցախը դուրս կը ձգեն ազգային օրակարգէն եւ Հայաստանի ժողովուրդը կը տանին դէպի անորոշ ապագայ:
Նոյն մտահոգութեամբ կը տեսնենք նաեւ, որ Հայաստանի ներկայ իշխանութիւնները կը փորձեն տկարացնել մեր ազգային յիշողութիւնը: Անոնք կը խուսափին բարձրաձայն խօսելէ Հայոց ցեղասպանութեան պահանջատիրութեան մասին եւ երբեմն այնպիսի մօտեցումներ կը ցուցաբերեն, որոնք կարծես կը քաջալերեն ժողովուրդը` մոռնալու մեր պատմական իրաւունքները: Աւելի՛ն. անոնք կը փորձեն բաժնել սփիւռքահայութիւնը հայրենաբնակ հայութենէն, մինչդեռ Հայաստանը եւ սփիւռքը մէկ ամբողջութիւն են, մէկ ժողովուրդ են, մէկ Դատ ունին:
Անոնք կը փորձեն նոյնիսկ հեռացնել Արարատ լերան խորհուրդը մեր պետական եւ ազգային կեանքէն, մինչդեռ Արարատը միայն լեռ չէ. Արարատը մեր պատմութեան, մեր երազին, մեր հաւատքին եւ մեր ազգային ինքնութեան խորհրդանիշն է: Մենք պիտի չթոյլատրենք, որ մեր պատմութիւնը, մեր պահանջատիրութիւնը, մեր սփիւռքը եւ մեր ազգային խորհրդանիշները ջնջուին կամ մոռցուին:
Մեզի համար հիմնական հարցերն են`
– Հայաստանի անվտանգութիւնը,
– Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը,
– Արցախի հայութեան վերադարձի հարցը,
– Ազգային արժանապատուութիւնը,
– Բանակի զօրացումը,
– Սփիւռք-հայրենիք կապի ամրապնդումը եւ այն համոզումը, որ խաղաղութիւնը պէտք է ըլլայ ոչ թէ պարտութեան շարունակութիւն, այլ` արժանապատիւ եւ ապահով ապագայի հիմք:
Մենք պէտք է յստակ ըսենք. Հայաստանը պէտք ունի խաղաղութեան, բայց Հայաստանը պէտք ունի արժանապատի՛ւ խաղաղութեան: Հայաստանը պէտք ունի սահմաններու ապահովութեան, բայց ոչ` ազգային իրաւունքներու մոռացութեան գնով: Հայաստանը պէտք ունի բարեկամներու, բայց ոչ` իր ինքնիշխանութիւնը վտանգելու գնով:
Դաշնակցութեան պատգամը այսօր այն է, որ հայ ժողովուրդը պէտք է արթուն ըլլայ: Պէտք է պահանջատէր ըլլայ: Պէտք է կազմակերպուած ըլլայ: Պէտք է վստահի իր ուժին, իր բանակին, իր սփիւռքին, իր երիտասարդութեան եւ իր ազգային գաղափարին:
Մենք չենք ուզեր հայը հայուն դէմ դնել:
Մենք չենք ուզեր ատելութիւն տարածել, ինչպէս որ ըրաւ եւ կը շարունակէ ընել Նիկոլ Փաշինեանը:
Բայց մենք չենք կրնար լռել, երբ հայրենիքը վտանգի մէջ է:
Մենք չենք կրնար լռել, երբ Արցախի անունը կը փորձեն մոռցնել:
Մենք չենք կրնար լռել, երբ պարտութիւնը կը ներկայացուի իբրեւ խաղաղութիւն: Մենք չենք կրնար լռել, երբ հայ ժողովուրդի պատմական իրաւունքները կը նահանջեն:
Այս խօսքը յատուկ իմաստ ունի մեզի համար` Լիբանանի հայերուս:
Լիբանանահայութիւնը պարզ համայնք մը չէ: Լիբանանահայութիւնը հայ սփիւռքի կարեւոր բերդերէն մէկն է: Այստեղ` Լիբանանի մէջ, մեր ժողովուրդը կրցաւ կառուցել դպրոցներ, եկեղեցիներ, ակումբներ, մշակութային կեդրոններ, մամուլ եւ կազմակերպութիւններ:
Ռաուտան, Պուրճ Համուտը, Անթիլիասը, Զալքան, Այնճարը, Հաճընը եւ Լիբանանի բոլոր հայաբնակ շրջանները եղած են ու կը մնան հայկական ինքնութեան պահապան վայրեր:
Լիբանանահայութիւնը շատ բան տեսած է: Տեսած է պատերազմ, տեսած է տնտեսական տագնապ, տեսած է գաղթ, տեսած է Պէյրութի պայթումը, տեսած է դժուար օրեր: Բայց լիբանանահայութիւնը մնացած է կանգուն: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ ունի կազմակերպուած համայնք, ունի դպրոց, ունի եկեղեցի, ունի ակումբ, ունի ազգային գաղափար, ունի դաշնակցական շունչ եւ ծառայութեան ոգի:
Լիբանանը այսօր նաեւ կ՛ապրի դժուարին օրեր, ան կ՛ենթարկուի անխնայ եւ բարբարոս պատերազմի թշնամի Իսրայէլի կողմէ, որ ոչինչ կը խնայէ երկիրը քարուքանդ ընելու, հարաւային քաղաքներէն ու գիւղերէն տեղահան ընելով բնիկ լիբանանցին եւ քանդելով անոր բնակարանը, գործարանը, դպրոցը, նաեւ` եկեղեցին ու մզկիթը, բան մը, որուն իբրեւ հետեւանք` լիբանանցին ընդհանրապէս ու լիբանանահայութիւնը յատկապէս կը դիմակայեն ընկերային, տնտեսական, ապահովական ծանր պայմաններ` փորձելով յաղթահարել զանոնք:
Մենք կը դատապարտենք այս անմարդկային արարքներն ու կը հաստատենք, որ կառչած մնալով երկրի պետականութեան ու սահմանադրութեան, կը հաւատանք երկխօսութեան` իբրեւ միակ ելք Լիբանանի բաղկացուցիչ տարրերու, հարցերը իրենց բարւոք լուծումներուն հասցնելու, եւ իբրեւ այդպիսին` կը գործենք նոյնիսկ այս ծանր պայմաններու մէջ:
Լիբանանահայը երբեք հեռու չէ եղած հայրենիքէն: Երբ Հայաստանը պէտք ունեցած է, լիբանանահայութիւնը օգնած է: Երբ Արցախը պէտք ունեցած է, լիբանանահայութիւնը միշտ պատրաստ եղած է: Երբ սփիւռքի մէջ հայապահպանութիւն պէտք եղած է, լիբանանահայութիւնը եղած է առաջին գիծին վրայ:
Այսօր ալ մեր պարտականութիւնը նոյնն է: Մենք պէտք է պահենք հայերէնը: Պէտք է պահենք մեր դպրոցները: Պէտք է զօրացնենք մեր միութիւնները: Պէտք է հայ երիտասարդը կապենք հայրենիքին:
Պէտք է Արցախի հարցը կենդանի պահենք: Պէտք է մայիս 28-ի գաղափարը փոխանցենք նոր սերունդին:
Սիրելի՛ երիտասարդներ,
Այսօր ձեր դերը շատ կարեւոր է: Դուք միայն հանդիսատես չէք: Դուք վաղուան պատասխանատուներն էք: Դուք պէտք է գիտնաք ձեր պատմութիւնը: Պէտք է ճանչնաք մայիս 28-ը: Պէտք է հասկնաք Շուշիի իմաստը: Պէտք է գիտնաք, թէ ինչո՛ւ Արցախը հայ ժողովուրդի արդարութեան հարց է: Պէտք է սորվիք, որ հայրենասիրութիւնը միայն զգացում չէ: Հայրենասիրութիւնը աշխատանք է, ծառայութիւն է, կարգապահութիւն է եւ գիտակցութիւն:
Մայիս 28-ը մեզի կը սորվեցնէ, որ անկախութիւնը նուէր չէ: Անկախութիւնը կը շահուի պայքարով: Անկախութիւնը կը պահուի միասնութեամբ: Անկախութիւնը կը պաշտպանուի կազմակերպուած ուժով:
Շուշին մեզի կը սորվեցնէ, որ ազատագրուած հողը պէտք է նաեւ պահուի: Արցախը մեզի կը սորվեցնէ, որ եթէ ժողովուրդ մը կը մոռնայ իր իրաւունքը, ուրիշները կը փորձեն ջնջել այդ իրաւունքը:
Լիբանանահայութիւնը մեզի կը սորվեցնէ, որ սփիւռքը կրնայ մեծ ուժ ըլլալ, եթէ կազմակերպուած է եւ հաւատարիմ` իր ազգային առաքելութեան:
Այսօր մեր ուխտը պէտք է ըլլայ պարզ:
Մենք պիտի չմոռնանք մայիս 28-ը:
Մենք պիտի չմոռնանք Սարդարապատը:
Մենք պիտի չմոռնանք Շուշին:
Մենք պիտի չմոռնանք Արցախը:
Մենք պիտի չմոռնանք մեր նահատակները:
Մենք պիտի չմոռնանք Արարատը:
Մենք պիտի չմոռնանք, որ անկախ Հայաստանը ամբողջ հայութեան հայրենիքն է:
Թող այսօրուան իշխանութիւնները գան ու երթան: Թող քաղաքական ուժերը փոխուին:
Բայց Հայաստանը պիտի մնայ: Հայ ժողովուրդը պիտի մնայ:
Մայիս 28-ի գաղափարը պիտի մնայ: Դաշնակցութեան ծառայութեան ոգին պիտի մնայ: Արցախի յիշատակը պիտի մնայ:
Թող մայիս 28-ի ոգին առաջնորդէ մեզ: Թող Սարդարապատի զանգերը հնչեն մեր սրտերուն մէջ: Թող Շուշիի յիշատակը մնայ վառ: Թող Արցախի հայութիւնը գտնէ արդարութիւն: Թող Հայաստանը ըլլայ ազատ, անկախ, ապահով եւ արժանապատիւ: Թող լիբանանահայութիւնը շարունակէ մնալ հայութեան ամուր բերդերէն մէկը:
Այսօր կը խոնարհինք բոլոր նահատակներուն առջեւ, 1918-ի հերոսներուն առջեւ, Արցախի ազատամարտիկներուն առջեւ, Շուշիի ազատագրողներուն առջեւ, 2020-ի եւ բոլոր պատերազմներու նահատակներուն առջեւ եւ բոլոր անոնց առջեւ, որոնք իրենց կեանքը տուին, որպէսզի հայ ժողովուրդը ապրի:
Անոնց յիշատակը սրբութիւն է: Անոնց գործը պարտականութիւն է: Անոնց պատգամը մեր ուղին է:
Կեցցէ՛ մայիս 28-ը: Կեցցէ՛ Հայաստանի անկախութիւնը: Կեցցէ՛ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան ազգային ծառայութեան ոգին: Կեցցէ՛ Արցախը մեր յիշողութեան եւ մեր պայքարին մէջ: Կեցցէ՛ Շուշին: Կեցցէ՛ լիբանանահայութիւնը: Կեցցէ՛ հայ ժողովուրդը:
* ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի խօսք` արտասանուած «Շուշի» կոմիտէի կազմակերպած ձեռնարկին:
