ՎԱՐԴԳԷՍ ՎԱՐԱԳ ՀԱՇԷՕԼԵԱՆ
Պատերազմի շուքին տակ քաղաքներու փոփոխութիւնը յաճախ կը բացայայտէ աւելի խոր ռազմավարական նպատակներ: Արցախը, որ երկար տարիներ քաղաքական եւ ինքնորոշման պայքարի մէջ էր, ցայտուն օրինակ մըն է, թէ ինչպէս քաղաքաշինութիւնն ու ճարտարապետութիւնը կրնան օգտագործուիլ իբրեւ զէնք: 2020-ի արցախեան պատերազմէն ետք, Արցախի բնապատկերը փոխուած է ոչ միայն պատերազմի աւերներէն, այլ նաեւ` Ազրպէյճանի դիտումնաւոր եւ մտածուած ճարտարապետական ռազմավարութենէն:
Այս յօդուածը կը քննէ «ռազմականացուած քաղաքաշինութիւն» գաղափարը` ուսումնասիրելով, թէ ինչպէ՛ս Ազրպէյճան ճարտարապետութիւնը եւ շինարարութիւնը կ՛օգտագործէ` իբրեւ տիրապետութեան միջոց Արցախի մէջ: Ազրպէյճանի «վերակառուցման» եւ «վերակազմակերպման» ջանքերը երկու նպատակի կը ծառայեն: Մէկ կողմէ, ՔՈՓ 29-ի առիթով, անոնք կը ձգտին ցուցադրել զարգացման եւ արդիականութեան կեղծ պատկեր մը, միւս կողմէ` անոնք կ՛օգտագործեն այս իրավիճակը ամրապնդելու համար իրենց ներկայութիւնն ու ռազմական դիրքերը նոր բռնագրաւուած տարածքներուն վրայ:
Ազրպէյճան, իր համաշխարհային դիրքը` ըլլայ ռազմական, թէ տնտեսական, կը պարտի իր քարիւղի եւ կազի մեծ պաշարներուն, որոնք կը ֆինանսաւորեն կառավարութեան պիւտճէին մօտ 60 տոկոսը: Հակառակ անոր որ Ազրպէյճան, ինչպէս բոլոր երկիրները, պարտաւորուած է ենթարկուիլ ՔՈՓ 28 Միացեալ ազգերու կլիմայական գագաթնաժողովի առաջարկութիւններուն` հրաժարիլ այս տնտեսական մօտեցումէն:
Պաքու ՔՈՓ 29-ի պատրաստութեան ծիրին մէջ ճիգ ըրաւ ներկայանալու իբրեւ «green energy»-ի եւ «sustainability»-ի համաշխարհային առաջնորդ: Այս ծրագիրին կեդրոնն ալ գրաւեալ Արցախն է, որ Ալիեւի կողմէ նշանակուած է որպէս «green energy»-ի գօտի: Ազրպէյճան կը նպատակադրէ մինչեւ 2050 «net zero»-ի հասնիլ Արցախի մէջ:
2021-ին Ազրպէյճանի կառավարութիւնը մօտ 2,2 միլիառ մանաթ (մօտաւորապէս` 1,3 միլիառ տոլար) յատկացուց այս շրջաններու «վերականգնման» եւ «զարգացման» համար: Կառավարութիւնը նախատեսած է նախագիծներ իրականացնել «նոր, ժամանակակից չափանիշներով»:
2021 թուականի փետրուար 26-ին տուած մամլոյ ասուլիսին ընթացքին նախագահ Իլհամ Ալիեւ բացայայտեց նոր գրաւուած տարածքներուն մէջ ընթացիկ վերակառուցման քանի մը օրինակներ, ներառեալ` երեք նոր օդակայաններու, ճամբաներու եւ փապուղիներու կառուցումը: Այս նոր օդակայանները կը գտնուին կարեւոր քաղաքներու մօտ. այս որոշումը ռազմավարական որոշում մըն է, եւ` ոչ միայն ճարտարապետական:
Ազրպէյճանի կառավարութիւնը բռնագրաւուած Արցախի մէջ իր մեծածաւալ շինարարական նախագիծները կ՛օգտագործէ իբրեւ պատրուակ` Արցախի հայկական ինքնութիւնն ու մշակոյթը ջնջելու համար: Հայոց դարաւոր պատմութիւնն ու մշակոյթը ջնջելու այս անողոք արշաւանքին իբրեւ հետեւանք` կառավարական շէնքեր, պատմական յուշարձաններ, եկեղեցիներ, գերեզմանատուներ եւ ամբողջ գիւղեր ոչնչացած են:
Վերջին տարուան ընթացքին 181 պատմական վայրեր եւ յուշարձաններ որպէս վտանգուած նշուած են «Caucasus Heritage Watch, CHW» ծրագիրին կողմէ: Այժմ Արցախի մէջ կայ ընդհանուր առմամբ 489 վայր:
CHW-ի կողմէ փաստուած բազմաթիւ օրինակներէն մէկն է վերջերս արդէն ամբողջովին կործանուած Կանաչ ժամ եկեղեցին եւ Ղազանչեցոց եկեղեցւոյ գերեզմանատունը, որոնք երկուքն ալ կը գտնուին Շուշիի մէջ: Ս. Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցին (Կանաչ ժամ) ծանրօրէն վնասուեցաւ 2020-ի Արցախի պատերազմին ընթացքին, երբ անոր երկու գմբէթներէն մէկը ամբողջովին քանդուեցաւ: 4 ապրիլ 2024-ի արբանեակային նկարները ցոյց կու տան, որ եկեղեցին ամբողջովին քանդուած է Ազրպէյճանի կողմէ:
Ազրպէյճանի կառավարութիւնը մասնաւորապէս կը կեդրոնանայ Շուշիի վերակառուցման ծրագիրին վրայ, որուն նպատակն է քաղաքը հաստատել իբրեւ Ազրպէյճանի «Մշակութային մայրաքաղաք»:
Ազրպէյճանի Տարածքային կառուցման եւ ծրագրաւորման կեդրոնը Շուշիի վերակառուցման գլխաւոր նախագիծի պայմանագիրը շնորհած է Chapman Taylor-ին` աշխարհահռչակ անգլիական ճարտարապետական ընկերութեան: Chapman Taylor նախապէս աշխատած է Ազրպէյճանի կառավարութեան հետ` նախագծելով Պաքուի մէջ շատ յայտնի կառոյցներ, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորը «Port Baku Towers»-ն է:
Նախագիծը առաջին անգամ ներկայացուած է Ալիեւին 29 օգոստոս 2021-ին: Այդ կը ներառէ` «կանաչ գօտիներ», «այգիներու ցանց» եւ «հետիոտնային համապատասխան ձեւաւորում»: Առաջարկուած նախագիծին գլխաւոր բաղադրիչը Ղազանչեցոց պողոտայի վրայ կառուցուող նոր մզկիթն է, որ յատուկ տեղադրուած է ` գերակայելու համար Ղազանչեցոց մայր տաճարը: Յիշեալ տաճարը, որուն խաչերը հանուած եւ գմբէթները քանդուած են, կը կորսնցնէ իր պատմական եւ մշակութային նշանակութիւնը: Նոր մզկիթի կառուցումը տեղի կ՛ունենայ նախկին բնակելի թաղամասի մը մէջ, ուր նախապէս կ՛ապրէին Արցախի ազատագրական պատերազմի վեթերաններու ընտանիքները:
Ազրպէյճանի կառավարութիւնը կ՛օգտագործէ իր «green energy zone» ծրագիրը` իբրեւ պատճառաբանութիւն Արցախի հայ մշակոյթն ու պատմութիւնը արմատախիլ ընելու: Ան կ՛աշխատի «sustainability» եւ «smartness» գաղափարները խառնել ազերի աւանդական մշակոյթի հետ` արդարացնելու համար հսկայ ֆինանսական ներդրումները, որոնք կը ներկայացուին որպէս «Մեծ վերադարձ» ծրագիրի մաս: Սակայն այս ջանքերուն եւ ծախսերուն իսկական նպատակը հայկական գրաւուած տարածքներուն վրայ լրիւ եւ բացարձակ վերահսկողութիւն հաստատելն է: Այս միջոցառումները ճարտարապետութեան եւ քաղաքաշինութեան նենգափոխումն են` ուղղուած հայկական ներկայութիւնը եւ Արցախի դիմագիծի բնաջնջման:
