Արցախի քաղաքացիները Միջազգային քրէական դատարանի դատախազին ներկայացուցին հետեւեալ դիմումը.
«Մենք` Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) քաղաքացիներս եւ այլ մտահոգ անձինք, դիմում ենք ձեզ խնդրանքով` սկսել 2020 թուականի սեպտեմբերից Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձութիւնների քննութիւնը:
«Ինչպէս յայտնի է, Ազրպէյճանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան (Արցախի Հանրապետութեան) ժողովրդի դէմ 2020 թուականի սեպտեմբերի 27-ից մինչեւ 2023 թուականի հոկտեմբերի 4-ը իրականացուած լայնածաւալ ռազմական յարձակումի հետեւանքով 150 հազար հայեր ֆիզիքական ոչնչացման սպառնալիքի տակ ստիպուած եղան լքել իրենց պատմական հայրենիքը, որտեղ հայկական քաղաքակրթական ժառանգութիւնը հաշուըւում է մի քանի հազարամեակ: Ներկայումս Լեռնային Ղարաբաղի ողջ տարածքը գրաւուած է Ազրպէյճանի զինուած յարձակման, 10-ամսեայ պաշարման, ցեղային զտումների եւ այլ ցեղասպան գործողութիւնների արդիւնքում:
«2020 թուականի սեպտեմբերի 27-ից նոյեմբերի 9-ը տեղի ունեցած 44-օրեայ պատերազմից յետոյ Ազրպէյճանի, Ռուսաստանի եւ Հայաստանի ղեկավարները ստորագրեցին եռակողմ յայտարարութիւն, համաձայն որի, Ղարաբաղ մտցուեցին ռուսական զօրքեր` որպէս խաղաղ բնակչութեան անվտանգութեան եւ Լաչինի միջանցքի` Ղարաբաղը Հայաստանի եւ արտաքին աշխարհի հետ կապող միակ ճանապարհի գործունէութեան երաշխաւոր:
«Չնայած օրէնսդրութեան համաձայն Հայաստանը հանդիսանում է Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգութեան երաշխաւոր, իսկ Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ բանակցութիւնները ընթանում էին ԵԱՀԿ Մինսքի խմբի համանախագահութեան շրջանակներում` ՌԴ, ԱՄՆ եւ Ֆրանսայի կազմով, Ռուսաստանը միակողմանիօրէն ներմուծեց զօրքեր եւ երեք տարի շարունակ արգելափակում էր քննարկումներն ու որոշումները միջազգային ատեաններում: Ռուսական զօրքերը Ղարաբաղ չէին թողնում միջազգային կազմակերպութիւնների ներկայացուցիչներին, այդ թւում` ՄԱԿ-ի, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի, ԵԱՀԿ-ի, ինչը թոյլ չէր տալիս միջազգային մակարդակով արձանագրել Ազրպէյճանի կողմից ղարաբաղցիների իրաւունքների խախտումները եւ ցեղասպան գործողութիւնները:
«Խաղաղ բնակիչները, որոնք լքել էին Ղարաբաղը 2020 թուականի պատերազմի ժամանակ, վերադարձան մասնակի գրաւուած Ղարաբաղ` ռուսական զօրքերի, անձամբ Վլատիմիր Փութինի երաշխիքների ներքոյ, որ հրապարակայնօրէն խոստացել էր պահպանել հայկական մշակութային ժառանգութիւնը: Նաեւ գուցէ նշենք էլի Փութինի խօսքը` ղարաբաղցիները Ղարաբաղում կ՛ապրեն արժանապատուօրէն: 2023 թուականի սեպտեմբերի 19-ի յարձակման եւ հայ բնակչութեան տեղահանութիւնը նոյնպէս իրականացուեց ռուսական զօրքերի ներկայութեամբ: Խաղաղ բնակիչները մնացին շրջափակուած Լեռնային Ղարաբաղում` առանց միջազգային անվտանգութեան երաշխիքների, որոնք Ռուսաստանը Ազրպէյճանի հետ միասին թորփիլահարել էր: Ռուսական զօրքերը նպաստեցին ղարաբաղեան զինուած ուժերի զինաթափմանը, որոնք իրենց ուժերով փորձում էին իրացնել ինքնապաշտպանութեան իրենց իրաւունքը:
«Այս ամէնը յանգեցրեց խաղաղ բնակչութեան բռնի տեղահանմանը, քաղաքացիական զոհերի, այդ թւում` երեխաների, հաւաքական եւ մասնաւոր գոյքի կորստին, գերեզմանների եւ հազարամեայ պատմական ժառանգութեան կորստին:
«Փաստերի հաստատման առաքելութիւնը, որն իրականացուել է Freedom House, International Partnership for Human Rights, Democracy Development Foundation, Helsinki Citizens’ Assembly-Vanadzor, Protection of Rights without Borders NGO, Law Development and Protection Foundation եւ Truth Hounds-ի կողմից, հաստատել է, որ կան բաւարար ապացոյցներ` եզրակացնելու, որ ազրպէյճանական իշխանութիւնների եւ զինուորականների կողմից կատարուած գործողութիւնները, ինչպէս նաեւ Առաքելութեան զեկոյցում նշուած այլ արարքները, որը հրապարակուել է «Ինչո՞ւ չկան հայեր Լեռնային Ղարաբաղում» վերնագրով, հանդիսանում են յանցագործութիւններ` համաձայն Միջազգային քրէական դատարանի Հռոմի կանոնադրութեան, ներառեալ` 7-րդ յօդուածը (մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւններ) եւ 8-րդ յօդուածը (պատերազմական յանցագործութիւններ), եւ համապատասխանում են բնակչութեան տեղահանման կամ բռնի տեղափոխման սահմանմանը:
«Ազրպէյճանի յանցագործութիւնների մասին խօսւում է նաեւ Freedom House միջազգային իրաւապաշտպան կազմակերպութեան զեկոյցներում: Մասնաւորապէս նշւում է, որ Ազրպէյճանը դիտաւորեալ կերպով Լեռնային Ղարաբաղում (ԼՂ) ստեղծել է այնպիսի պայմաններ, որոնք անհնար են դարձրել Լեռնային Ղարաբաղի բնիկ հայ բնակչութեան գոյութիւնը եւ գոյատեւումը: Freedom House-ը հանդէս է եկել մի շարք առաջարկութիւններով, որոնց թւում կազմակերպութիւնն առաջարկում է Միջազգային քրէական դատարանին մանրակրկիտ քննութիւն անցկացնել եւ հնարաւոր քրէական հետապնդում իրականացնել Լեռնային Ղարաբաղի հայերի դէմ կատարուած սարսափելի գործողութիւնների մեղաւորների նկատմամբ: Կազմակերպութիւնը շեշտում է, որ Ազրպէյճանի կառավարութիւնը գիտակցաբար եւ համակարգուած կերպով իրականացրել է բնիկ հայերի բռնի տեղահանում:
https://freedomhouse.org/article/interventions-2024-osce-warsaw-human-dimension-conference
«Տարածաշրջանում տեղի ունեցածը պահանջում է մանրակրկիտ քննութիւն եւ գնահատում` միջազգային իրաւունքի եւ մարդու իրաւունքների խախտումների, մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւնների առումով, ինչի մասին խօսւում է տարբեր միջազգային մասնագիտացուած կազմակերպութիւնների զեկոյցներում:
«1992 թուականին միջազգային հանրութիւնը արձանագրել է Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի վերաբերեալ տարաձայնութիւնների առկայութիւնը` ճանաչելով այս տարածքի վիճելի լինելը: Հայաստանը եւ Ազրպէյճանը այն ժամանակ դարձան ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ անդամ երկրներ` ճանաչելով Լեռնային Ղարաբաղի պատկանելիութեան հարցի շուրջ տարաձայնութիւնների առկայութեան փաստը եւ համաձայնուելով, որ Լեռնային Ղարաբաղի ապագայ կարգավիճակը կ՛որոշուի ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ հովանու ներքոյ խաղաղ խորհրդաժողովին: Երկու պետութիւններն էլ միջազգային պարտաւորութիւն ստանձնեցին հարցը լուծել բացառապէս խաղաղ ճանապարհով:
«Այդ ժամանակից ի վեր Ազրպէյճանը չորս անգամ յարձակում է իրականացրել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ. առաջին անգամ` 1991-94թթ., երկրորդ անգամ` 2016թ. ապրիլին, երրորդ անգամ` 2020թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին, եւ, վերջապէս, չորրորդ անգամ` 2023թ. սեպտեմբերի 19-20:
«2022թ. դեկտեմբերի 12-ին սկսուած 10-ամսեայ շրջափակման ընթացքում ազրպէյճանական ուժերը համակարգուած կերպով ահաբեկում էին հայ բնակչութեանը. Մենք` հայերս, ենթարկւում էինք դաժան հոգեբանական ճնշման.
«- Ազրպէյճանը փակեց Հայաստանից Լեռնային Ղարաբաղ եկող կազը, կտրեց ելեկտրահաղորդման գծերը` հոսանքազրկելով տարածաշրջանը, պարբերաբար կտրում էր համացանցի մալուխները: Այս բոլոր հաղորդակցութեան միջոցներն անցնում էին Լաչինի միջանցքով, որը նա շրջափակել էր: Այսպիսով, հիւանդանոցները եւ դպրոցները չէին ջեռուցւում, երեխաները չէին կարողանում դպրոց գնալ, ելեկտրականութիւն ստանալու համար օգտագործւում էին Սարսանգի ջրամբարի ջրերը, որը շուտով գրեթէ ցամաքեց:
«- Ազրպէյճանցիները սպառնում էին հայերին ֆիզիքական հաշուեյարդարով, եթէ մենք` հայերս, չլքենք այդ հողերը, նրանք բարձր ձայնով միացնում էին համապատասխան բովանդակութեամբ ձայնագրութիւններ բնակավայրերի մօտակայքում:
«- Արձանագրուել են բազմաթիւ յարձակումներ քաղաքացիական անձանց վրայ, կրակահերթեր հայ երկրագործների ուղղութեամբ, որոնք աշխատում էին իրենց դաշտերում: Այս գործողութիւնները յանգեցրին զոհերի խաղաղ բնակչութեան շրջանում եւ անհնար դարձրին գիւղատնտեսութեամբ զբաղուելը, ինչը խորացրեց մարդասիրական ճգնաժամը: Յաճախ նրանք թոյլ էին տալիս մշակել հողը, իսկ բերքահաւաքի եղանակին գնդակոծում էին դաշտերը` թոյլ չտալով հաւաքել բերքը:
«- Արձանագրուել են ենթակառուցուածքների ծառայութիւնների աշխատակիցների սպանութիւններ, օրինակ` ջրամատակարարման համակարգի վերանորոգմամբ զբաղուող ջրտնտեսութեան աշխատակիցների սպանութեան եւ վիրաւորման դէպքեր: Նաեւ կրակ է բացուել ոստիկանական մեքենայի վրայ, եւ սպաննուել են հայ ոստիկաններ:
«- Բազմիցս ազրպէյճանական ուժայինները պատանդ են վերցրել խաղաղ հայ բնակիչների հէնց Լաչինի միջանցքում` ապօրինի հսկիչ կէտում` նրանց ներկայացնելով ամենաանհեթեթ մեղադրանքներ: Լեռնային Ղարաբաղի երեխաները երբեք չեն մոռանայ անօդաչուների եւ պայթող արկերի ձայները:
«Այս ամբողջ կամայականութիւնը հովանաւորւում է Ազրպէյճանի ղեկավարութեան կողմից: Ազրպէյճանը անտանելի կենսապայմաններ է ստեղծել հայ բնակչութեան համար: Հայերի դէմ վերջին յարձակումը` 2023 թուականի սեպտեմբերի 19-ին, դարձաւ Ազրպէյճանի յանցագործութիւնների գագաթնակէտը: Բնակավայրերը կտրուեցին շրջկենտրոններից, շրջանները` կենտրոնից` Ստեփանակերտից, կապը խզուեց:
«Հայերի բռնի տեղահանումից յետոյ Լեռնային Ղարաբաղից Ազրպէյճանը ծրագրուած կերպով ոչնչացնում է ողջ հայկական պատմամշակութային եւ հոգեւոր ժառանգութիւնը:
«Հայկական պատմական յուշարձանները կա՛մ ոչնչացւում են եւ ջնջւում երկրի երեսից, կա՛մ իւրացւում:
«Միջազգային դատարանները, այդ թւում` ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը, բազմիցս պարտաւորեցրել են Ազրպէյճանին` ապաշրջափակել Լաչինի միջանցքը, իսկ հայերի տեղահանումից յետոյ` ապահովել հայերի անվտանգ վերադարձը եւ պահպանել մեր գոյքն ու մշակութային ժառանգութիւնը:
«Ազրպէյճանը լիովին անտեսում է դատարանների պահանջները ոչ միայն իր անգործութեամբ, այլ նաեւ` իր յայտարարութիւններով, այդ թւում` հայերի նկատմամբ ատելութեան հռետորաբանութեամբ:
«Միջազգային դատարանների որոշումներում, սակայն, չկար յիշատակում Ռուսաստանի դերի մասին, պահանջներ` կատարել եռակողմ յայտարարութեամբ ստանձնած պարտաւորութիւնները: Նման պահանջների բացակայութիւնը տպաւորութիւն է ստեղծում, թէ հայերը 2020 թուականի պատերազմից յետոյ վերադարձել են Ազրպէյճանի երաշխիքներով` համարկուելու նպատակով, բայց չեն կատարել իրենց պարտաւորութիւնները:
«Յարգելի՛ դատախազ,
«Հաշուի առնելով յանցագործութիւնների ծաւալն ու լրջութիւնը, կան հիմնաւոր պատճառներ ենթադրելու, որ Լեռնային Ղարաբաղում կատարուել են գործողութիւններ, որոնք ընկնում են Միջազգային քրէական դատարանի իրաւասութեան տակ, այդ թւում` պատերազմական յանցագործութիւններ եւ մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւններ:
«Խնդրում ենք ձեզ, պարո՛ն դատախազ, ներկայացուած տեղեկատուութեան հիման վրայ նախաձեռնել Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձութիւնների պաշտօնական քննութիւն: Ձեր միջամտութիւնը կարող է դառնալ վճռորոշ քայլ` ճշմարտութիւնը եւ արդարութիւնը հաստատելու, մեղաւորներին պատասխանատուութեան ենթարկելու եւ ապագայում նման ողբերգութիւնները կանխելու ուղղութեամբ»:
