ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ
Անհասկնալի է, թէ ինչպէ՛ս վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան կրնայ մոռնալ կարեւոր մանրամասնութիւնները այն արձանագրութեան, զոր ինք ստորագրեց Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի եւ Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինի հետ արցախեան 2020-ի պատերազմի աւարտին:
Աւելի անհասկնալի է այն իրականութիւնը, որ մինչ Փաշինեան կը խեղաթիւրէ 2020 թուականի արձանագրութեան որոշ դրոյթներ, ուրիշներ կը մեղադրէ զայն խեղաթիւրելու մէջ: Ցնցիչ է, երբ ան մարտահրաւէր կը կարդայ անոնց` կարդալու արձանագրութեան բովանդակութիւնը, յիշեցնելով, որ անիկա հասանելի է հանրութեան:
Փաշինեան ստորագրեց 2020 թուականի համաձայնագիրը, որ կոչ կ՛ուղղէ` ապաշրջափակելու «տարածաշրջանի բոլոր տնտեսական եւ երթեւեկութեան հաղորդակցութեան ուղիները», մասնաւորապէս մատնանշելով ճամբայ մը, որ պիտի հատէ Հայաստանը` ցամաքային Ազրպէյճանը կապելով իր արտագաւառ Նախիջեւանի հետ: 2020 թուականէն ի վեր ան տասնեակ անգամներ կրկնեց, որ Հայաստան պատրաստ է «այսօր առաւօտ իսկ» արտօնել ազրպէյճանցիներուն Հայաստանի տարածքով մեկնիլ Նախիջեւան, բայց եւ այնպէս, ոչ մէկ անգամ, մինչեւ 31 օգոստոս 2024-ի մամլոյ ասուլիսը չնշեց, որ հայերը եւս իրաւունք ունին Ազրպէյճանով Ռուսիա երթալու:
Բարեբախտաբար Ազրպէյճան ականահարած է 2020 թուականի արձանագրութեան այս դրոյթը` պնդելով, որ Հայաստանը հատող ճամբան պէտք է «միջանցք» ըլլայ, ինչ որ կը նշանակէ, թէ հայկական տարածքը, որով կ՛անցնին ազրպէյճանցիները, պէտք է ըլլայ Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ: Ասիկա ինքնին կը հակասէ 2020 թուականի արձանագրութեան դրոյթներուն եւ ոտնահարում է Հայաստանի ինքնիշխանութեան: Եթէ չըլլային Ալիեւի խոչընդոտները, ապա ազրպէյճանցիները արդէն քանի մը տարի առաջ Հայաստանէն անցնելով` Նախիջեւան գացած կ՛ըլլային:
Կացութիւնը աւելի վատթարացնելով` Փաշինեան սխալելով կը պնդէ, որ Ռուսիա խաղալիք դերակատարութիւն չունի «Զանգեզուրի երթուղի»-ին վերաբերեալ` Ռուսիոյ եւ Հայաստանի միջեւ վէճին լոյսին տակ, որ ծագեցաւ ռուս խաղաղապահներուն կողմէ արցախահայութիւնը պաշտպանելու պարտականութիւններուն մէջ թերացման եւ 2023 թուականի 19 սեպտեմբերին Ազրպէյճանի կողմէ Արցախը ամբողջութեամբ բռնագրաւելու արտօնութիւն տալուն պատճառով: Այսպիսով, Փաշինեան կ՛անտեսէ 2020 թուականին իր ստորագրած արձանագրութեան 9-րդ կէտը, ուր կ՛ըսուի. «Ռուսիոյ Դաշնակցային ապահովական ծառայութեան սահմանապահ ուժերը պատասխանատու են [Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ] երթեւեկային կապերու վերահսկողութեան»:
Փաշինեան արդարացի կ՛ըլլար Ռուսիոյ դերակատարութիւնը մերժելու մէջ, եթէ ըսէր, որ 2020 թուականի արձանագրութիւնը այլեւս ի զօրու չէ` նկատի ունենալով, որ թէ՛ Ռուսիան եւ թէ՛ Ազրպէյճանը խախտած են անոր բազմաթիւ դրոյթներ, ինչպէս` արցախահայութեան պաշտպանութեան մէջ թերացումը, աւարտին հասցնելով Արցախի բռնագրաւումը եւ չվերադարձնելով բոլոր հայ ռազմագերիները: Սակայն Փաշինեան կը պնդէ, որ 2020 թուականի նոյեմբեր 9-ի արձանագրութիւնը տակաւին ուժի մէջ է` այդպիսով ալ հակասելով ինքնիրեն:
Աւելի՛ն. Փաշինեանը յանիրաւի կը պնդէ, որ 2020 թուականի նոյեմբեր 9-ի արձանագրութեան մէջ «Զանգեզուրի երթուղի»-ին վերաբերեալ ռուսական որեւէ դերակատարութիւն չի նշուիր: Ան կոչ ուղղեց բոլորին` կարդալու 2020 թուականի արձանագրութեան բովանդակութիւնը, այնուհետեւ մէջբերում կատարեց անոր 9-րդ կէտէն` զեղչելով այն նախադասութիւնը, որ ռուս սահմանապահները կը հրաւիրէ վերահսկելու Ազրպէյճանի եւ Նախիջեւանի միջեւ ուղիին:
Խառնակ վիճակը աւելի շփոթի մատնեց, երբ պնդելէ ետք, որ Ռուսիա դերակատարութիւնը չունի այս ճամբուն գծով, Փաշինեան կրկին հակասեց ինքնիրեն` այս անգամ ալ պահանջելով, որ Ռուսիա «դիտարկէ» ճամբան, եւ ոչ թէ «վերահսկէ» զայն: Իր փաստարկը աւելի տարօրինակ դարձնելով` Փաշինեան ըսաւ, որ ռուս դիտորդները անպայման պէտք չունին ֆիզիքապէս ներկայ գտնուելու Հայաստանի սահմանին` «Զանգեզուրի երթուղի»-ին վերահսկելու համար, այլ անոնք կրնան հեռակայ կարգով վերահսկել որեւէ վայրէ, օրինակ` Մոսկուայէն:
Մինչ այդ «Զանգեզուրի երթուղի»-ն քաղաքական ֆութպոլի վերածուեցաւ Ազրպէյճանի, Թուրքիոյ, Իրանի, Ռուսիոյ եւ Արեւմուտքի միջեւ: Երկար ատենէ Ռուսիա կը ձգտի «Զանգեզուրի երթուղի»-ի բացման, որպէսզի կարողանայ վերահսկել այս առանցքային զարկերակին, որ Կեդրոնական Ասիոյ թրքական պետութիւնները պիտի կապէ Ազրպէյճանին եւ Թուրքիոյ` մինչեւ Եւրոպա: Եթէ Ռուսիոյ փոխարէն Արեւմուտքը վերահսկէ այս առանցքային ճամբուն, ատիկա պիտի նուազեցնէ Ռուսիոյ ազդեցութիւնը տարածաշրջանին մէջ:
Փաշինեանը փորձեց հանգստացնել այս հակասութեան մէջ ներգրաւուած բոլոր կողմերը` անակնկալօրէն յայտարարելով, որ միջազգային կազմակերպութիւն մը կրնայ վերահսկել ազրպէյճանական բեռներու եւ մարդոց տարանցման: Սակայն նոյնքան արագ ան յետս կոչեց իր առաջարկը, որովհետեւ Ազրպէյճան երբեք պիտի չընդունէր, որ նոյն երրորդ կողմը վերահսկէ նաեւ Ազրպէյճանի տարածքով հայկական բեռներու տարանցումին:
Ազրպէյճանն ու Իրանը այլընտրանքային լուծում առաջարկեցին: Անոնք համաձայնեցան արտօնել բեռներու տեղափոխումը Ազրպէյճանէն Նախիջեւան` հիւսիսային Իրանի ուղիով մը: Հակառակ անոր որ Ազրպէյճանն ու Թուրքիան ճնշում կը բանեցնեն Հայաստանի վրայ` բանալու «Զանգեզուրի միջանցք»-ը, բայց եւ այնպէս Հայաստանն ու Ազրպէյճանը խորհրդաւոր կերպով որոշեցին Զանգեզուրի հարցը բացառել իրենց խաղաղ պայմանագիրի բանակցութիւններէն:
Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարար Սերկէյ Լաւրովի կողմէ Հայաստանին ուղղուած մեղադրանքէն ետք` «Զանգեզուրի երթուղի»-ն խափանելու մէջ, Իրան խստիւ նախազգուշացուց, թէ թոյլ չի տար, «Զանգեզուրի միջանցք» անցնի Հայաստանէն: Ռուսիա արագօրէն հարթեց իր տարակարծութիւնները Իրանի հետ եւ հանդարտեցուց վէճը:
Այս խառնակ իրավիճակէն կարելի պիտի ըլլար խուսափիլ, եթէ Փաշինեան չառաջարկէր 2020 թուականի արձանագրութեան մէջ ներառել «Զանգեզուրի երթուղի»-ն: Նման բան տեղի կ՛ունենայ, երբ վարչապետ Փաշինեան Հայաստանի հարցերը լուծելու փոխարէն` աւելի կը սրէ զանոնք իր անկարողութեան պատճառով:
