ԶԱՒԷՆ ԼԻՅԼՈԶԵԱՆ
Անցած տասնօրեայ մեր արձակուրդը եղաւ շատ հետաքրքրական իրադարձութիւններու շրջան մը, սակայն օրը օրին անոնց անդրադառնալու հնարաւորութիւնը չունեցանք:
Ներկայիս լուսարձակի տակ պիտի բերենք Միսաք Մանուշեանի եւ կողակցին վերայուղարկաւորումը Ֆրանսայի մեծամեծներու Պանթէոնին մէջ եւ անոր իմաստը, պատգամը` ուրիշներու:
Ինչ խօսք, մեր պաշտօնակիցներէն «Ազդակ» եւ այլք լայնօրէն անդրադարձան իրադարձութեան` թէ՛ պատահելէն առաջ, թէ՛ անկէ ետք: Մենք պիտի փորձենք տարբեր դիտանկիւնէ ընկալել նոյն իրադարձութիւնը, որուն մեր պաշտօնակիցները չեն ուզած անդրադառնալ, թերեւս պատշաճ չեն գտած:
Առաջին հերթին, ֆրանսական պետութեան այս ժեսթը ուղղուած էր ֆրանսական լսարանին. բայց` ճիշդ ո՛ր իմաստով: Մանուշեանը խորհրդանիշներու մեծ կոյտ մը կը մարմնաւորէ` Հայոց ցեղասպանութենէն գաղթականութիւն, քաղաքացիական յանձնառութենէն մինչեւ իրաւունքներու զլացում եւ այլն: Այս ամբողջ տեւողութեան մեր ականջներուն տակ ֆրանս-հայկական բարեկամութիւնը ջատագովող համանուագ հնչեց: Բայց եթէ հայկական կողմէն ատիկա անկեղծ եղաւ, արդեօք ֆրանսական կողմը հայոց անարատ գինիին ջուր չխառնե՞ց: Խառնե՛ց…
Կիլիկիոյ աղէտը` պարպումը, ճիշդ Արցախի նման, թուրք-ֆրանսական մեծապետական համաձայնութեամբ իրականացաւ: Կ’ուզենք հաւատալ, որ Մանուշեանին եւ անոր ընդմէջէն հայ ժողովուրդին եղած խոնարհումը իր ծալքերուն մէջ կը կրէ աւելի քան հարիւրամեակ մը առաջ նոյն պետութեան մեղքին ապաշխարանքը:
Պատգամներու երկրորդ կարեւոր ուղղութիւնը Ռուսիան է, աւելի որոշ` Քրեմլինը: Նոյնպէս` մեծապետական նեղ հաշիւներով հայութեան արիւնը եւ աւիշը քամած կայսրութիւն մը, որուն դաշնակցայնութիւնը հիւանդկախ փորձ մըն է 21-րդ դարուն մարսելու նախորդ դարերու նուաճումները: Քրեմլինը մեզի համար չի նոյնանար Ռուսիոյ հետ, հետեւաբար պատգամը Ռուսիոյ տիրոջ` Քրեմլինը կ’ուղղուի:
Եթէ Ֆրանսա Մանուշեանի մէջ խտացուց ամբողջ դարու մը երկայնքին հայութեան այլազան նպաստներուն իր երախտագիտութիւնը, Քրեմլինը հազար անգամ աւելի պատճառ պիտի ունենար իւրաքանչիւրը առանձին նշելու: Բայց հասարակարգերը տարբեր եղած են ու կը մնան: Ֆրանսա ժողովրդավարական երկիր է, բաւականին ապակեդրոն վարչամեքենայով, մինչ Ռուսիա ղեկավարուած է եւ կը ղեկավարուի խիստ կեդրոնաձիգ համակարգով, որուն գլուխը` ցարէն, Կոմկուսի առաջին քարտուղարէն, ներկայիս` պետութեան նախագահէն աւելիին չի բաւեր: Հետեւաբար խորհրդարան, ծերակոյտ, տեղական ինքնակառավարման մարմիններ մեծ հաշուով ձեւական բնոյթ ունին: Ասկէ առաջ առիթ ունեցած ենք ըսելու` Քրեմլինը արգիլեց ու կ’արգիլէ, որ Ռուսիա աւելի մարդկային դիմագիծ ստանայ եւ այլոց գրաւիչ դառնայ:
Եթէ Էլիզէի պալատին մէջ կը խորհին, որ Հայ դատին պաշտպան կանգնելով` մարդկութեան յառաջդիմութեան կը նպաստեն, ինչպէս ժամանակին ըսած է եւրոպացի տեսաբան-գործիչ մը, Քրեմլինը եւ շուրջը խմբուած մարդիկ տարբեր ձեւով կը խորհին մինչեւ այսօր. բիրտ ուժի վրայ հիմնուած այլամերժ քաղաքականութիւնն այլընտրանք չունի անոնց համար: 21-րդ դարուն մարտնչող բռնակալութիւններու վէմը…
Եթէ պահ մը խորհինք, որ ֆրանսացիները ջուր կը ծեծեն, այսինքն ապարդիւն գործի լծուած են` հայոց արժէքները մեծարելով ու իրաւունքներուն մասին խօսելով, չենք կրնար անտեսել, որ թրքական ամբողջ խաժամուժին մէջ բարձր եւ արձագանգող է Փարիզի ձայնը, իսկ մնացածն արդէն մեր գործն է, եթէ ստանձնենք…
Քրեմլինը, ինչպէս քիչ վեր ըսինք, մինչեւ վերջ քամեց հայոց արիւնն ու աւիշը, մարդկութեան կենսատու նիւթը եւ դեռ ախորժակ կը պահէ: Ըսած ենք` հայոց թերութիւնն է այդքան տրուիլն անուղղայ կայսրութեան եւ անխոնջ ծառայութիւնը անոր հզօրացման: Հակառակի ակնկալութիւնը` Քրեմլինին ժեսթը, կ’արգելափակէ դեռ չյագեցած ինքնահաստատուելու կիրքը: Կը թուի, թէ Քրեմլինը այնքան ինքնավստահութիւն չունի, որ գնահատէ իր հպատակին (ո՛չ քաղաքացիին, որ իրաւունքներ ունի, այլ` հպատա՛կ, որ ճորտ է, թէկուզ այդ անունը չի տրուիր այսօր): Եւ զարմանալին այն է, որ Քրեմլինի հետ հայոց մօտ չորս դարու փորձառութիւնը չ’եզրափակուիր ինքնագիտակցութեան զարթօնքով եւ ճորտային դիրքէն դուրս գալու սլացքով: Տասնիններորդ դարու մեր յեղափոխութիւնը թէեւ փորձեց լուսաւորել հայոց մտքերը եւ մերկացուց կայսրութեան հայահալած էութիւնը, սակայն այդ լուսաւորչական աշխատանքը չհասաւ պսակելու հարկաւոր առարկայական միջոցներով:
Քրեմլինը պէ՛տք է պատասխանէ Էլիզէին եւ գտնէ իր հայ տիպարը, խորքով արժեւորէ զայն: Անո՞ւն կը պակսի. եթէ յուշելու ըլլանք, կայսրութեան անմնացորդ ծառայած թերեւս միլիոնաւոր հայոց նպաստը տարբեր երեսներով կը խտացնէ Լորիս Մելիքովը, որ 19-րդ դարուն փորձեց կայսրութեան դիմագիծը փոխել, վերանորոգել զայն եւ թերեւս խնայել հետագայ արհաւիրքները` յեղափոխութիւններ եւ ներքին պատերազմ, արեւելքի մէջ կրկնօրինակել բրիտանական սահմանադրական թագաւորութեան մոտելը, որ մինչեւ այսօր, թէկուզ` կաղն ի կաղ, կը յարատեւէ:
Յոյս ունի՞նք, որ նման ժեսթի ընդունակ են Քրեմլինի բնակիչները եւ իրենց շուրջ սպասաւորողները: Իրականութեան մէջ 90 եւ աւելի տոկոսով այսօր անյոյս է նման ակնկալութիւնը: Մուրացիկը երբեք չեն արժեւորեր: Իսկ մենք Կրեմլի դրան մուրացիկները մնացած ենք, որովհետեւ այդ աւելի հեշտ է. մուրա՜լ: Եւ որմէ՞ մուրալ. քու դահիճներուն ձեռքերը արձակողէն:
Այն օրը, որ մենք դադրինք մուրացկանութենէ, կախեալութենէ, կամք ցուցաբերենք ոչ թէ խօսքով ինքնուրոյն դառնալու, այն ատեն հաստատ բան մը պիտի փոխուի:
Վերջապէս, Քրեմլինը այսօր Իրանի չափ ալ չկայ, որ կարենայ գնահատել իրեն անկեղծօրէն ծառայած հայերը: Ժամանակ մը առաջ Թեհրան մեծարեց Եփրեմ խանը` Եփրեմ Դաւթեան, անցած դարասկիզբի պարսկական սահմանադրական շարժման յաղթանակը կերտած հայ յեղափոխականը: Իրան շնորհակալ եղաւ, մեծութիւն ցուցաբերեց, որուն ցարդ չի մատչիր Քրեմլինը իր անծայրածիր հողերով եւ պաշարներով:
Քրեմլինը պարտաւո՛ր է վերանայիլ իր ընթացքը եւ հաշտուիլ հայութեան հետ` առանց ստիպողութեան, առանց սպառնալիքներու, առանց անկապ քարոզչական նախադասութիւններու…
Այլեւս կշտացանք Քրեմլինի սոփեստութիւններէն, կը սպասենք արիութիւն, իմաստութիւն, հեռատեսութիւն:
