ՍԵՒԱԿ ԶԱՐՄԷՆԵԱՆ
Մեծ եղեռնը խոր հետքեր ձգեց հայ ազգին վրայ` պատճառելով անչափելի ցաւ ու տառապանք այս վայրագութիւններէն տուժած անհատներուն: Ցեղասպանութենէն վերապրողներէն ամենազգայուն պարագան յատկապէս որբ մանուկներու պարագան է, քանի որ անոնք ոչ միայն կորսնցուցին իրենց ընտանիքները, այլեւ` ինքնութեան զգացումը: Հայ որբերուն թիւը ահաւոր մեծ էր Ցեղասպանութենէն ետք, հետեւաբար այս որբերուն հոգատարութիւնը մասամբ ստանձնեցին օտար ընտանիքներ եւ մասամբ` որբանոցներ: Այս յօդուածին մէջ պիտի կեդրոնանանք Ժիպէյլի «Թռչնոց բոյն» որբանոցին վրայ` հիմնուելով Հայոց ցեղասպանութեան որբերու «Արամ Պեզիքեան» թանգարանին ներկայացուցած իրողութիւններուն վրայ:
Հայոց ցեղասպանութեան որբերու «Արամ Պեզիքեան» թանգարանը հիմնուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով, ծառայելու իբրեւ ամուր յիշեցում` այս որբերուն կորովին եւ առաձգականութեան:
Թանգարանը լաւ նախագծուած է այցելուներուն յետեղեռնեան թուականներուն որբանոցին մթնոլորտին մէջ դնելու: Թանգարանին մուտքին կը գտնուի Մարիա Ճէյքըպսընին շիրիմը` «Մամա»-ն, որ կեանքը տրամադրեց որբանոցի հազարաւոր որբերուն համար: Մուտքին նաեւ կը գտնենք որբերու արձանիկներ, որոնք տարօրինակ կը թուին, որովհետեւ քանդակուած են բացութիւններով. այս բացութիւնները կը նեկայացնեն հոգեխոց որբերուն տանջանքները եւ վէրքերը: Միաժամանակ կը լսենք մանուկներու ձայներ, որոնք մեզ կը մղեն թանգարանը աւելի իրատեսական դիտանկիւնէ քննելու:
Թանգարանը կը բաղկանայ երեք գլխաւոր բաժիններէ` Հայոց ցեղասպանութիւնը, որբերուն կենցաղը եւ հայերու վերածնունդը ներկայացնող բաժիններ: Առաջին բաժինը կը ներկայացնէ Ցեղասպանութեան դէպքերու ժամանակագրութիւնը` ցուցադրելով վաւերական պատկերներ, քարտէսներ եւ մատնանշելով Օսմանեան կայսրութեան գործած ոճիրները:
Այս բաժինին մէջ ուշադրութիւնս գրաւեց փճացած ու վնասուած զանգակը, որ կը նկարագրէ հայկական եկեղեցիներուն դաժան աւերումը. իսկ անոր բացակայ լեզուակը կը խորհրդանշէ թշուառ ժողովուրդին անհասանելի ձայնը համայն աշխարհին: Հասնելով թանգարանի երկրորդ բաժինը` կ՛անցնինք տառապանքէն եւ ցաւէն դէպի որբերուն նոր կեանքը «Թռչնոց բոյն»-ի մէջ:
Այս բաժինին մէջ քարտէսներու միջոցով կը տեսնենք Միջին Արեւելքի հայերու որբանոցներու լայն ցանցը եւ տարբեր, ոչ կառավարական կազմակերպութիւններու դերը` որբերու խնամքին ու վերաբնակեցման մէջ: Նաեւ կը տեսնենք փաստաթուղթերու ամբողջութիւն մը, որուն վրայ ամէն մէկ որբի անունը եւ այլ տեղեկութիւններ արձանագրուած են: Այս թուղթերը միակ փաստը եղած են որբերու գոյութեան եւ ինքնութեան, որովհետեւ որբանոցէն դուրս ոչ ոք կը ճանչնար զանոնք: Երրորդ բաժինը կը կեդրոնանայ Լիբանանի հայ համայնքի վերածնունդին վրայ: Ան կը ներկայացնէ իրենց ժամանակի ընթացքին զարգացումը` վրաններու տակ, ապա փայտէ տնակներու մէջ եւ վերջապէս` կազմակերպուած թաղամասերու, եկեղեցիներու, դպրոցներու եւ այլ բարեսիրական ու մարզամշակութային միութիւններու մէջ: Նաեւ ցուցադրուած են առարկաներ, որոնք կ՛արտացոլացնեն հայերու իւրացուցած տարբեր արհեստները, ինչպէս` կօշկակարութիւնը, լուսանկարչութիւնը, կարը եւ այլն: Ի վերջոյ, այցելութիւնը կ՛աւարտի Մարիա Ճէյքըպսընի սենեակով, ուր ցուցարդուած են անոր գրասեղանն ու անձնական իրերը:
Թանգարանէն դուրս գալու ընթացքին ուշադրութիւնս կը գրաւէ Մարիա Ճէյքըպսընի շիրիմին վրայի ծառը: Այս ծառը այն հարիւրաւոր որբերն են, որոնք շնորհիւ Մարիա Ճէյքըպսընի բարեգործութեան եւ երախտիքին` ծաղկեցան, զարգացան եւ հիմքը դարձան ապագայ սերունդներուն:
Հայոց ցեղասպանութեան որբերու թանգարան այցելելը յուզիչ փորձառութիւն մըն է, որ շարք մը զգացումներ կը յառաջացնէ ոեւէ անհատի ներաշխարհին մէջ: Թանգարանի մթնոլորտը, թէեւ` խաղաղ, մռայլ է, եւ ոչ մէկ այցելու կրնայ չյուզուիլ այս երեխաներուն պատմութիւններէն եւ անոնց կրած տառապանքներէն: Միեւնոյն ժամանակ թանգարանը յարգանք եւ հիացմունք կը ներշնչէ որբերուն տոկունութեան եւ քաջութեան հանդէպ, որոնց շնորհիւ անոնք կրցան յաղթահարել անհամար խոչընդոտներ ու դժուարութիւններ:
Մինչ կը շարունակենք դասեր քաղել անցեալէն եւ կը ձգտինք աւելի լաւ ապագայի, Հայոց ցեղասպանութեան որբերու թանգարանը հանդէս կու գայ իբրեւ յոյսի խորհրդանիշ եւ կոչ` երբեք չմոռնալու կատարուած ոճրագործութիւնները եւ աշխատիլ հասնելու ապագայի մը, ուր նման դէպքեր չեն կրկնուիր:
