ԵՂԻԱ ԹԱՇՃԵԱՆ
Ույղուրները կը պատկանին թրքական ցեղերու, որոնք կը գտնուին Չինաստանի հիւսիսարեւմտեան շրջանը` Զինկժանք նահանգին մէջ եւ իրենց հայրենիքը կը կոչեն Արեւելեան Թուրքեստան: Մեծ մասամբ կը պատկանին սիւննի իսլամական դաւանանքին եւ թրքախօս են, ժամանակին կը կոչուէին Չինաստանի թաթարներ, իսկ անոնք իրենք զիրենք կ՛անուանեն «արեւելեան թուրքեստանցի» կամ «թուրք»:
1988-ին, Զէյտին Եուսուֆի ղեկավարութեամբ, անոնք հիմնեցին Թուրքեստանի իսլամական կուսակցութիւնը (ԹԻԿ), որուն հիմնական նպատակներէն մէկն է զինեալ պայքարի միջոցով Արեւելեան Թուրքեստանը ազատագրել չինական լուծէն: 1990-էն մինչեւ 2001 այս կազմակերպութիւնը աւելի քան 200 ահաբեկչական գործողութիւն կատարեց Չինաստանի մէջ թէ անկէ դուրս. ըստ չինական աղբիւրներու, անոր ետին կանգնած է թրքական գաղտնի սպասարկութիւնը (ՄԻԹ), Թուրքիոյ մէջ կը գործէ անոր քաղաքական թեւը` «Ույղուրներու համաշխարհային խորհրդարանը», Ռապիա Քատիրի ղեկավարութեամբ: 11 սեպտեմբեր 2001-ի յարձակումէն ետք Եւրոպական Միութիւնը, Միջին Ասիոյ երկիրները եւ Արաբական ծոցի շարք մը երկիրներ զայն ճանչցան իբրեւ ահաբեկչական կազմակերպութիւն: Սուրիական տագնապին ընթացքին, շնորհիւ ՄԻԹ-ի, անիկա կեդրոնացաւ Իտլիպի Ժըսըր Շուղուր շրջանին մէջ:
Ույղուրներուն մէջ թրքական թափանցումը իր գագաթնակէտին հասաւ, երբ Թուրքիոյ իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը, Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի գլխաւորութեամբ, երկրի ղեկավարութեան հասաւ: 1995-ին, երբ Էրտողան Պոլսոյ քաղաքապետն էր, յայտարարեց. «Արեւելեան Թուրքեստանը այն վայրն է, ուր թուրք ժողովուրդի քաղաքակրթութիւնը ծնունդ առաւ: Եթէ այս իրողութիւնը մոռնանք, ապա կը մոռնանք մեր հայրենիքը եւ պատմութիւնը: Անոնց նահատակները նաեւ մեր նահատակներն են»: 2009-ին, երբ չինական իշխանութիւնը ճզմեց ույղուրներուն ցոյցերը, Էրտողան չինական քաղաքականութիւնը անուանեց իբրեւ «Ցեղասպանութիւն», բան մը, որ զայրացուց Չինաստանը: Թրքական կառավարութիւնը մշակութային կապերով ամէն ջանք թափեց, որ կազմակերպէ ույղուրական գաղութը Թուրքիոյ մէջ եւ նոյնիսկ հասնի ույղուրներու օգնութեան` Չինաստանի մէջ: 2015-ին Շանկհայի մէջ չինական ոստիկանութիւնը ձերբակալեց տասնեակ մը թուրքեր, որոնցմէ շատեր անդամ էին թրքական ազգայնամոլական Ազգայնական շարժում կուսակցութեան: Չինաստանը ույղուրներուն նկատմամբ Թուրքիոյ քաղաքականութիւնը կ՛ամբաստանէ իբրեւ համաթուրանական քաղաքականութիւն` անջատողական շարժում հրահրելու Չինաստանի մէջ:
Չինաստան Զինկժանք նահանգին ժողովրդագրական պատկերը փոխելու համար սկսաւ հան չինացիներ բնակեցնել այդտեղ: Սակայն, հակառակ անոր որ ույղուրները ներկայիս կը կազմեն իրենց տարածքին բնակչութեան մօտ 55 առ հարիւրը, այսուհանդերձ անոնց մօտ անջատողական ձգտումները տակաւին բարձր կը մնան: Անոնց անջատողական վերջին փորձը կատարուեցաւ 1933-1944, սակայն ապարդիւն անցաւ եւ ճզմուեցաւ չինական ուժերուն կողմէ: Այստեղ յատկանշական է, որ 1944-1949 հաստատուած էր Թուրքեստանի հանրապետութիւնը Խորհրդային Միութեան, մասնաւորապէս Ժոզեֆ Ստալինի հովանաւորութեան տակ, սակայն չինական բանակը իր հակակշիռին տակ առաւ շրջանը եւ թուրքեստանցիները կոչեց ույղուր, բան մը, զոր անոնք կը մերժեն:
ԹԻԿ ռազմավարական յարաբերութիւն մշակած է նաեւ շրջանային այլ ահաբեկչական կազմակերպութիւններու հետ, ինչպէս` Թալեպան շարժումը եւ Քայիտան, անոր անդամները նաեւ հիմնադիր դերակատարութիւն ունին ՏԱՀԵՇ-ի հիմնադրութեան մէջ: Իսկ Սուրիոյ մէջ անոնք կը գործեն «Թուրքեստանի ջոկատ» անուան տակ եւ ունին իրենց քաղաքական թեւը, որ կը կոչուի «Սուրիոյ մէջ Թուրքեստանի իսլամական կուսակցութիւն»: Անոնք մասնակցած են բազմաթիւ գործողութիւններու, ինչպէս` Լաթաքիոյ յարձակումը 2015-2016, Հալէպի յարձակումը (ապրիլ-մայիս 2016), Իտլիպի կռիւները (հոկտեմբեր-նոյեմբեր 2015): Անոնք Ժապհաթ Նուսրայի հետ միասնաբար ռմբակոծեցին եւ քանդեցին Հոմսի ու Իտլիպի եկեղեցիները: Այստեղ նաեւ կարեւոր է նշել, զոր ԹԻԿ-ի մէջ կան բազմաթիւ երեխաներ, որոնք անձնասպանական գործողութիւններ կատարած են սուրիական բանակին դէմ: Չինաստան բազմիցս թրքական կառավարութիւնը ամբաստանեց ույղուրներուն թրքական անցագիր տրամադրելու յանցանքով, որպէսզի կեդրոնական Ասիոյ ճամբով ուղղուին դէպի Սուրիա: Մօտ 1000 ույղուրներ անդամակցեցան ՏԱՀԵՇ-ին («Կլոպըլ Թայմզ», 2015):
Հակառակ այս բոլորին, ներկայիս թուրք-չինական յարաբերութիւնները բնականոն վիճակի մէջ կը գտնուին, սակայն ասիկա կարելի չէ հաստատել մօտիկ ապագային, որովհետեւ սուրիական տագնապին լուծումով Չինաստանը մտահոգ է ույղուր զինեալներու ապագայով: Արդեօք անոնք պիտի վերադառնա՞ն Չինաստան եւ ահաբեկչական գործողութիւններ ծրագրե՞ն, թէ՞ Անգարայի հովանաւորութեան տակ պիտի մնան եւ ապագային իբրեւ քաղաքական քարտ օգտագործուին Թուրքիոյ կամ Միացեալ Նահանգներու կողմէ` Չինաստանի դէմ:
