Թարգմանեց ՄԵԼԻՆԷ ԱՆՈՒՄԵԱՆԸ
«Ակունք»-ը թուրքերէնից թարգմանաբար եւ առանց կրճատումների ներկայացնում է «Հիւրիէթ»-ում հրապարակուած յօդուածը` նուիրուած Զիլ ամրոցի պատմութեանը: Հրապարակման մէջ, սակայն, ոչ մի խօսք չկայ այն մասին, որ սոյն բերդը կառուցուել է Համշէնի հայկական կիսանկախ իշխանութեան ժամանակաշրջանում եւ հայ իշխանների կողմից.
«Ֆըրթընա հովիտն այն վայրերից է, որտեղ բնութիւնը պահպանել է իր գեղեցկութիւնը: Նշանակալի է ոչ միայն այս հովտի բնութիւնը, այլեւ` պատմութիւնը, իսկ այստեղի ամենանշանաւոր կառոյցը Զիլ ամրոցն է…
Չամլըհեմշին գաւառի (պատմական Համշէնն է, գտնւում է Թուրքիայի ներկայիս Ռիզէ նահանգում, «Ակունք»-ի խմբ.) կենտրոնից մօտ 20 քմ վերեւ գտնուող Շէնքէօյ (Ամոթքա), Փալովիթ հովտի եւ Մեճմուն գիւղի միջեւ, գետից 100 մ բարձրութեան վրայ տեղակայուած եւ դղեակի տեսք ունեցող Զիլ ամրոցը հինաւուրց ժամանակներից մեզ հասած ամենակարեւոր մշակութային եւ պատմական յուշարձաններից է: Այն զառիվեր ժայռերի կոյտը, որի վրայ կառուցուել է Ֆըրթընա ձորահովտի արեւմտեան կողերի վրայ հիմնուած սոյն ամրոցը, գտնւում է ծովի մակերեւոյթից 750 մ բարձրութեան վրայ: Ասում են` ամրոցի եւ ձորահովտի միջեւ մի գաղտնի գետնուղի է եղել, որը ժամանակի ընթացքում փակուել է: Պատահական չէ, որ սոյն ամրոցը կառուցուել է Տրապիզոնը Թաւրիզի հետ կապող Մետաքսի ճանապարհի ամենաէական կէտերից մէկը հանդիսացող Ֆըրթընա հովտում: Կարելի է ենթադրել, որ այս ամրոցը կառուցուել է ոչ թէ ռազմական նկատառումներով, այլ` հետեւեալ նպատակով. հէնց այստեղ էին ամբարւում Իրանի միջով բերուող առեւտրական ապրանքները, որոնք հասցւում էին տեղի բնակիչներին: Այնպէս որ, այս շրջանում կանանց գոյնզգոյն գլխաշորերին «պարսկական շար» էին ասում (համշէնահայ կանանց գլխաշորը կոչւում է նաեւ փուշի: Այս անուանումը եւս պարսկական ծագում ունի, «Ակունք»-ի խմբ.): Որոշ շրջաններում այն անուանում են նաեւ «շայ»: Այս աւանդական գլխաշորերը նոյնպէս այդ վայրերում կատարուած աշխուժ առեւտրի արտացոլումն են:
Խորը հնագիտական պեղումներ չեն կատարուել
Սոյն ամրոցի շուրջ խորը հնագիտական պեղումներ չեն արուել: Մի քանի գտածոյ կայ միայն: Հին աւերակներից ելնելով` մասնագէտները հետեւեալ մեկնաբանութիւնն են անում սոյն ամրոցի կառուցուածքային առանձնայատկութիւնների մասին. «Ամրոցը բաղկացած է արտաքին պարիսպներից, ներքին պարիսպներից եւ միջնաբերդից: Արտաքին պարսպի դրանը կարելի է հասնել հիւսիս-արեւմուտքում գտնուող մի նեղ արահետի միջոցով: Հիւսիսային դռների քարերը թափուած են: Մի պատշգամբի միջոցով կարելի է մտնել միջնաբերդ, որտեղ երեք կարեւոր կառոյցներ կան: Այդ շինութիւններն են` պահնորդների սենեակը, մատուռը եւ գլխաւոր աշտարակը: Պատերի վրայի հեծանների հետքերից եւ անցքերից հասկացւում է, որ ամրոցը քառայարկ շինութիւն է եղել: Պատերի վրայ արեւելեան կողմում կան կամարաձեւ պատուհաններ, իսկ միւս կողմերում` որմնածակեր: Ենթադրւում է, որ պատերի ներսում ուղղաձիգ ձգուող խողովակների խոռոչներից ջուր է հոսել դէպի ջրամբարներ: Որեւէ տուեալ չկայ սոյն ամրոցի կառուցման ճշգրիտ թուականի վերաբերեալ, այն թուագրւում է 14-15-րդ դարեր (ըստ Էնթոնի Պրայըրի, այն կառուցուել է Համշէնի իշխան Առաքելի կողմից, որն ապրել է 15-րդ դարի սկզբներին, տես` BRYER A. & WINFIELD D. (1985), Byzantine Monuments and Topography of the Pontos. Dumbarton Oaks Centre Studies. 2 vol. Washington p. 348, «Ակունք»-ի խմբ.): Տեղեկութիւններ չկան տուեալ շրջանի թէ՛ նախնադարեան եւ թէ՛ միջնադարեան պատմութեան մասին (թուրքական պարբերականը ակնյայտ կերպով խուսափում է յիշատակել տուեալ տարածքների բիւզանդական եւ հայկական պատմութեան մասին, «Ակունք»-ի խմբ.): Յայտնի չէ` Համշէնի տեղանքը իլհանլըների, գարագոյունլուների եւ ագգոյունլուների ժամանակաշրջաններում ամբողջովի՞ն է գրաւուել, թէ՞ մասամբ: Այնպիսի ամրոցներ ու բերդեր, ինչպիսիք են` Վարոշը, Զիլը, Ճիհանը եւ Փազար Քըզը, ապահովում էին թէ՛ տուեալ շրջանների եւ թէ՛ Բայբուրթ (Բաբերդ, «Ակունք»-ի խմբ.) հասնող կարեւոր միջնադարեան տարանցիկ ուղիների անվտանգութիւնը: Ամրոցը շարունակել է օգտագործուել նաեւ օսմանցիների կողմից տուեալ շրջանի նուաճումից յետոյ: Բերդում գտնուած երկու թնդանօթի գնդակ ներկայում պահպանւում է Տրապիզոնի թանգարանում»:
Անդադար հիանալ հովտով
Թէեւ որոշ աղբիւրներում նշւում է, որ անվտանգութեան նկառումներից ելնելով` ամրոցից դէպի գետ մի գաղտնի անցուղի է եղել, սակայն նման բան մինչ օրս, գոնէ տեղացիների կողմից, չի յայտնագործուել: Քանի որ սոյն ամրոցը, օսմանցիների տիրապետութեան տակ անցնելուց յետոյ, լրիւ թողնուել էր բախտի քմահաճոյքին, ամենայն հաւանականութեամբ տանիքը փլուել էր, եւ այն լիովին ձեւազեղծուել էր` Սիւմելա վանքի նման, իսկ քարերը ներս էին թափուել, եւ բերդը վերածուել էր հեռուից ուրուականի յիշեցնող մի դղեակի, ուր բարձրանալը բարդ էր: Սակայն սխալ չի լինի ասել, որ այդ վիճակով այն շատ աւելի գրաւիչ էր: Իսկ ներկայում, սրանից մօտ 5-6 տարի առաջ, երբ կառուցւում էր Չաթ հովտի ճանապարհը, այս ամրոցին էլ ձեռք գցեցին, եւ այն որոշ չափով վերականգնուեց: Կրաղիւսով շաղախուած պատերով եւ հնարովի յարկաբաժիններով այս ամրոցը հիմա տարեկան գրեթէ մէկ միլիոն այցելու է ունենում: Այնինչ, եթէ այն վերականգնուէր, ինչպէս որ հարկն էր, եւ եթէ բերդում աւելի մանրամասն տեղեկութիւններ հաղորդող ցուցատախտակներ դրուէին, ապա այցելուների թիւն աւելին կը լինէր: Սակայն, այնուամենայնիւ, սոյն ամրոցը տուեալ շրջանի ամենաուշագրաւ կառոյցներից մէկն է, որը հաստատ պէտք է այցելել: Մի առանձնայատուկ հաճոյք է ամրոցից հովտով հիանալը:
Մի ամրոց եւս…
Զիլը սոյն բերդի` բոլորի կողմից ճանաչուած անուանումն է, սակայն ամրոցի իսկական անունը Kale-i Zir է, այսինքն` Ստորին ամրոց: Քանզի Զիլ ամրոցից 25 քմ վերեւ, Քալէ (Հիսարճըք) գիւղի սահմաններում մի բերդ էլ կայ, որի անունը Kale-i Bala է, այսինքն` Վերին ամրոց: Որոշ գրաւոր աղբիւրներում այս ամրոցը հանդիպում է նաեւ Վարոշ անուամբ: Սոյն բերդի գլխաւոր յատակագիծը քառանկիւն է, նրա արեւելեան, հարաւային եւ մասամբ էլ հիւսիսային հատուածները ժայռոտ են: Իսկ արեւմտեան մասը մի զառիվայր հողատարածքի վրայ է գտնւում: Kale-i Bala-ի մուտքի դուռը հիւսիս-արեւմուտքում է: Ակնյայտ է, որ այս բերդն առնչութիւն ունի Զիլ ամրոցի հետ, քանի որ Քալե-ի Պալան եւս կարեւոր կէտում է գտնւում: Այս բերդը նոյնպէս «վերանորոգուել է»` այցելուների ուշադրութիւնը գրաւելու նկատառմամբ: Այս երկու ամրոցներն էլ արժանի են, որ այցելէք եւ տեղում տեսնէք, քանի որ շատ ուշագրաւ վայրում են գտնւում, եւ այնտեղից հիասքանչ տեսարաններ են բացւում»:
http://www.hurriyet.com.tr/seyahat/firtinanin-kapilari-40818452
«Ակունք»
