Մամլոյ Հաղորդագրութիւն. «Զօրեան» Հիմնարկ, Քանատա

Պատրաստեց՝ ՆԱՐԷ ԳԱԼԵՄՔԷՐԵԱՆ

«Թուրքիան մեր կողմը պահէ, անկախ անկէ, թէ անոր պատճառով հայեր մեռնի՞ն, թԷ՞ ոչ»

Կոստանդնուպոլսոյ մէջ Գերմանիոյ դեսպան Փոլ Ուոլֆ Մեթերնիչ գրած է  կայսերական վարչապետ Թէոպալտ Ուն Պեթման Հոլվեկին, Պերլին, 7 դեկտեմբեր 1915-ին:

…. Հայերու ենթարկուած հալածանքներուն նկատմամբ մեր դժգոհութիւնը պէտք է յստակ արտայայտուած ըլլայ մեր մամուլին մէջ, եւ պէտք է վերջ դնենք մեր խանդավառութեան` թուրքերուն նկատմամբ: Ինչ որ անոնք կ՛իրագործեն, մեր պատճառով է: Ասոնք մեր սպաներն են, մեր թնդանօթները, մեր դրամը… Հայկական հարցին մէջ յաջողութիւն արձանագրելու համար պէտք է վախ յառաջացնենք թրքական կառավարութեան մօտ` հետեւանքներուն վերաբերեալ: Եթէ զինուորական նկատառումներով մենք չենք համարձակիր ճակատիլ աւելի ամուր դիրքորոշումով, ապա մենք այլընտրանք չունինք, եթէ ոչ` կանգնելու եւ դիտելու, թէ ինչպէ՛ս մեր դաշնակիցը կը շարունակէ կոտորել:

Վարչապետին պատասխանը.

Պատերազմի ընթացքին դաշնակիցի մը առաջարկուած հրապարակային յանդիմանութիւնը աննախադէպ արարք մը պիտի ըլլայ պատմութեան մէջ: Մեր միակ նպատակն է, որ Թուրքիան մեր կողմը պահենք մինչեւ պատերազմի աւարտը, անկախ անկէ, թէ այդ պատճառով հայեր կը մեռնի՞ն, թէ՞ ոչ:

Թորոնթօ – «Զօրեան» հիմնարկը ուրախ է յայտարարելու, որ երկար սպասուած «Հայոց ցեղասպանութիւն. փաստ գերմանական արտաքին գործոց նախարարութեան արխիւներէն, 1915-1916» գիրքին անգլերէն տարբերակը` հաւաքուած եւ խմբագրուած Ուալֆկանկ Կասթի կողմէ, վերջապէս հրատարակուած է «Պերկհամ գիրքեր»-ուն կողմէ: Ատիկա կը բովանդակէ հարիւրաւոր հեռագիրներ, նամակներ եւ զեկոյցներ` Օսմանեան կայսրութեան մէջ գերմանական հիւպատոսական պաշտօնեաներէն, նոյնիսկ Պերլինի արտաքին գործոց նախարարութենէն, որ կը նկարագրէ հայերու ցեղասպանութիւնը` գծապատկերներով եւ ցնցող մանրամասնութիւններով: Փաստաթուղթերը միանշանակօրէն կը հաստատեն երիտթուրքերու ցեղասպանական մտադրութեան եւ գերմանական կառավարութեան պաշտօնական հաւանութեան եւ մեղսակցութեան մասին:

Գիրքին գերմանական եւ թրքական հրատարակութիւններուն նախապէս հրապարակման լրատուամիջոցները ուժգնութեամբ արձագանգեցին.

– Frankfurter Allgemeine Zeitung [Գերմանիա] – «Հաւաքուած փաստաթուղթերը ցոյց կու տան Ա. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան ամէնէն կարեւոր դաշնակից` գերմանական կայսրութեան պատասխանատուութիւնը … Անոնք այնքան չքողարկուած եւ վառ են, որ ընթերցողը յաճախ կը ցնցուի կարդալու ժամանակ»:

– Forum Wissenschaft [Գերմանիա] – «Վոլֆկանկ Կասթի փաստաթուղթեր, ժամանակակից գերմանական աղբիւրներու եւ Ռայխ կառավարութեան արտաքին գործոց նախարարութեան կողմէ այս գերազանց քաղաքական-պատմական հրատարակութեան մէջ, արիւնահեղ իրադարձութիւնները… ինչպէս նաեւ գերմանական պետութեան քաղաքական համապատասխանատուութիւնը:

– Hurriyet Daily News (Թուրքիա)- «Եթէ դուք կարդաք գիրքը եւ տեսնէք փաստաթուղթերը, եթէ դուք այս գիրքին միջոցով ծանօթացած էիք թեմային, ապա կարելի չէ չհաւատալ ցեղասպանութեան եւ արդարացնել հայերը»:

Այս փաստաթուղթերու բացառիկ կարեւորութիւնը կ՛ընդգծուի այն փաստին շնորհիւ, որ միայն Գերմանիոյ դիւանագէտներն ու զինուորական պաշտօնեաները յաջողած են Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Թուրքիայէն դուրս բերել գրաքննութեան չենթարկուած զեկոյցներ: Բացի ամերիկացիներէն, որոնք պատերազմին չէզոք մնացին մինչեւ 6 ապրիլ 1917, գերմանացի դիւանագէտները եւ անոնց տեղեկատուները, Պաղտատի երկաթուղիի առաքելութիւններուն կամ պաշտօնեաներուն, Ցեղասպանութեան ամէնէն կարեւոր ոչ հայ ականատեսներն էին: Այս փաստաթուղթերը, որոնք խստօրէն նախատեսուած էին ներքին օգտագործման համար եւ երբեք չէին նախատեսուած հրապարակուելու, ուշագրաւ են իրենց բացայայտումներուն համար: Նոյնիսկ իբրեւ օսմանեան կայսրութեան դաշնակիցները` գերմանացի պաշտօնեաները տակաւին պարտաւորուած կը զգային բարոյական եւ քաղաքական պատճառներով յայտարարելու եւ բողոքելու իրենց օսմանեան դաշնակիցներու կողմէ հայերու դէմ կատարուած վայրագութիւններուն մասին:

Նկարագրելով, թէ ինչպէ՛ս նախաձեռնած է այս մեծ ծրագիրին, Կասթ կը գրէ.

… Ես ցնցուեցայ տեսնելով, որ գերմանացիները կրկին կարեւոր դեր կը խաղան զանգուածային սպանութեան մէջ` Եւրոպայի ծայրը: Այս ցեղասպանութիւնը ո՛չ նախաձեռնուած, ո՛չ ալ իրագործուած էր գերմանացիներուն կողմէ, այլ լայնօրէն ընդունուած էր անոնց կողմէ: Կայսերական Գերմանիան երիտթուրքերու ամէնէն մօտ դաշնակիցն էր եւ անոնց հետ պաշտօնական ռազմական դաշինք ունեցած էր: Արդեօ՞ք կապ կար այդ երկու կարեւորագոյն ցեղասպանութիւններուն միջեւ: Արդեօ՞ք նացիները կրկնօրինակեցին Հայոց ցեղասպանութեան ձեւերը` գործուած երիտթուրքերու կողմէ: Արդեօ՞ք երկու համաշխարհային պատերազմները իրականութեան մէջ մէկ պատմական իրադարձութիւն եղած են, ինչպէս որոշ պատմաբաններ կը հաւատան:

Հարցումներ` հարցումներու վրայ. կայսերական Գերմանիան արդեօ՞ք եղած է մղիչ ուժ հայերու ցեղասպանութեան կամ նոյնիսկ գաղափարին աղբիւրը, ինչպէս ոչ գերմանացի որոշ պատմաբաններ կը կասկածէին… Արդեօ՞ք կայսերական Գերմանիան Հայոց ցեղասպանութեան անտարբերութեամբ կամ համակրանքով վերաբերեցաւ: Արդեօ՞ք որոշ գերմանացիներ կամ ղեկավարներէն մաս մը դիմադրեցին տեղահանութեան ու զանգուածային սպանութիւններուն: Եւ վերջապէս, արդեօ՞ք Գերմանիան կարողութիւնը ունէր Հայոց ցեղասպանութիւնը դադրեցնելու, եւ եթէ անոնք այդ ուժը ունէին, ինչո՞ւ չեն օգտագործած ատիկա:

Այս հարցումներուն պատասխանները կը գտնուին այս բացառիկ 800 էջնոց հաւաքածոյին մէջ: Գիրքին մասին լրացուցիչ տեղեկութիւններու համար կրնաք դիմել «Զօրեան» հիմնարկ zoryan@zoryaninstitute.org կամ հեռախօսը 416-250-9807:

«Զօրեան» հիմնարկը շահոյթ չհետապնդող, միջազգային կեդրոն է` նուիրուած ժամանակակից հարցերու ուսումնասիրութեան եւ փաստագրութեան, որոնք կը կեդրոնանան Ցեղասպանութեան, սփիւռքի եւ հայրենիքի վրայ: «Զօրեան» հիմնարկը իր բաժանմունքին միջոցով, Ցեղասպանութեան եւ մարդկային իրաւունքներու հետազօտութիւններու միջազգային հիմնարկը, կը կազմակերպէ տարեկան դասընթացք` Համեմատական ցեղասպանագիտութիւն, Թորոնթոյի համալսարանին համագործակցութեամբ, եւ հիմնարկը համահեղինակ է «Ցեղասպանագիտութիւն միջազգային», հրատարակիչ Թորոնթօ համալսարանին հետ: Յաւելեալ մանրամասնութեան համար կապուիլ` zoryan@zoryaninstitute.org կամ հեռախօսով 416-250-9807:

«Զօրեան» հիմնարկ, Քանատա