Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

Վասպուրականի Ահաւոր Սովին
Յաղթահարումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– 61-րդ Յօդուածին Առնչութեամբ Յիշատակագիրներու Փոխանակում

Վասպուրականի մէջ սովը կը շարունակէր աւեր գործել եւ 1880-ի գարնան սկիզբը ահաւոր համեմատութիւններ ստացած էր: Այդ ձմեռ, եւ մինչեւ գարուն բացուիլը, միայն Վան քաղաքին եւ անմիջական շրջակայքին մէջ երկու հազարէ աւելի անձեր սովամահ եղած էին:

Խրիմեան Հայրիկի անմիջական հսկողութեան տակ գործող Վասպուրականի սովելոց յանձնաժողովը 1880-ի գարնան  Հայաստանի սովելոց խնամատար կեդրոնական յանձնաժողովին կը գրէր.

«Երբ առաջնորդարանի դուռը կը բանայինք, տանիքները արդէն լեցուած կ՛ըլլային սովելոց բազմութեամբ. հա՜ց, դրա՜մ, դեղ, դարմա՜ն կ՛աղաղակէին. այլ ամենէն աղէկտուր վիճակը Աղբակու, Նօրդուզայ, Շատախու, Մոկաց, Խօշապայ, Կեավառի եւ Կառկառու գաղթականներն ունէին. ամենին գոյնը կապար եւ գրեթէ կմախք դարձած ուժաթափ եւ համր, հազիւ զիրենք ժողովոյ սենեակ կը ձգէին»:

Տեղեկագիրը կը շարունակէր` սրտաճմլիկ պատկերներ ներկայացնելով.

«Պառաւ մամիկ մը կը ներկայանար մեզ իւր թոռներու հետ թաղիքի ցնցոտիներ շալկած եւ կտոր մը դառն արմատ կամ մանանայ ըսուած քարծիլ առած իբրեւ օրապահիկ:

«Մէկ տարու տղայ մը ոսկոր դարձած հազիւ կը շնչէր հօրը ցամքած կուրծքին վրայ. տղեկի մայրը մեռած էր ճամպան եւ տղեկը ծիծկաթ կ՛ուզէր հօրմէն, հայրը հաց կը խնդրէր մասնաժողովէն:

«Վաթսուն տարեկան ասորի պառաւ մայր մը իւր 25 տարու միակ զաւակը շալկած կը բերէր եւ մինչեւ որ օգնութեան հասանք հոգեվարք երիտասարդն իւր մօր շալակին վրայ հոգին աւանդեց:

«Աղբակցի մանկամարդ կին մը իւր էրիկ եւ ամբողջ զաւակներ կորուսանելէ վերջը ինքն ալ կը մեռնէր. ամենէն փոքրիկը որ հազիւ եօթն ամսական էր կախուած էր մօր ցամքած ծիծերէն եւ մեռած էր:

«Պժնկերտցի Ալէ անունով քիւրդ կին մը իւր դրացի կնոջ հետ համաձայնելով իւր դեռ հոգեվարք չափահաս զաւակը ի մասին կը յօշոտեն եւ կ՛ուտեն: Ուրիշ մը գետ կը նետէ իր տղան»:

Գարունը հազիւ բացուած, սովահարներու բազմութիւնները խումբ խումբ դաշտերը եւ լեռները ելան, խոտերով ու տերեւներով սնանելու յոյսով: Շատեր վնասակար խոտեր ուտելով հիւանդացան: Ծայր առաւ ժանտատենդի համաճարակը:

* * *

Սովի, համաճարակի եւ տառապանքի այդ օրերուն, Խրիմեան Հայրիկ, գիշեր ու ցերեկ, քուն ու հանգիստ մոռցած, սովահար ժողովուրդի հոգերով զբաղած էր: Փողոցները կը շրջէր, պատերուն տակ ինկած սովեալներուն ձեռքէն կը բռնէր, ոտքի կը հանէր եւ զանոնք իրենց կամ իր բարեկամներուն ու ծանօթներուն տուները կը տանէր եւ կշտացնելէ ետք ճամբու կը դնէր:

Ասորի, եզիտի, թուրք եւ քիւրտ սովեալներուն ալ Հայրիկ կ՛օգնէր եւ ձեռքէն եկածը չէր խնայեր:

Վան. Այգեստանի Արարուց թաղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին եւ հրապարակը

Վանի կուսակալ Հասան փաշա շրջանի թուրք երեւելիները իր մօտ կանչեց եւ զանոնք զգաստութեան հրաւիրելով ըսաւ. «Դուք չէ՞ք ամչնար, որ կը ձգէք թուրք եւ քիւրտ սովեալները հայերէն հաց եւ դրամ մուրան: Միթէ ձեր մէջ եղբայրսիրութեան զգացմունքը մեռա՞ծ է»:

Թուրք հարուստներէն մէկը պատասխանեց ըսելով. «Փաշա էֆենտի, ներեցէք համարձակութեանս, որ ըսեմ թէ եթէ դուք Խրիմեանի մարդասիրութիւնը ունենայիք եւ մենք` հայերու եղբայրսիրութիւնը, այն ատեն թուրք ու քիւրտ սովեալները փոխանակ հայոց թաղերը լեցուելու, հոս կու գային»:

Օր մը խումբ մը քիւրտեր ներկայացան Հայրիկի եւ յայտնեցին որ կ՛ուզեն հայ քրիստոնեայ դառնալ:

Հայրիկ անոնց պատասխանեց ըսելով.

– Ես կը կարգադրեմ որ այսուհետեւ քիւրտերն ալ հաց եւ դրամ ստանան մեր սովելոց յանձնաժողովէն: Այս մասին ապահով եղէք: Կտրուկ կերպով կը մերժեմ քրիստոնեայ դառնալու ձեր առաջարկը, վասնզի գիտեմ որ սովն է խօսողը եւ ոչ թէ սիրտը: Կը յորդորեմ ձեզ, որ երբ այս դառն օրերը երթան, դուք հող սիրէք, խոփ ու գութան սիրէք: Արդար վաստակով հաց կերէք: Թէ՛ պատերազմի եւ թէ խաղաղութեան ժամանակ ձեր դրացի ազգերու հետ եղբայրաբար վարուեցէք եւ միշտ համոզուած եղէք որ այս ահաւոր սովը արիւնի եւ բռնութեան հետեւանք է: Է՛հ, օրհնեալ լինիք, գացէք եւ ըսածներս կատարեցէք:

Հայրիկ Վանի անգլիական հիւպատոս Քլէյթընի դիմեց, խնդրելով որ նիւթապէս օգնէ սովեալներուն: Հիւպատոսը սիրով ընդառաջեց եւ կարեւոր գումար մը յանձնեց սովելոց յանձնաժողովին:

Իր կարգին Վանի ռուսական հիւպատոս Կոստանդին Կամսարական 476 օսմանեան ոսկի տրամադրեց սովեալներուն:

Հայրիկի դիմումներուն վրայ, Թեհրանի մէջ Ծերուն Մասեհեանցի գլխաւորութեամբ 312 թուման հանգանակուեցաւ եւ ղրկուեցաւ Վան: Սալմաստի հայ վաճառականներն ալ օժանդակութիւններ ուղարկեցին Վան:

Սովէն զատ, հիւանդութիւններն ու համաճարակներն ալ աւեր կը գործէին: Վանի մէջ բժիշկ չկար: Հայրիկ նամակ գրեց Թիֆլիս եւ բժիշկ խնդրեց: Բժիշկ Յովսէփ Շիշմանեան (վիպասան Ծերենց) ընդառաջեց եւ դեղօրայքով ու պատրաստութեամբ Թիֆլիսէն Վան ժամանեց 1880-ի գարնան եւ որոշ ժամանակ մը գործելէ ետք հեռացաւ: Նոյն ժամանակ Պոլիսէն Վան ժամանեց բժիշկ Միհրան Վարդազարեան:

* * *

Վան Քաղաքամէջի Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցւոյ ներքնամասը

Պոլսոյ Ազգային վարչութենէն պատուիրակութիւն մը 1879 յունուարին Բարձրագոյն դուռ երթալով յարաճուն հարստահարութիւններու մասին տեղեկագիր ու գանգատ ներկայացուցած էր:

Սատրազամ Հայրէտտին փաշան հայ պատուիրակութիւնը ճամբած էր ըսելով որ «Ասիական Թուրքիայով զբաղելու ժամանակ չունի»:

Ազգային երեսփոխանական ժողովի այն նիստին, երբ եպարքոս փաշային պատասխանը հաղորդուած էր երեսփոխաններուն, Ստեփան Փափազեան ըսած էր.

– Կ՛առարկեն թէ Բարձրագոյն դուռը եւրոպական Տաճկաստանի գործերով պաշարուած է եւ այդ կողմէն մեծ նեղութիւն կրելով չունի ժամանակ Հայաստանի վրայ դարձնելու ուշադրութիւն: Այո՛, չունի ժամանակ իր ուշադրութիւնն Հայաստանի վրայ դարձնելու, վասնզի եւրոպական Տաճկաստանի մէջ ապստամբ եւ զինեալ ժողովուրդներ կան, փոթորիկ կայ, մինչդեռ ասդին, Հայաստանի մէջ, անմեղ ու անզէն ժողովուրդ մը կայ քրդաց բարբարոս եւ սպառազէն հրոսներուն մատնուած, որ կը սպաննեն, կը քանդեն, կը յափշտակեն եւ կը մնան ազատ ու անպատիժ: … Ի՞նչ դժուարութիւն կայ, որ գէթ զէնք ու հրաման չեն տար հայ ժողովուրդին, որ զինքը պաշտպանելու համար, այդ վայրագ ցեղերու անգթութեանց դէմ ելնէ:… Եւրոպական Տաճկաստանը ապստամբութեան դիմելով կրցաւ կորզել այդ իրաւունքը. իսկ Ասիոյ հայ ժողովուրդը, վասնզի աղերսական կերպով կը խնդրէ, անոր կը զլացուի ամէն հաւասարութեան իրաւունք»:

Շատախցի շալագործներ

Եւրոպական մեծ պետութիւնները 30 մայիս (11 յունիս) 1880-ին Բարձրագոյն դրան յիշատակագիր մը ներկայացուցին, պահանջելով գործադրել Պերլինի դաշնագիրի այն տրամադրութիւնները, որոնք կիրարկութեան չէին դրուած երկու տարիէ ի վեր եւ որոնց մէջ հայերով բնակուած նահանգներուն բարեկարգութիւններու հարցը կար:

Յիշատակագիրին մէջ կ՛ըսուէր. «Պետութեանց ներկայացուցիչներուն կողմէ ղրկուած բոլոր տեղեկագիրները ցոյց կու տան, որ այս նահանգներուն վիճակը ողբալի է եւ նորին վեհափառութիւն բրիտանական կառավարութիւնը չի կրնար ձգել որ Պերլինի դաշնագիրին մէջ բարեկարգութիւններուն վերաբերեալ պարբերութիւնները այլեւս մնան մեռեալ տառեր:… Նորին վեհափառութիւն բրիտանական կառավարութիւնը Պերլինի դաշնագիրը ստորագրող պետութիւններէն մին ըլլալով պարտք կը համարէ պահանջել այդ դաշնագիրի 61-րդ յօդուածին անմիջական եւ լիուլի գործադրութիւնը»:

Բարձրագոյն դուռը Ապիտին փաշայի ստորագրութեամբ պատասխան ծանուցագիր մը յղեց դեսպաններուն, ուր ակնարկելով Պերլինի դաշնագիրի 61-րդ յօդուածի տրամադրութիւններուն կ՛ըսէր. «Պատերազմին հետեւանք եղող ամէն տեսակ մտազբաղումներու եւ դժուարութեան հակառակ` օսմանեան կայսերական կառավարութիւնը միշտ ի մտի ունեցաւ այս պայմաններու գործադրութիւնը, եւ Քիւրտիստանի ամէն մասերուն եւ ուրիշ վիլայէթներու մէջ բազմաթիւ ձեռնհաս պաշտօնատարներ ղրկեց` որոնց պաշտօնն էր միայն ամէնէն աւելի ազդու միջոցներ փնտռել, թէ՛ հայոց եւ թէ նորին կայսերական վեհափառութեան` սուլթանին հաւատարիմ միւս հպատակներուն անդորրութիւնը ապահովելու»:

Բարձրագոյն դուռը կը խոստանար առանց կրօնի խտրութեան ոչ-թուրք տարրերէն պարկեշտ անձերու հանրային պաշտօններ յանձնել, կրթութեան եւ հանրօգուտ շինութեանց հոգ տանիլ եւ այդ նպատակով տեղական եկամուտներուն մէկ մասը գործադրել տեղւոյն վրայ:

Ծանուցագիրը կը շարունակէր ըսելով, որ «ամէն անգամ երբ հասարակաց իրաւունքի ոճիրներ` որոնց պատահումը բնական է աշխարհի ամէն երկիրներու մէջ` գործուին նաեւ հայոց բնակած տեղերուն մէջ, կրքոտ մտքեր կարծես պաշտօն ունին հնարելու երեւակայական եղեռնագործութիւններ` միւսներուն վրայ աւելցնելու համար, ներկայացնելով զանոնք իբրեւ իրականութիւններ յաչս եւրոպացւոց եւ այս տեղերը գտնուող ժողովներուն առջեւ»:

Ապիտին փաշայի ծանուցագիրը կ՛եզրափակէր ըսելով, որ Վանի, Էրզրումի, Տիարպեքիրի եւ Սվազի վիլայէթներուն մէջ կատարուած մարդահամարը իսլամներուն համեմատութիւնը 79 առ հարիւր ցոյց կու տայ, հայերունը` 17 առ հարիւր, եւ 4 առ հարիւր ալ` այլ փոքրամասնութիւններ:

Եւրոպական վեց մեծ պետութիւնները 7 սեպտեմբեր 1880 թուակիր նոր ծանուցագիր մը ներկայացուցին Բարձրագոյն դրան, ուր կ՛ըսուէր, որ օսմանեան կառավարութեան կողմէ հայաբնակ նահանգներ ղրկուած յանձնախումբերը ոչ մէկ արդիւնք տուած են, որեւէ բարւոքում չէ ներմուծուած արդարութեան վարչութեան մէջ, օսմանեան պետութիւնը Պերլինի դաշնագիրով իր ստանձնած պարտականութեանց ճշգրիտ գիտակցութիւնը չունի, հայաբնակ նահանգներու մէջ պատահած ոճիրներուն մասին Բարձրագոյն դրան տալ կարծած բացատրութիւնները իրականութեան մէջ կ՛ուրանան նոյն նահանգներուն մէջ տիրող անիշխանութիւնը, եւ ոչ մէկ կերպով հաշուի առնուած է Պերլինի դաշնագիրին 61-րդ յօդուածի տրամադրութիւնը հայաբնակ նահանգներու մէջ տեղական պէտքերու պահանջած բարենորոգումները անյապաղ ի գործ դնելու մասին:

Ծանուցագիրը դիտել կու տար, որ Բարձրագոյն դուռը կը ճգնի 61-րդ յօդուածին սահմանը սեղմել եւ հիմնուիլ բնակչութեան մասին թիւերու վրայ, որոնք իրականութեան չեն համապատասխաներ եւ հիմնովին կը տարբերին պատրիարքարանին կողմէ խնամքով պատրաստուած ցուցակէն հայ ժողովուրդի թիւին մասին, եւ կ՛առաջարկէր ճշգրիտ մարդահամարի մը ձեռնարկել անկողմնական յանձնախումբի մը կողմէ:

Բարձրագոյն դուռը 3 հոկտեմբեր 1880-ին պատասխանով մը դեսպաններուն հաղորդեց, որ օսմանեան կայսերական կառավարութիւնը նախատեսած է, ա) կայսերական միւշիրի մը հսկողութեան տակ բարեկարգել Էրզրումի, Վանի, Պիթլիսի եւ Տիարպեքիրի նահանգներու ատեանները, բ) ոստիկանութիւնն ու քաղաքապահութիւնը վերակազմել նոյն նահանգներուն մէջ, գ) պաշտօնանկ ընել այդ նահանգներուն մէջ պաշտօնավարող եւ ձեռնհասութենէ զուրկ սպաները, դ) աւարտել գիւղախումբերու կազմակերպութեան ծրագիրը, ե) վերոյիշեալ նահանգներու եկամուտներուն տասը առ հարիւրը գործածել տեղական պէտքերու համար, զ) նահանգապետերուն իրաւասութիւն տալ անուանել եւ հրաժարեցնել տեղական պաշտօնեաները, է) օսմանեան օրինագիրքին եւ միւս օրէնքներու կիրարկութիւնը ապահովել նիզամիէ ատեաններու կողմէ:

* * *

Կարմրաւորի Սուրբ Աստուածածին վանքը Այգեստանէն արեւելք, Վարագայ եւ Ձիաթռնուկ լեռներու լանջին

Վասպուրականի սովելոց յանձնաժողովը 1880-ի աշնան վար ու ցանքի համար գիւղացիներուն սերմնացու եւ լծկան եզներ բաժնեց: Այսպիսով գիւղացիք կրցան աշնանացան կատարել:

Խրիմեան Հայրիկի թելադրութեամբ Քերովբէ Գույումճեան խնդրանք ներկայացուց Հայաստանի սովելոց խնամատար կեդրոնական յանձնաժողովին, Շատախի գիւղացիներուն դրամական օգնութիւն ցոյց տալու, որպէսզի անոնք կարենային շարունակել իրենց շալագործութեան արհեստը: Կեդրոնական յանձնաժողովը ընդառաջեց:

Համբարձում Երամեան երիտասարդ աչազուրկ երիտասարդ մըն էր: Ծնած` Վան, 1857-ին, եւ 1868-ին կուրցած: Ինքնաշխատութեամբ գիտելիքներ ձեռք ձգած եւ 1874-էն սկսեալ նորահաս սերունդներու դաստիարակութեան լծուած էր: Ան Խնամատար ընկերութիւնը հիմնեց եւ որբեր հաւաքելով Վանի մօտակայ Կարմրաւորի վանքին մէջ որբանոց բացաւ, եւ սովելոց յանձնաժողովին նեցուկը ապահովելով ստանձնեց որբերուն խնամքն ու դաստիարակութիւնը: Այսպիսով բազմաթիւ որբեր փրկուեցան:

1881-ի ամրան բերքը առատ եղաւ: Գիւղացին ցորենը հնձեց, կամնեց, երկանաքարով աղաց կամ ջրաղաց ուղարկեց եւ ամբարները լեցուց: Կարիքաւորները հասկաքաղ ըրին: Սովին առաջքը առնուեցաւ:

Հայաստանի սովելոց խնամատար կեդրոնական յանձնաժողովը, լուծուելէ առաջ, Խրիմեան Հայրիկի նախագահութեամբ գործած Վասպուրականի սովելոց յանձնաժողովին ուղարկեց գնահատագիր մը, ուր կ՛ըսուէր.

«Յանձնաժողովս յատուկ շնորհապարտութեան արժանաւոր կը վկայէ Քերովբէ էֆէնտի Գույումճեանի աշխատանքն եւ երախտիքը: Սեդրակ էֆէնտի Տէր Սարգսենց (Տեւկանց) 1881 տարւոյ վերջը ընդհանուր հաշիւներ եւ տեղեկութիւններ պատրաստեց: Մկրտիչ էֆէնտի Փորթուգալեան սկիզբէն բաւական աշխատելէ յետոյ, վերջէն պարտաւորուեցաւ իւր աշխատութիւնը չափաւորել Միացեալ ընկերութեան վարժարանաց տեսչութեան զբաղմունքին պատճառաւ: Միւս անդամներէն ոմն շատ եւ ոմն քիչ, այլ ամենքնին գրեթէ միշտ աշխատեցան ի նպաստ եղկելի սովելոց, շրջելով թէ քաղաքի եւ թէ ի սովեալ տեղիս. այլ յատուկ յիշատակութեան արժանի են ատենապետ Գէորգ Գալճեան պէյի, եւ գանձապետ Մկրտիչ Մարութեան էֆէնտիի անխոնջ վաստակները, եւ ի վերայ ամենացուն Ամեն. Խրիմեան Ս. Հայրիկի հայրագութ հովանաւորութիւնը, որ իւր սրտին եւ լեզուին զօրութեամբ զամենեսին ի գործ եւ յօգնութիւն կը մղէր եւ իւր անձնական ջանիւքն ալ ամենեցուն բարի օրինակ կը հանդիսանայր: Վանայ մասնաժողովոյն աշխատանքն ուրիշ մասնաժողովներէն տարբեր եւ առաւել ծանր կերպարան մ՛առաւ, երբ յանկարծ ամեն կողմէ արմտիք պակսելով բոլոր շրջակայ գիւղօրէից եւ մերձաւոր գաւառաց նօթի եւ նօթեալ ժողովուրդը խուռն բազմութեամբ քաղաք դիմեցին եւ քաղաքին չքաւորաց եւ կարօտելոց հետ խառնուելով մասնաժողովոյն շուրջը բոլորեցան սրտաճմլիկ աղաղակներով»:

Մինչեւ 1881-ի վերջաւորութիւն Հայաստանի սովելոց խնամատար կեդրոնական յանձնաժողովը 12.602 ոսկի նպաստ բաժնած էր ժողովուրդին:

 

 

Share This Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)