ԼԵՆԱ ՊՕՂՈՍԵԱՆ
Արհեստական բանականութիւնը արագօրէն կը փոխէ աշակերտներու սորվելու ձեւը` ինչպէ՛ս անոնք կը հաղորդակցին, կը գործեն եւ խնդիրներ կը լուծեն: Այսօրուան աշակերտները քանի մը վայրկեանի մէջ կրնան` տեղեկութիւններ գտնել, գրութիւններ եւ ներկայացումներ պատրաստել, լեզուներ թարգմանել, բացատրութիւններ ստանալ, պատկերներ ստեղծել եւ տարբեր թուային գործիքներ օգտագործել իրենց ուսումը բարելաւելու համար: Այս հնարաւորութիւնները կրթութեան մէջ կարեւոր նոր դռներ կը բանան, սակայն անոնք նաեւ կարեւոր հարցի մը դիմաց կը դնեն:
Եթէ արհեստական բանականութիւնը կրնայ աշակերտներուն փոխարէն` կատարել բազմաթիւ առաջադրանքներ, ապա աշակերտները ի՞նչ պէտք է տակաւին սորվին առանձին ընել: Այս հարցը մտաբերեցի, երբ հարցուցի աշակերտներուս. «Վաղը, երբ արթննաք եւ ձեզի ըսուի, որ արհեստական բանականութիւնը այլեւս գոյութիւն չունի, ի՞նչ կ՛ընէք»:
Արհեստական բանականութեան ազդեցութեան տակ գտնուող աշխարհին մէջ աշակերտները աւելի ու աւելի պէտք ունին մարդկային այն կարողութիւններուն, որոնք իրենց կ՛օգնեն արհեստագիտութիւնը խոհեմութեամբ, պատասխանատուութեամբ եւ ստեղծագործաբար օգտագործելու:
Այս կարողութիւնները յաճախ կը կոչուին փափուկ հմտութիւններ (soft skills), կամ` 21-րդ դարու հմտութիւններ:
Փափուկ հմտութիւնները այնպիսի «յաւելեալ» հմտութիւններ չեն, զորս աշակերտները պէտք է սորվին միայն ակադեմական գիտելիքներէն ետք: Անոնք հիմնական կարողութիւններ են, որոնք աշակերտներուն կ՛օգնեն` գիտելիքը արդիւնաւէտօրէն օգտագործելու, ուրիշներու հետ համագործակցելու, որոշումներ կայացնելու, խնդիրներ լուծելու եւ արագ փոխուող պայմաններուն յարմարելու:
Անհրաժեշտ է հաստատել, որ կրթութեան հիմնական մարտահրաւէրը արհեստական բանականութեան հետ մրցիլը չէ, այլ աշակերտները պատրաստելն է, որպէսզի անոնք կարենան արհեստական բանականութեան հետ աշխատիլ` առանց անկէ կախեալ դառնալու:
Փափուկ հմտութիւնները կրնանք համախմբել հետեւեալ ձեւով.
Ա.- Քննադատական մտածողութիւնն է, որ կը մղէ գիտնալու, թէ ինչի՛ն պէտք է հաւատալ
Արհեստական բանականութեան դարաշրջանին կարեւորագոյն հմտութիւններէն մէկը քննադատական մտածողութիւնն է. արդարեւ, աշակերտը կրնայ շատ արագ պատասխան մը ստանալ, սակայն արագ պատասխանը անպայման ճիշդ պատասխան մը չէ: Արհեստական բանականութեան համակարգերը կրնան սխալ տեղեկութիւններ ստեղծել, հարցումները սխալ հասկնալ ու սխալ վերարտադրելով անորոշ տեղեկութիւն մը մեծ վստահութեամբ ներկայացնել: Հետեւաբար աշակերտները պէտք է սորվին հարցնել.
– Ուրկէ՞ կու գայ այս տեղեկութիւնը:
– Ի՞նչ փաստեր կը հաստատեն զայն:
– Աղբիւրը վստահելի՞ է:
– Կա՞ն այլ բացատրութիւններ:
– Ի՞նչ բան կրնայ փոխել իմ եզրակացութիւնս:
Քննադատական մտածողութիւնը կը նշանակէ, որ աշակերտները տեղեկութիւնը պարզապէս չեն ընդունիր, որովհետեւ ան վստահ ձեւով ներկայացուած է, կամ որովհետեւ անիկա յառաջացած է բարդ արհեստագիտութեան համակարգի մը կողմէ: Այսօր կրթութեան նպատակը միայն այն չէ, թէ` «Աշակերտը կրնա՞յ պատասխան մը գտնել», այլ` «Աշակերտը կրնա՞յ գնահատել այդ պատասխանը»: Արհեստական բանականութեան դարաշրջանին տեղեկութիւնը հարցականի տակ դնելու կարողութիւնը կրնայ նոյնքան կարեւոր դառնալ, որքան` տեղեկութիւն գտնելու կարողութիւնը:
Բ.- Հաղորդակցութիւն. գաղափարները յստակ արտայայտել
Արհեստական բանականութիւնը կրնայ` ե-նամակ մը գրել, տեղեկագիր մը պատրաստել, յօդուած մը ամփոփել կամ ներկայացում մը ստեղծել: Սակայն արդիւնաւէտ հաղորդակցութիւնը շատ աւելին է, քան` ճիշդ նախադասութիւններ կազմելը: Աշակերտները պէտք է սորվին` յստակ կերպով արտայայտել իրենց գաղափարները, ուշադիր լսել, հասկնալ տարբեր տեսակէտներ, իմաստալից հարցումներ ուղղել եւ իրենց հաղորդակցութիւնը յարմարեցնել տարբեր մարդոց ու իրավիճակներու: Աշակերտը ինք պէտք է հասկնայ.
– Ի՞նչ կ՛ուզեմ հաղորդել:
– Ո՞վ է իմ լսարանս:
– Ի՞նչ երանգ կամ ոճ պէտք է օգտագործեմ:
– Ի՞նչը կրնայ դիմացինը սխալ հասկնալ:
– Ի՞նչ ազդեցութիւն կրնան ունենալ իմ բառերս մեր յարաբերութեան վրայ:
Հաղորդակցութիւնը նաեւ կը ներառէ ոչ բանաւոր տարրեր` դէմքի արտայայտութիւն, մարմնի լեզու, կարեկցանք, ուշադրութիւն եւ ներկայութիւն: Արհեստական բանականութիւնը որքան կը մեծցնէ հաղորդակցութեան հնարաւորութիւնները, այնքան աւելի կարեւոր կը դառնայ մարդկային հաղորդակցութեան որակը:
Գ.- Համագործակցութիւն. ուրիշներու հետ սորվիլ
Արհեստական բանականութիւնը կրնայ աշխատիլ մէկ անձի հետ, սակայն կրթութիւնը նաեւ ուրիշ մարդոց հետ սորվելու գործընթաց է: Աշակերտները պէտք է գիտնան ինչպէ՛ս համագործակցիլ, պարտականութիւններ բաժնել, բանակցիլ, տարակարծութիւններ լուծել եւ միասնական նպատակի մը հասնելու համար ներդրում ունենալ: Դասարանին մէջ համագործակցութիւնը կրնայ ներառել` տարբեր բնաւորութիւններ, կարողութիւններ, փորձառութիւններ եւ կարծիքներ ունեցող աշակերտներ: Կրթութեան կարեւոր մէկ մասն է աշխատիլ սորվիլ մարդոց հետ, որոնք միշտ մեզի հետ համաձայն չեն: Ապագայի աշխատանքին համար մեզի միայն պիտի չհարցնեն. «Կրնա՞ս արհեստական բանականութիւն օգտագործել», այլ` «Կրնա՞ս ուրիշ մարդոց հետ արդիւնաւէտ կերպով աշխատիլ»:
Դ.- Խնդիրներ լուծելու կարողութիւն
Արհեստական բանականութիւնը կրնայ շատ արագ լուծումներ առաջարկել: Ասիկա կրթութեան համար կարեւոր մարտահրաւէր մը կը ստեղծէ: Եթէ աշակերտները ամէն դժուար խնդրի համար անմիջապէս արհեստական բանականութեան դիմեն, անոնք կրնան ստանալ լուծումը` առանց անցնելու այն մտածողութեան գործընթացէն, որ անհրաժեշտ է այդ լուծումին հասնելու համար: Սակայն խնդիրի մը հետ աշխատելու ընթացքն ու փուլերը, դժուարութեան դիմանալը սորվելու փուլերուն կարեւոր մասերը կը կազմեն: Աշակերտները պէտք է կարելիութիւն ունենան.
1.- Խնդիրը սահմանելու,
2.- Անոր պատճառները հասկնալու,
3.- Տարբեր լուծումներ առաջարկելու,
4.- Տարբեր մօտեցումներ փորձելու,
5.- Սխալներէն սորվելու,
6.- Իրենց ռազմավարութիւնը վերանայելու,
7.- Արդիւնքը գնահատելու:
Հետեւաբար կրթութիւնը պէտք է ստեղծէ իրավիճակներ, ուր աշակերտները երբեմն ստիպուած ըլլան օգնութիւն ստանալէ առաջ արդիւնաւէտ ձեւով պայքարիլ խնդրին հետ:
Ե.- Զգացական բանականութիւն. հասկնալ մենք մեզ եւ ուրիշները
Արհեստական բանականութիւնը կրնայ լեզուի մէջ կանոնաւորութիւններ նկատել եւ զգացական արտայայտութիւններու պատասխանել, սակայն մարդկային յարաբերութիւնները շատ աւելին կը ներառեն, քան` պատշաճ պատասխան մը ստեղծելը: Աշակերտները զգացական բանականութեան կարիքը ունին` իրենց զգացումները ճանչնալու եւ կառավարելու, ինչպէս նաեւ` ուրիշներու զգացումները հասկնալու: Ասիկա կը ներառէ.
– Ինքնագիտակցութիւն,
– Կարեկցանք,
– Զգացական ինքնակառավարում,
– Համբերութիւն,
– Յարգանք,
– Ընկերային իրավիճակներու ըմբռնում,
– Տարակարծութիւններու կառավարում:
Եկէք` պարզ իրավիճակ մը նկատի առնենք:
Աշակերտ մը իր բարեկամէն զայրացած հաղորդագրութիւն մը կը ստանայ եւ արհեստական բանականութեան կը հարցնէ. «Ի՞նչ պատասխանեմ»: Ան կրնայ քանի մը տարբեր պատասխաններ առաջարկել: Սակայն աշակերտը տակաւին պէտք է հասկնայ` յարաբերութիւնը, իրավիճակը, ներգրաւուած զգացումները եւ իր պատասխանին հնարաւոր հետեւանքները: Ուրեմն արհեստագիտութիւնը կրնայ բառեր առաջարկել, բայց յարաբերութեան համար պատասխանատու կը մնայ մարդը:
Զ.- Յարմարելու կարողութիւն. սորվիլ` ինչպէ՛ս սորվիլ
Այն արհեստագիտութիւնը, զոր այսօր աշակերտները կը գործածեն, կրնայ շատ տարբեր ըլլալ այն արհեստագիտութենէն, զոր անոնք պիտի օգտագործեն տասը տարի ետք: Հետեւաբար կրթութիւնը չի կրնար աշակերտները պատրաստել միայն գործիքներու հաստատուած ցանկի մը համար: Աշակերտները յարմարելու կարողութեան կարիք ունին:
Յարմարող աշակերտը կրնայ.
– Նոր գործիքներ սորվիլ,
– Ռազմավարութիւններ փոխել,
– Անակնկալ իրավիճակներու արձագանգել,
– Սխալներէն սորվիլ,
– Նոր տեղեկութիւններու հանդէպ բաց մնալ,
– Ամբողջ կեանքի ընթացքին շարունակել սորվիլ:
Ասիկա կրթութեան մէջ կարեւոր փոփոխութիւն մը կը պահանջէ: Միայն այս մասին հարցնելու փոխարէն` պէտք է նաեւ հարցնենք. «Ի՞նչ պէտք է գիտնան աշակերտները», «Աշակերտները կրնա՞ն սորվիլ այն բաները, որոնց կարիքը պիտի ունենան ապագային»:
Սորվիլ սորվիլը կրնայ ըլլալ կրթութեան տուած ամէնէն արժէքաւոր հմտութիւններէն մէկը:
Է.- Ինքնակառավարում
Եթէ աշակերտները ամէն որոշումի, ամէն բացատրութեան, ամէն գրութեան եւ ամէն դժուար առաջադրանքի համար արհեստական բանականութեան կը դիմեն, անոնք կրնան աստիճանաբար կորսնցնել իրենց սեփական կարողութիւններուն հանդէպ վստահութիւնը: Ինքնակառավարումը կը ներառէ.
– Նպատակներ սահմանել,
– Ժամանակը կառավարել,
– Աշխատանքը կազմակերպել,
– Ուշադրութիւնը պահպանել,
– Սեփական ուսումին համար պատասխանատու ըլլալ:
Աշակերտները պէտք է սորվին իրենք իրենց հարցնել. «Այս առաջադրանքին համար իսկապէս ԱԲ-ի կարիքը ունի՞մ, թէ՞ կրնամ առանձին կատարել»: Այս հարցը թուային հասունութեան կարեւոր արտայայտութիւն մըն է:
Նպատակը աշակերտները ԱԲ օգտագործելէ հեռու պահելը չէ: Նպատակը անոնց օգնելն է հասկնալու` ե՞րբ օգտագործել զայն, ինչպէ՞ս օգտագործել եւ ե՞րբ չօգտագործել:
Ը.- Բարոյական դատողութիւն եւ պատասխանատուութիւն
Արհեստագիտութիւնը օգտագործելու կարողութիւնը ինքնաբերաբար չի նշանակեր, որ անձը գիտէ զայն պատասխանատու կերպով օգտագործել: Աշակերտները պիտի հանդիպին հարցերու, օրինակ`
– Ընդունելի՞ է արհեստական բանականութիւն օգտագործել այս առաջադրանքին համար:
– Ո՞վ կը տիրապետէ արհեստական բանականութեամբ ստեղծուած պատկերին:
– Կրնա՞մ ուրիշին աշխատանքը առանց արտօնութեան օգտագործել:
– Անձնական ի՞նչ տեղեկութիւն պէտք է կամ պէտք չէ բաժնեկցիմ արհեստական բանականութեան համակարգի մը հետ:
– Ո՞վ պատասխանատու է, երբ արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած պատասխանը վնաս կը պատճառէ:
Այս հարցերը բարոյական դատողութիւն կը պահանջեն:
Թ.- Կարեկցանք եւ մարդկային կապ
Թերեւս արհեստական բանականութեան դարաշրջանի կարեւորագոյն հմտութիւններէն մէկը խորապէս մարդ մնալու կարողութիւնն է: Աշակերտները իրական յարաբերութիւններու, զրոյցի, բարեկամութեան, համագործակցութեան, քաջալերանքի եւ պատկանելիութեան կարիքը ունին: Անոնք պէտք է զգան, թէ ի՛նչ կը նշանակէ` լսել դժուարութեան մէջ գտնուող մէկը, մխիթարել վիրաւորուած անձ մը, ուրիշին յաջողութիւնը տօնել, ներողութիւն խնդրել, ներել եւ վստահութիւն ներշնչել:
Հետեւաբար կրթութիւնը պարտաւոր է պահպանել այնպիսի միջավայրեր, ուր աշակերտները իմաստալից կերպով կապ կը հաստատեն ուրիշ մարդոց հետ: Արհեստագիտութիւնը որքան աւելի թափանցէ կրթութեան ոլորտէն ներս, այնքան աւելի կարեւոր կը դառնայ մարդկային կապը պահպանելը:
Հետեւաբար փափուկ հմտութիւնները պէտք չէ ամբողջովին անջատել արհեստագիտութենէն: Աշակերտները պէտք է հասկնան, թէ արհեստական բանականութիւնը ի՛նչ կրնայ ընել, որո՛նք են անոր սահմանափակումները, եւ ինչպէ՛ս պէտք է գնահատել անոր ստեղծած պատասխանները:
Նպատակը իւրաքանչիւր աշակերտ ԱԲ-ի ճարտարագէտ դարձնելը չէ, այլ իւրաքանչիւր աշակերտը արհեստական բանականութեան պատասխանատու եւ տեղեկացուած օգտագործող մը դարձնելն է:
Ուրեմն հարցը այն չէ, թէ դպրոցները պէտք է գիտելի՞ք սորվեցնեն, թէ՞ փափուկ հմտութիւններ: Աշակերտները երկուքին ալ կարիքը ունին: Ակադեմական գիտելիքը աշակերտներուն կու տայ բան մը, որուն միջոցով կը մտածեն: Իսկ փափուկ հմտութիւնները կ՛օգնեն անոնց հասկնալու` ինչպէ՛ս օգտագործել այդ գիտելիքը: Իսկ մեր պարտականութիւնն է աշակերտները պատրաստել մարդ մնալու:
