ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ
Ջուրը կ՛եռայ մաքարոնին համար, լուացքը կիսածալուած է զամբիւղին մէջ, եւ հեռախօսիս պաստառին վրայ վերլուծաբան մը կը բացատրէ, թէ միջազգային կարգը, ինչպէս որ գիտէինք, փաստօրէն սպառած է: Դուրսը աշնանային եղանակ է, հանդարտ, բայց մտքիս մէջ կը շարունակէ հնչել մնայուն թնդիւն մը` գլխապտոյտի զգացում մը, որ քարտէսը, զոր տուած էին մեզի այս աշխարհը նաւարկելու համար, այլեւս չի համապատասխաներ իրականութեան եւ տեղանքին:
Իվան Քրասթեւ` պուլկար քաղաքական վերլուծաբան, միջազգային յարաբերութիւններու մասնագէտ, քաղաքագէտ, մտաւորական, յայտնի է ազատական ժողովրդավարութեան ճգնաժամի, Եւրոպական Միութեան եւ համաշխարհային ուժերու շարժունակութեան (տինամիքայի) փոփոխութեան վերաբերեալ իր սուր վերլուծութիւններով, հետեւեալը կ՛ըսէ մեր այսօրուան մասին. «Այսօր սովորական լուծումները բաւարար չեն, ո՛չ միամիտ ութոփիական ուժերը արթնցնելը, ո՛չ ալ պարզապէս հին հաստատութիւնները պաշտպանելը բաւարար են ընթացիկ տագնապը դիմագրաւելու համար»:
Այս անհասկնալի ճահիճէն է, որ կը ծնի իմ սարսափելի գլխապտոյտը. քաղաքականութեան մէջ գլխապտոյտը այն պահն է, երբ կը նայիս անդունդին, բայց վստահ չես` արդեօք անցեա՞լն է այդ խաւարը, թէ՞ ապագան: Մենք կը նայինք վաղուան օրուան ու չենք հասկնար` արդեօք կը վերադառնանք պատմութեան ամէնէն մութ, բարբարոսական էջերո՞ւն, թէ՞ կը սահինք դէպի միանգամայն անծանօթ, խռովայոյզ անդունդ մը:
Այսօր ապագայ չկայ:
Առաջ կը խօսէինք ապագային մասին այնպէս, կարծես անիկա ըլլար նպատակակէտ մը, ուր բոլորս միասին կ’ուղղուէինք` մայրուղին մեր դիմաց յստակ գծուած:
Նոյնիսկ իր դժուարութիւններով հանդերձ, բոլորիս մօտ կար յառաջընթացի համոզում մը, հաւաքական ենթադրութիւն մը, թէ պատմութիւնը ունէր ուղղութիւն մը եւ հեռաւոր հորիզոնին կը սպասէր վարդագոյն վերջնախաղ մը: Բայց վերջերս հարազատներուս, ընկերներուս, երիտասարդներուն հետ վաղուան մասին խօսիլը շատ դժուար է. կը նմանի երկրաշարժի ընթացքին դիմացինին հետ բնանկար մը գծելու անյուսալի փորձի:
Քրասթեւ այս պահը կը կոչէ պատմութեան ճեղքուածք մը: Ան կը պնդէ, որ Պաղ պատերազմի շրջանը` երիտասարդութեանս այն երկար, լաւատեսական ժամանակաշրջանը, մեղմ ու սահուն չցնդեցաւ. անիկա հիմնայատակ փշրուեցաւ: Մենք կ՛ապրինք իրավիճակ մը, որ կը թուի առանց նախագիծի յեղափոխութիւն ըլլալ, անցումի մնայուն վիճակ մը, ուր հին վստահելի արժէքները սպառած են, բայց որեւէ նոր, կայուն համաշխարհային կարգ մը դեռ չի բարձրանար զանոնք փոխարինելու համար: Մեր շուրջ չկայ մեծ գաղափարախօսական կառուցուող այլընտրանք մը, ոչ ալ` յեղափոխութեան մը հեռանկարը: Չենք գիտեր ինչի՞ սպասել: Կայ միայն արագ խզումներու վազք մը` թեքնիք, աշխարհաքաղաքական եւ բնապահպանական, որոնք կը պտտին շատ աւելի արագ, քան` մեր մարդկային հաստատութիւնները, որոնք յարմարելու կարելիութիւն եւ ժամանակ չունին:
Իբրեւ մայր, ապրելով այնպիսի իրականութեան մէջ, ուր վերջին տարիներուն հին աշխարհը, անվտանգային համակարգերն ու վաղուան վստահութիւնը փուլ եկան մեր աչքին առջեւ, վերջնախաղի այս բացակայութիւնը կրկնակի սարսափելի է: Մենք գիտենք այն դառնութիւնը, թէ ի՛նչ է` երբ հողը կը շարժի ոտքերուդ տակ, եւ քեզի տրուած խոստումները` հնարաւոր ապագան, կը չքանայ մէկ գիշերուան ընթացքին: Կ՛ուզես նայիլ զաւակներուդ աչքերուն մէջ եւ անոնց վստահեցնել, որ խաղին կանոնները դեռ կան, որ համակարգը պիտի դիմանայ. բայց երբ պատերազմներն ու ցնցումները ամէնօրեայ հաց կը դառնան, արդէն կը հասկնաս, որ հին աշխարհը իր կանոններով վաղուց մեռած է:
Այսուհանդերձ, երբ աւելի մօտէն կը նայիմ Քրասթեւի ախտորոշման, կը հասկնամ, թէ անոր տեսակէտը միտուած չէ կաթուածահար ընելու մեզ, այլ կոչ մըն է արթննալու, դուրս գալու մեր ինքնագոհութենէն, մեր թմբիրէն: Մեծ համակարգերն ու հեռաւոր մայրաքաղաքները պատրաստ չեն մեզի մատուցելու կոկիկ փաթթուած փրկօղակներ: Որպէս հայ` մենք պատմութեան այս դասը շատ լաւ գիտենք. երբ պետական հովանին կը չքանայ, միջազգային երաշխիքները կը բացակային, ժողովուրդը կը գոյատեւէ միայն իր ներքին զօրութեամբ, տեղական համայնքի, ընտանիքի եւ պինդ կապերու շնորհիւ:
Ուրեմն ի՞նչ կը մնայ մեզի:
Արդեօք մեզի նման սովորական մարդիկ դեր ունի՞ն, թէ՞ պարզապէս անօգնական ուղեւորներ ենք:
Պատասխանը, կը կարծեմ, այն է, որ մենք ենք հակակշիռը:
Եթէ մեծ աշխարհաքաղաքականութիւնը կոտրուած է, գոյատեւման իրական գործը տեղի կ՛ունենայ խոհանոցի սեղանին շուրջ, ընտանեկան յարկին տակ եւ հարազատ համայնքին մէջ:
Քրասթեւ ութոփիական լուծումներ չ՛առաջարկեր, բայց անոր իրատեսութիւնը կը մատնանշէ լուռ, հիմնաւորուած տոկունութիւն մը: Մեր դերը` մայրերուս եւ հայ ընտանիքներուս համար, չի վերաբերիր ամբողջ աշխարհը փրկելուն, այլ` տունը պահելուն: Անիկա կը վերաբերի ջերմաստիճանը իջեցնելուն, հրաժարելուն այն ներքին բեւեռացման մտքէն, որ կրնայ մեզ վերջնականապէս քանդել: Անիկա կը վերաբերի` հիմքին, տեղական ուժերով վերակերտելու մեր կարողութեան, տեղական կառոյցները գործունեայ պահելուն եւ դաստիարակելու զաւակներ, որոնք կրնան քննադատաբար մտածել` առանց իյնալու լիակատար շնականութեան մէջ:
Պէտք է տիրապետենք այսօրուան աշխարհի երկիմաստութեան հետ ապրելու արուեստին: Պէտք է դադրինք սպասելէ, որ աշխարհը վերադառնայ կանխատեսելի զարկերակին, եւ փոխարէնը` սորվինք գտնել մեր ոտքերը ամուր պահել դեռ չգրուած ներկային մէջ:
Մաքարոնը պատրաստ է:
Մէկ ամիս առաջ, այս նոյն խոհանոցին մէջ, իմացայ նոր թոռնիկիս ծնունդին լուրը. աշխարհ եկաւ մեր փոքրիկը` իրեն հետ բերելով անհուն լոյս եւ… միւս կողմէ` իմ մէջս ծնաւ սարսափի անբացատրելի ալիք մը անոր ապագային համար:
Կը պատկերացնեմ` երեխաները շուտով պիտի իջնեն աստիճաններէն, քաղցած եւ անհամբեր վաղուան համար, անհաղորդ փոխուող համաշխարհային կարգի մեթաֆիզիքական ծանր հետեւանքներուն: Անոնց նայելով` գլխապտոյտը կը փարատի փոքրիկ բաժինով մը: Պատմութիւնը կրնայ անխարիսխ ըլլալ, եւ ապագան` ամբողջովին անգիր, բայց այս նորածինի շնչառութեան դիմաց, անկատար, խառնաշփոթ իրականութեան մէջ քաջութեամբ, այլ ոչ թէ խուճապով նաւարկելու պատասխանատուութիւնը ինքնին վերջնախաղ մըն է, որուն համար արժէ պայքարիլ ամէն մէկ օր:
