ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ
Իւրաքանչիւր ժողովուրդ իր պատմութեան մէջ կ՛ունենայ պահեր, երբ ստիպուած կ՛ըլլայ կենալ, շրջապատին նայիլ եւ ինքն իրեն հարց տալ` ո՞ւր կը գտնուինք, ո՞ւր կերթանք եւ ի՞նչ ճամբայ պէտք է ընտրենք: Երէկի լուծումները կորսնցուցած են իրենց արդիւնաւէտութիւնը, մինչդեռ նոր իրականութիւնը կը պահանջէ նոր մտածողութիւն:
Այսօր սփիւռքահայութիւնը կը գտնուի այդպիսի փուլի մը առջեւ:
Տասնամեակներ շարունակ մենք սփիւռքը դիտած ենք իբրեւ հզօր եւ հաստատուն իրականութիւն: Թերեւս կը կարծէինք, թէ ան պիտի շարունակէր գոյատեւել նոյն ձեւով, ինչպէս գոյատեւած էր անցեալ դարուն: Սակայն աշխարհը արմատապէս փոխուած է: Համաշխարհայնացումը, զանգուածային հաղորդակցութիւնը, տնտեսական շարժունակութիւնը, խառն ամուսնութիւններու աճը եւ նոր ընկերային միջավայրերը ստեղծած են բոլորովին այլ պայմաններ:
Հետեւաբար անհրաժեշտ է ընդունիլ մէկ ճշմարտութիւն.
Սփիւռքը այսօր այն չէ, ինչ որ մենք կը ճանչնայինք յիսուն կամ հարիւր տարի առաջ:
Սփիւռքը խառնարան մըն է, ուր լեզուներ, մշակոյթներ, սովորութիւններ եւ արժէքային համակարգեր իրարու կը հանդիպին ամէն օր եւ կը խաչաձեւեն զիրար: Այդ հսկայական հոսանքին մէջ հայ ընտանիքը կը պայքարի հայ պահելու իր զաւակները, հայկական վարժարանը կը պայքարի աշակերտ պահելու, հայկական կազմակերպութիւնները կը պայքարին երիտասարդներով համալրելու իրենց շարքերը:
Վերոնշեալ պայքարը իրողութիւն է: Պէտք է ըլլանք արդար:
Հայ քաղաքական կուսակցութիւնները, կրթական հաստատութիւնները, հոգեւոր կեդրոնները, մշակութային միութիւնները, մարզական ակումբները եւ բարեսիրական կազմակերպութիւնները վիթխարի աշխատանք կատարած են վերջին հարիւր տարիներուն:
Ոչ ոք կրնայ ուրանալ այս իրողութիւնը:
Բայց երախտագիտութիւնը չի նշանակեր հրաժարիլ ինքնազննութենէ:
Ժողովուրդները կ՛ապրին այնքան, որքան կ՛ունենան իրենց վիճակը վերագնահատելու խիզախութիւն:
Հարցը այսօր այն չէ, թէ կազմակերպութիւններ ունի՞նք, թէ՞ ոչ: Հարցը հետեւեալն է` արդեօ՞ք այդ բոլոր ուժերը կը շարժին մէկ ընդհանուր ազգային տեսլականով:
Շատ անգամ կը թուի, թէ իւրաքանչիւր կառոյց իր սահմաններուն մէջ կը գործէ, ունի սեփական օրակարգը, իւրովի կը լուծէ խնդիրները: Սակայն ընդհանրապէս կը բացակայի համայնապատկերը դիտող, համակարգող միտքը:
Այս պարագային մեր ջանքերը կը նմանին առանձին-առանձին թիավարող մակոյկներուն, որոնք նոյն ծովուն մէջ նաւարկելով հանդերձ, չունին ընդհանուր ուղղութիւն:
Մեր առջեւ կանգնած վտանգը աստիճանաբար ձեւաւորուած եւ խորացած իրողութիւն մըն է: Քայքայումի տանող նահանջ:
Ամէն ընտանիքի մէջ` քիչ մը: Ամէն սերունդի մէջ` քիչ մը: Ամէն գաղութի մէջ` քիչ մը: Այսօր մեր զաւակներէն շատեր չեն կարդար, չեն խօսիր հայերէն: Վաղը ուրիշ մը կը դադրի հայկական դպրոց յաճախելէ: Մէկ գեղեցիկ օր երիտասարդ մը կը հեռանայ համայնքային կեանքէն:
Տարիներ ետք սերունդ մը ամբողջ անմիջականութիւն պիտի չզգայ հայկական միջավայրի մէջ:
Այս գործընթացը թերեւս տեղի կ՛ունենայ անձայն, անաղմուկ, բայց ժամանակի ընթացքին անոր հետեւանքները շատ աւելի ծանր կրնան կշռել, քան` տեսանելի բազմաթիւ հարուածներ:
Խոր մտահոգութիւն ունինք նաեւ պատասխանատուութեան ընկալման շուրջ:
Ազգային կեանքը, սակայն, չի պահպանուիր հանդիսատեսներու ներկայութեամբ: Ան կը պահպանուի մասնակիցներով:
Այս մտածումներէն կը ծնի համասփիւռքեան ռազմավարութիւն մշակելու առաջարկ մը:
Ոչ թէ` հերթական հանդիսութեան: Ոչ` գեղեցիկ բանաձեւեր արձանագրելու: Ոչ` լուսանկարներու համար կազմակերպուած համաժողով: Ոչ` հայրենասիրութեան բաժակաճառերու մրցանք մը: Այլ` աշխատանքի, յանձնառութեան խորհրդաժողով մը: Խոր, գիտական եւ պատասխանատու աշխատանքի կոչ մը:
Իմ համոզումով, այս նախաձեռնութեան համար ամէնէն յարմար հարթակը անկասկած պիտի դառնայ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը:
Պատճառը պարզ է:
Ան ունի համահայկական հոգեւոր հեղինակութիւն, միջազգային կապեր եւ պատմական փորձառութիւն: Ան կրնայ հրաւիրել տարբեր ուղղութիւններու ներկայացուցիչներ` առանց զանոնք պարտադրաբար ենթարկելու կուսակցական կամ հատուածական տրամաբանութեան:
Այդ հովանաւորութեան ներքեւ պէտք է համախմբուին` կրթագէտներ, համայնքագէտներ, ժողովրդագէտներ, մշակութաբաններ, տնտեսագէտներ, հաղորդակցութեան մասնագէտներ, երիտասարդական կառոյցներու պատասխանատուներ եւ փորձառու ազգային գործիչներ:
Անոնք պէտք է նախ կատարեն ճշգրիտ ախտորոշում:
Ինչո՞ւ եւ դէպի ո՞ւր կը նահանջէ հայերէնը:
Ինչո՞ւ եւ ո՞ւր կը տկարանայ հայկական դպրոցը:
Ինչո՞ւ կը ծերանան գաղութները:
Ինչո՞ւ եւ ո՞ւր կը հեռանայ երիտասարդութիւնը համայնքային կեանքէն:
Ի՞նչ միջոցներով կարելի է վերականգնել ազգային կեանքին ներգործական մասնակցութիւնը:
Այս հարցումներուն պատասխանները պէտք է հիմնուին ուսումնասիրութիւններու վրայ եւ ոչ` ենթադրութիւններու:
Այդ խորհրդակցութենէն պէտք է ծնունդ առնէ համազգային ռազմավարական ծրագիր մը:
Այդ ծրագիրը կրնայ ներառել հետեւեալ հիմնական ուղղութիւնները.
– Հայ ընտանիքի ամրապնդում,
– Հայերէնի ուսուցման արդիական մեթոտներ,
– Թուային կրթական հարթակներու ստեղծում,
– Համաշխարհային հայկական դպրոցներու համագործակցային ցանց,
– Երիտասարդ ղեկավարներու պատրաստութիւն,
– Գաղութներու միջեւ փորձառութեան փոխանակում,
– Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան նոր գործելաոճ,
– Մշակութային եւ լրատուական միասնական նախաձեռնութիւններ:
Հեռանկարային ազգային ծրագիր մը: Թերեւս ոմանք ներկայացուող ծրագիրը չափազանց իտէալական համարեն:
Թերեւս ըսեն` իրականութիւնը աւելի դժուար է: Այո՛, դժուար է: Թերեւս ըսեն` անգործնական է: Սիրո՛վ: Թող գործնականը առաջարկեն:
Բայց պատմութեան ընթացքին մեծ նախաձեռնութիւնները միշտ սկսած են քանի մը մտահոգ մարդոց համարձակ գաղափարէն:
Ապագան կը կերտուի այն պահուն, երբ ժողովուրդ մը դադրի միայն անցեալը յիշելէ եւ սկսի ծրագրել ապագան:
Այսօր մեզի անհրաժեշտ ռազմավարութիւն, կազմակերպուած աշխատանք պէտք է եւ ո՛չ փոխադարձ մեղադրանք, այլ` հաւաքական պատասխանատուութիւն:
Եթէ այս գիտակցութիւնը արմատանայ, համաշխարհային հայկական ուժի կրնայ վերածուիլ սփիւռքը:
Իսկ եթէ շարունակենք բաւարարուիլ տեղքայլով, ժամանակը կամաց-կամաց պիտի կատարէ այն, ինչ թշնամիները ձախողեցան դարերով:
Հետեւաբար մեր ընտրութիւնը պատմական է:
Պահպանել ներկայ ընթացքը եւ յետաձգե՞լ որոշումները, թէ՞ համախմբել ազգային միտքը, մշակել երկարաժամկէտ ծրագիր եւ նոր շունչ հաղորդել սփիւռքահայութեան:
Ա.- Սփիւռքը Այլեւս Դասական Սփիւռքը Չէ
Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը, մեծ մասամբ, նաեւ գաղթի պատմութիւն է: Դարեր շարունակ հայերը հեռացած են իրենց բնօրրաններէն` երբեմն տնտեսական դժուարութիւններու, երբեմն քաղաքական ճնշումներու, իսկ շատ յաճախ բռնագաղթի եւ կոտորածներու պատճառով: Այդ ցրուածութիւնը ծնունդ տուաւ այն իրականութեան, զոր մենք կը կոչենք սփիւռք:
Սակայն «սփիւռք» բառը, որքան ալ ծանօթ հնչէ, այսօր այլեւս չունի այն բովանդակութիւնը, ինչ որ ունէր անցեալ դարուն: Մեր մտածողութիւնը տակաւին մեծ մասամբ հիմնուած է այն պատկերին վրայ, որ կազմաւորուեցաւ Հայոց ցեղասպանութենէն ետք, երբ հարիւր հազարաւոր հայեր հաստատուեցան Միջին Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի տարբեր երկիրներու մէջ: Այդ սերունդները իրենց հետ բերած էին` միասնական յիշողութիւն, նոյն լեզուն, նոյն ցաւը եւ նոյն ազգային նպատակը: Անոնք գաղութներ չկառուցեցին միայն բնակելու համար. անոնք կերտեցին փոքրիկ Հայաստաններ` դպրոցներով, եկեղեցիներով, ակումբներով, մամուլով եւ մշակութային կեդրոններով:
Այդ շրջանի սփիւռքը կը բնորոշուէր մէկ հիմնական առանձնայատկութեամբ. ինքնութեան պահպանումը կը կազմէր առօրեայի բնական միջավայրը: Երեխան հայերէն կը լսէր` տան մէջ, դպրոցին մէջ, եկեղեցւոյ բակին մէջ եւ համայնքային ձեռնարկներուն ընթացքին: Ազգային ինքնութիւն կը բուրէր միջավայրը:
Այսօր զգալիօրէն փոխուած է պատկերը:
Համաշխարհայնացումը բացած է սահմանները, արագացուցած է մարդկային տեղաշարժերը եւ բազմապատկած է մշակութային ազդեցութիւնները: Թուային աշխարհը, ընկերային ցանցերը եւ միջազգային կրթական ու մասնագիտական միջավայրերը նոր սերունդը կը դաստիարակեն բազմալեզու եւ բազմամշակութային պայմաններու մէջ: Հայ երիտասարդը ամէն օր կը հաղորդակցի աշխարհին հետ շատ աւելի, քան երբեւէ կրնային իր ծնողները կամ մեծ հայրերը:
Այս երեւոյթը ինքնին բացասական չէ: Ան կը ստեղծէ գիտական, տնտեսական եւ մշակութային նոր հնարաւորութիւններ, բայց միեւնոյն ժամանակ կը խորացնէ ինքնութեան պահպանման դժուարութիւնը: Այն, ինչ որ երէկ բնական էր, այսօր կը պահանջէ գիտակից ընտրութիւն եւ հետեւողական աշխատանք:
Հետեւաբար ներկայ սփիւռքը կարելի է բնութագրել խառնարանային սփիւռք: Անիկա բազմազան ազդեցութիւններու կեդրոն է, ուր շարունակաբար այլ ինքնութիւններու կը հանդիպի հայ ինքնութիւնը: Այս հանդիպումը երբեմն կը հարստացնէ, երբեմն ալ կը թուլացնէ ազգային կապերը: Հարցը այն չէ, թէ գոյութիւն ունին տարբեր մշակոյթներ, այլ` հայութիւնը որքանո՞վ կազմակերպուած է իր սեփական արժէքները նոր սերունդին փոխանցելու համար:
Անցեալին հայկական գաղութները ունէին աշխարհագրական կեդրոններ, ուր համայնքային կեանքը բնական կերպով կը զարգանար: Այսօր շատ ընտանիքներ ցրուած են մեծ քաղաքներու տարբեր շրջաններուն մէջ, իսկ երիտասարդներու առօրեան աւելի շատ կը ձեւաւորուի համաշխարհային թուային միջավայրին մէջ, քան` տեղական հայկական շրջանակներուն: Արդիւնքը` ազգային ինքնութիւնը այլեւս չի պահպանուիր աւանդութեան ուժով. անիկա կը պահպանուի գիտակցութեամբ, կազմակերպուած կրթութեամբ եւ մշակութային ներգրաւուածութեամբ:
Ահա թէ ինչո՛ւ սխալ պիտի ըլլայ ներկայ սփիւռքի մարտահրաւէրները գնահատել անցեալ դարու չափանիշներով: Նոր իրականութիւնը կը պահանջէ նոր ոճ, նոր մեթոտներ եւ նոր ռազմավարութիւն: Երէկուան յաջողութիւնները արժանի են յարգանքի, բայց անոնք ինքնաբերաբար չեն երաշխաւորեր վաղուան գոյապայքարը:
Ուստի իրականութիւնը իր անունով կոչելն է առաջին քայլը: Մենք գործ ունինք այլ փուլի, այլ հասարակական պայմաններու եւ այլ սերունդի հետ: Այս գիտակցութենէն միայն կրնայ ծնիլ այն ազգային վերականգնումը, որուն կարիքը այսօր աւելի մեծ է, քան երբեւէ:
(Շար. 2)
***
