ՎԱԶԳԷՆ ԳԱՎԼԱԳԵԱՆ
Փութին-Փաշինեան հանդիպումը, որ տեղի ունեցաւ 1 սեպտեմբերին Պիշքեքի մէջ, նոր համաձայնութիւն չարձանագրեց, սակայն աւելի յստակ դարձուց հայ-ռուսական յարաբերութիւններու հիմնական ռազմավարական տարակարծութիւնը:
Հանդիպման առանցքը Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան ուղղութիւնն էր. որքանո՞վ կարելի է խորացնել յարաբերութիւնները Եւրոպական Միութեան (ԵՄ) հետ` միաժամանակ մնալով Ռուսիոյ առաջնորդած Եւրասիական տնտեսական միութեան (ԵԱՏՄ) մէջ:
Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին շեշտեց, որ Մոսկուան չի վիճարկեր Հայաստանի` սեփական ուղին ընտրելու իրաւունքը, սակայն ԵՄ-ին անդամակցութեան գործընթացը եւ ԵԱՏՄ-ի անդամակցութիւնը երկարաժամկէտ հեռանկարի վրայ կը համարէ դժուար համատեղելի: Փաշինեան, իր հերթին, ընդգծեց, որ Հայաստանը ԵԱՏՄ-էն դուրս գալու պաշտօնական որոշում չէ կայացուցած եւ շահագրգռուած է Ռուսիոյ հետ յարաբերութիւնները զարգացնելով:
Տնտեսութիւն եւ անվտանգութիւն` հիմնական մարտահրաւէրները Հայաստանի համար միայն աշխարհաքաղաքական չեն: Ռուսիոյ հետ տնտեսական կապերը եւ ԵԱՏՄ-ի շուկան կարեւոր դեր ունին երկրի տնտեսութեան մէջ: Մոսկուայի հետ յարաբերութիւններու կտրուկ վատթարացումը կրնայ անդրադառնալ առեւտուրի, ներդրումներու եւ տնտեսական կայունութեան վրայ:
Միւս կողմէ` ԵՄ-ի հետ խորացող կապերը կրնան նպաստել տնտեսութեան բազմազանացման եւ արտաքին կախուածութիւններու նուազեցման:
Անվտանգութեան խնդիրը աւելի բարդ է: Արեւմտեան գործընկերներու հետ համագործակցութիւնը կրնայ մեծցնել Հայաստանի ընտրանքները, սակայն քաղաքական մերձեցումը ինքնաբերաբար չի ստեղծեր նախկին անվտանգային համակարգի լիարժէք փոխարինումը:
Ուստի Երեւանի առջեւ դրուած է դժուար խնդիր` բազմազանացնել տնտեսութիւնն ու անվտանգային գործընկերութիւնները` առանց նոր խոցելիութիւններ ստեղծելու:
Հարաւային Կովկասի արձագանգը` Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան փոփոխութիւնը հետեւանքներ պիտի ունենայ նաեւ տարածաշրջանին մէջ:
Ազրպէյճանը եւ Թուրքիան պիտի հետեւին Հայաստանի եւ Արեւմուտքի յարաբերութիւններու խորացման, իսկ Իրանը պիտի փորձէ պահպանել Հայաստանի հետ իր բաց եւ բազմակողմ յարաբերութիւնները:
Այս պատճառով հարցը չի կրնար դիտուիլ միայն Երեւան-Մոսկուա շրջանակի մէջ. ան կրնայ ազդել Հարաւային Կովկասի ուժային հաւասարակշռութեան վրայ:
Հնարաւոր քաղաքական ուղիները
Երեւանը կրնայ շարունակել ԵՄ-ի հետ մերձեցումը` պահպանելով ԵԱՏՄ-ի շրջանակին մէջ իր ներկայ կարգավիճակը: Այս տարբերակը կը սահմանափակէ անմիջական բախման վտանգը, սակայն չի վերացներ երկու համակարգերուն միջեւ գոյութիւն ունեցող հակասութիւնը:
Միւս ուղին` դէպի Եւրոպա, աւելի յստակ շրջադարձն է, որուն պարագային ԵԱՏՄ-ի անդամակցութեան հարցը պիտի պահանջէ առանձին որոշում:
Երրորդ տարբերակը Մոսկուայի հետ նոր փոխհամաձայնութեան որոնումն է` փորձելով ԵՄ-ի հետ մերձեցումը չվերածել հայ-ռուսական տնտեսական խզման: Այս տարբերակին յաջողութիւնը կախեալ պիտի ըլլայ երկու կողմերու պատրաստակամութենէն եւ այն սահմաններէն, որոնց հասած պիտի ըլլայ Հայաստանի համագործակցութիւնը ԵՄ-ի հետ:
Ներքաղաքական գինը
Հարցը վստահաբար պիտի մտնէ նաեւ Հայաստանի ներքաղաքական օրակարգ:
Ընդդիմութեան համար հիմնական թիրախը կրնայ դառնալ ոչ այնքան արտաքին կողմնորոշումը, որքան Փաշինեանի կառավարութեան պատրաստուածութիւնը` անոր հետեւանքները կառավարելու:
Արդեօք գոյութիւն ունի՞ տնտեսական յստակ ծրագիր, եթէ ռուսական շուկաներու հետ կապերը թուլնան: Արդեօք կա՞յ անվտանգային համապատասխան ռազմավարութիւն: Եւ արդեօք հասարակութիւնը պատրա՞ստ է այդ փոփոխութեան գինը վճարելու:
Եզրակացութիւն
Պիշքեքի հանդիպումը ցոյց տուաւ, որ Հայաստանի արտաքին քաղաքականութեան հիմնական հակասութիւնը այլեւս կարելի չէ սահմանափակել ընդհանուր յայտարարութիւններով: ԵՄ-ի հետ իւրաքանչիւր նոր քայլ պիտի ունենայ տնտեսական, իրաւական եւ անվտանգային հետեւանքներ, իսկ Ռուսիոյ արձագանգը պիտի պայմանաւորուի այդ քայլերու գործնական կշռոյթով:
Հայաստանի համար խնդիրը ոչ միայն ուղղութիւն ընտրելն է, այլ` ընտրուած ուղղութիւնը կենսունակ դարձնելու կարողութիւնը:
Եթէ Երեւան որոշէ խորացնել իր կապերը Եւրոպայի հետ, ան պէտք է միաժամանակ ներկայացնէ տնտեսական եւ անվտանգային յստակ ծրագիր: Հակառակ պարագային, արտաքին քաղաքական փոփոխութիւնը կրնայ վերածուիլ ներքին անկայունութեան աղբիւրի:
