Ամէն դիտորդ իր աթոռը գտած, նստած` աչալուրջ կը հետեւէր բեմի վրայ կատարուածին: Հանդիսատեսին զոյգ աչքերը սեւեռած էին լայն, տախտակամած բեմահարթակին վրայ:
Բեմը նուազագոյն յարդարանքով միջավայր մը ստեղծած էր ընտանի: Քաղաքացիի մը համար` գրեթէ նկարազարդ գիրքի մը մէջ հանդիպելիք պատկեր մը. խոտի դէզեր, տախտակեայ խոշոր տակառ մը, յարդի կապոցներ եւ երկճիւղ ամուլ-անտերեւ ծառ մը: Պատահական, կամ բանաստեղծական տարրեր չէին անոնք, անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր տեղն ու դերը եւ է՛ր խտացեալ խորհրդանիշը իր վայրի ու ժամանակի:
Եւ այդ բոլոր մասնիկներուն կենդանութիւն պարգեւելու, անոնց խորհուրդը փոխանցելու եւ բեմի տարածքը ամբողջութեամբ լեցնելու պարտականութիւնը կը ծանրանար այն մէկ ու միակ դերասանին` Նարինէ Գրիգորեանի ուսերուն վրայ:
Ինքն էր պատումը կատարողը, վիպակի հերոսներուն դերերը մէկզմէկ ստանձնողը` օգտագործելով իր ձայնի ցած ու բարձր թոները, եւ իրանի ու վերջոյթներու կոշտ ու նուրբ, բայց միշտ ալ վարժ շարժումները:
Խոստացեր էր գաղութին Հրանտ Մաթեւոսեանի գրիչով «գոմէշ»-ի մը պատմութիւնը ներկայացնել եւ այդ մէկը իրագործելու համար հասաւ սրահի ամէն անկիւն ու իր տաղանդը դրաւ վիպակի բովանդակութեան տրամադրութեան տակ: Բեմահարթակի հատընտիր մասնիկներուն պէս, ի՛նք եւս պզտիկ շարժումներով փորձեց տեղեկացնել հանդիսատեսը իր ստանձնած դերին ու գտնուած վայրին մասին: Մէյ մը քունքերէն վար ձգուած մազի երկու վարսերը վեր առնելով` գոմէշի մը գլուխը կապկեց, ու մէյ մըն ալ թեւերը գլխուն վերեւ խաչաձեւելով` ցուլի եղջիւրներու կերպարանքը ներկայացուց:
Երաժշտութիւնը իր շարժումներուն համահունչ էր, եւ իր հարուածներուն ու քալուածքին մէջ կը պարփակուէին զգացումներու վերիվայրումներ, որոնք տիրական կը դառնային օգտագործուած տեսալսողական թեքնիքներով: Սրահի ստորին յարկը միայն հանդիսատեսի տրամադրուած ըլլալով` շեշտուած կերպով հանրութեան ներկայացան անոր դէմքի խաղիկներն ու արտայայտութիւնները:
Եթէ պահ մը եղելութեան խորքին նայինք, կրնանք նկատել, որ գոմէշի մը հանդէպ կատարուած անիրաւութիւնները` հեղձուցիչ անտարբերութենէ մինչեւ կատաղի վայրագութիւն, նրբանկատ հոգիներ միայն կրնան շօշափել ու զգալ, եւ եթէ Մաթեւոսեան գիւղական կեանքի երգիչ մը ըլլալով` տեսած էր այդ մէկը ու գրած այդ մասին` գեղարուեստական ոճով մը, ապա Գրիգորեան կրցած էր հասկնալ այդ, զգալ, իւրացնել եւ ներկայացնել հանրութեան` որպէս բեմականացուած եղերերգական թատրերգութիւն:
Այս բոլորը, որովհետեւ արուեստին եւ գրականութեան պարտականութիւնն ու բնորոշող յատկութիւնն է խօսիլ տալ բնութեան տարրերուն, պատմել տեսանելիին եւ չնկատուածին մասին դիտանկիւնէ մը, ուրկէ ոչ ոք կամ թերեւս քիչեր դիտած են: Անոնք կը փորձեն դուրս բերել ընդյատակեայ գեղեցիկը, նոյնիսկ եթէ տխուր իրողութիւն մը ունի այդ: Քանզի, ի վերջոյ, մարդու հոգիին մէջ միշտ ալ կան մութ ու գորշ անկիւններ, որոնք կարիքը ունին լուսաւորուելու, ծաղկելու ճիշդ այնպէս, ինչպէս թատերախաղի աւարտին ծաղկեցաւ բեմահարթակի կեդրոնացեալ այդ ամուլ ծառը` անասունին մղկտոցին ներքոյ:
Թատրոնը ունի այդ ներզօր ուժը, եւ Նարինէն կրցաւ ցուցաբերել զայն:
ԴԻՏՈՐԴ
