ԳԷՈՐԳ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ
Մեր նախկին յօդուածներից մէկում ընդհանուր գծերով անդրադարձել էինք, այսպէս կոչուած, «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի քաղաքական յղացքին, դրա «բովանդակութեանն» ու ընդհանրապէս ազրպէյճանական տարբեր շրջանակներում դրա ընկալմանը: Դա արել ենք ոչ թէ հայկական տիրոյթում ազրպէյճանական ուղենիշները քննարկման առարկայ դարձնելու, այլ թշնամու անվերջանալի յաւակնութիւնները հայկական լսարանի համար անգամ մը եւս յստակ դարձնելու համար` այն շեշտադրմամբ, որ պաշտօնական Պաքուն ուղղակիօրէն հետապնդում է Հայաստանի Հանրապետութեան կազմաքանդման հեռահար եւ ռազմավարական նպատակ, որին հասնելու համար օգտագործում է մարտավարական քայլեր, որոնց քանակն ու վտանգաւորութիւնը մեզանում ակնյայտօրէն թերագնահատուած են: Հայաստանի Հանրապետութեան կազմաքանդումը հետապնդող Պաքուի քայլերը ներառում են` ռազմական, ռազմաքաղաքական, դիւանագիտական, քարոզչական, լրատուական, ընկերային-հասարակական, կրօնական գործիքների մի ամբողջութիւն, որոնք հետեւողականօրէն եւ, ամենավտանգաւորը, ծրագրուած կերպով գործադրւում են:
2020 թ. յարձակումից յետոյ Արցախի զգալի մասի բռնագրաւումը, ապա 2023 թ. սեպտեմբերեան ցեղային զտումների ցեղասպան գործողութիւնները, ապա Արցախի Հանրապետութեան ամբողջական բռնագրաւումը, ինչպէս նաեւ վերջին երեք տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանամերձ տարածքների բռնագրաւումը, որոշ կարեւոր ենթակառուցուածքների վերահսկումը, Սիւնիքի խոշոր բնակավայրերին անմիջականօրէն յարող տարածքներում ռազմական ներկայութիւնը Ազրպէյճանի համար մարտավարական խոշոր քայլերից մի քանիսն էին միայն, եւ պատահական չէ, որ ամբողջ այս ընթացքում ազրպէյճանցիները շարունակում են ներքին խօսոյթի անբաժան մաս պահել «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի յղացքը եւ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքում նախկին ԽՍՀՄ ժամանակների անքլաւների վրայ վերահսկողութիւն սահմանելու անհրաժեշտութիւնը, ինչպէս նաեւ, այսպէս կոչուած, փախստականների վերադարձը դէպի Հայաստան: Այս վերջինը, ի դէպ, բաւական հետաքրքիր փաթեթաւորում ունի, ներքին խօսոյթում եւ մօտ դաշնակիցների հետ յարաբերութիւններում Ազրպէյճանը փախստականների վերադարձը ներկայացնում է «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի յղացքում` հեռահար նպատակ ունենալով նրանց կողմից Հայաստանի Սիւնիքի մարզում ինքնավարութեան ստեղծումը, իսկ միջազգային գործընկերների հետ յարաբերութիւններում ազրպէյճանական կողմը դա փաթեթաւորում է որպէս, այսպէս կոչուած, «Հայաստանից արտաքսուած փախստականների վերադարձի իրաւունք` այն վայրերը, որտեղից նրանք ստիպուած են եղել հեռանալ»:
Սոյն հրապարակմամբ նպատակ ունենք անդրադառնալ Արցախի Հանրապետութեան բռնագրաւումից ու հայութեան բռնի տեղահանութիւնից յետոյ ազրպէյճանական քարոզչամեքենայի կողմից է՛լ աւելի աշխուժօրէն շրջանառուող թշնամական թեզերին` նորից ոչ թէ այդ թեզերը մեզանում տարածելու, այլ թշնամական քաղաքականութեան ամբողջութիւնը անգամ մը եւս յստակ դարձնելու եւ հայ հանրոյթի մէջ համապատասխան հակաքայլերի կամքը խթանելու համար:
Միջանկեալ նկատենք, որ Հայաստանից պահանջների նման ցանկը Ազրպէյճանին հնարաւորութիւն է տալիս նաեւ փորձելու օրինականացնել Հայաստանի ու Արցախի նկատմամբ շարունակական ռազմական յարձակումները:
Այսպէս, բոլորովին վերջերս, հոկտեմբեր 7-ին, Եւրոպական խորհրդի նախագահ Շարլ Միշէլի հետ հեռախօսազրոյցում Ալիեւը, ի թիւս այլնի, երկու միտք է արտայայտել, առաջին, որ Հարաւային Կովկասում նոր պատերազմի մեղաւորը Ֆրանսան կը լինի, երկրորդ, որ ազրպէյճանական ութ գիւղեր շարունակում են մնալ «հայկական բռնագրաւման» տակ: Սրանով Պաքուի բռնապետը, օգտագործելով «բռնագրաւում» եզրը, ակնյայտօրէն նոր հիմք է փորձում ստեղծել Հայաստանի նկատմամբ հերթական ռազմական գործողութիւնների համար: Հայաստանի հետ ռազմաքաղաքական յարաբերութիւնները նոր մակարդակի բարձրացնելու եւ համապատասխան առեւտրային յարաբերութիւնների զարգացման վերաբերեալ ֆրանսական պատրաստակամութեանը հակադրուելով էլ` Ալիեւը նպատակ ունի ամէն կերպ կանխել հայկական բանակի կարողութիւնների զարգացումը, ինչն անելու համար սպառնում է նոր պատերազմով եւ տարածաշրջանային ապակայունացմամբ` նախապէս իբրեւ դրա մեղաւոր հռչակելով Փարիզին:
Գալով ազրպէյճանական քարոզչամեքենայի առանցքային եւ ամենավտանգաւոր թեզերից մէկին` «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ին` անդրադառնանք, որ ընդամէնը օրեր առաջ լուր տարածուեց առ այն, որ Ազրպէյճանի Միլլի մեճլիսի պատգամաւոր Քամալ Ճաֆարովը կ՛այցելի Զուիցերիայի Ժընեւ քաղաք` մասնակցելու ՄԱԿ-ի տնտեսական, ընկերային եւ մշակութային իրաւունքների կոմիտէի Հայաստանի վերաբերեալ պարբերական զեկոյցի շնորհահանդէսին: Միջոցառմանը պատգամաւոր Ճաֆարովը կը ներկայացնի իր դիրքորոշումը` որպէս «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի համայնքային երիտասարդական միութեան փոխնախագահ: Այցի ընթացքում նախատեսւում է պատգամաւորի հանդիպումը ՄԱԿ-ի պաշտօնեաների հետ` քննարկելու արեւմտեան ազրպէյճանցիների վերադարձի իրաւունքի ճանաչման հարցը:
Սրան նախորդել էր դեռեւս ամիսներ առաջ 2023-ի տարեսկզբին ՄԱԿ-ում «Արեւմտեան Ազրպէյճանի համայնք»-ի կոչի շրջանառումը, որով Հայաստանի կառավարութիւնից պահանջւում էր «միջազգային գործընթացի շրջանակներում պայմաններ ստեղծել ծագումով ազրպէյճանցիների` Հայաստանում իրենց տները անվտանգ եւ արժանապատիւ վերադարձի համար» եւ ակնկալւում` միջազգային հանրութեան աջակցութիւնը: Նամակի հեղինակները նամակի բնագրի հետ միասին շրջանառութեան մէջ էին դրել նաեւ համապատասխան հայեցակարգ` «ապահովելու սոյն տարածքից վտարուած ազրպէյճանցիների խաղաղ, անվտանգ եւ արժանապատիւ վերադարձը»:
ՄԱԿ-ում որեւէ գրութեան շրջանառման համար անհրաժեշտ է կառոյցում հաւատարմագրուած պաշտօնական ներկայացուցչութեան ղեկավարի գրաւոր ուղեկցող դիմումն` ուղղուած ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարին: Այլ խօսքով, թէեւ յաճախ դրանք կարող են չարտայայտել տուեալ պետութեան պաշտօնական դիրքորոշումը, բայց ակնյայտօրէն չեն կարող հակասել դրան, իսկ Ազրպէյճանի նման բռնապետական պետութեան պարագայում, ազրպէյճանական դիւանագիտական առաքելութիւնը չի կարող շրջանառութեան մէջ դնել մի փաստաթուղթ, որը նրանց պետական քաղաքականութեան մաս չի կազմում, այլ հարց է` դա պաշտօնապէս յայտարարւո՞ւմ է որպէս այդպիսին, թէ՞ ոչ: Հետեւաբար, ինչպէս նախորդ յօդուածում ենք պնդել, հաւաքական հայ հանրոյթը, հայ քաղաքական միտքը, քաղաքական ընտրանին, մտաւորականութիւնը, հանրային գործիչները պէտք է ամբողջ էութեամբ գիտակցեն այն վերահաս վտանգը, որ, այսպէս կոչուած, «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի քաղաքական յղացքը ներկայացնում է մեզ համար: Հայաստանի Հանրապետութիւնը պարտաւոր է բազմաշերտ եւ հուժկու հակազդեցութիւն ապահովել այս թեզի դէմ: Պէտք է նաեւ խուսափել այն մտայնութիւնից, յատկապէս` ակադեմական շրջանակներում, որ «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի թեզին լուրջ հակազդեցութիւն ապահովել պէտք չէ, որովհետեւ դա զաւեշտ է: Արդէն իսկ ակնյայտ է, որ Ազրպէյճանը, օգտագործելով միջազգային յարաբերութիւնների խառնաշփոթ իրավիճակների պարբերական կրկնումները, փորձում է իր զաւեշտալի թեզերը առաջ տանել եւ յաճախ յաջողում է: Հետեւապէս ազրպէյճանական այս հերթական զաւեշտի բազմաչափ հակազդեցութիւնը պէտք է սկսել հնարաւորինս արագ:
Առհասարակ ազրպէյճանցիները, իրենց առջեւ դրուած որեւէ մարտավարական խնդրի լուծումից յետոյ, կամ երբ Հայաստանի գործող իշխանութիւնների կողմից բաւարարւում է նրանց հերթական պահանջներից մէկը, ոչ թէ թուլացնում են ճնշումը Հայաստանի վրայ, այլ նախայարձակ աշխուժութեամբ առաջադրում են նոր եւ անիրականալի պահանջներ, որոնց բաւարարումը կասկածի տակ կարող է դնել Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութիւնը:
Փորձելով, ընդհանուր առմամբ, ամփոփել Հայաստանին ներկայացուող ազրպէյճանական պահանջները, գոնէ` կարճաժամկէտ կտրուածքում, դրանք մասնաւորապէս հետեւեալներն են.
1.- Հայաստանի տարածքով արտատարածաշրջանային մէկ կամ մի քանի միջանցքների տրամադրում:
2.- Արցախեան հիմնախնդրի առկայութեան բացառում եւ միջպետական յարաբերութիւններում Արցախին վերաբերող հարցերի քննարկման բացառում` այն շեշտադրմամբ, որ առկայ խնդիրները բացառապէս Ազրպէյճանի ներքին գործն են:
3.- Հայկական ԽՍՀ տարածքում եղած, այսպէս կոչուած, «Ազրպէյճանական անքլաւների վերադարձ»:
4.-1980-ականների վերջին եւ 1990-ականների սկզբին Հայաստանից հեռացած ազրպէյճանցիների վերադարձ` իրենց սկզբնական բնակավայրեր:
5.- Հայաստանի Հանրապետութեան զինուած ուժերի թուակազմի, կարիքների, արտաքին ռազմաքաղաքական յարաբերութիւնների էական սահմանափակում:
Ինչպէս տեսանք, ռազմավարական հեռահար ծրագրաւորմամբ պաշտօնական Պաքուն հետապնդում է նաեւ, այսպէս կոչուած, «Արեւմտեան Ազրպէյճան»-ի խնդիրը` ցանկանալով Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքում ազրպէյճանցիների կողմից հիմնել ինքնավար հանրապետութիւն:
Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ պաշտօնական Պաքուի քաղաքականութիւնն իր բնոյթով ուղղակի թշնամական է, եւ այդ քաղաքականութեան թէկուզ մակերեսային վերլուծութիւնն ակնյայտօրէն ցոյց է տալիս, որ Ազրպէյճանը Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման որեւէ նպատակ չունի եւ շարունակական պահանջներով, օգտուելով միջազգային յարաբերութիւններում իր համար ստեղծուած նպաստաւոր իրավիճակից, փորձում է ստանալ աւելին` հետեւողականօրէն հետապնդելով Հայաստանի անվտանգային համակարգի ամբողջական կազմաքանդումը: Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման իրական նպատակադրութեան դէպքում, Ազրպէյճանը չէր փորձի հնարաւոր բացառապէս բոլոր ոլորտներում եւ գործընթացներում դրսեւորել ակնյայտ թշնամական վարք` սկսած հայ ռազմագերիների հետ պատերազմական յանցագործութիւններով դրսեւորուող վերաբերմունքից մինչեւ հայկական յուշարձանների աւերում եւ դրանց պատկանելութեան նենգափոխում: Հայաստանի հանդէպ Ազրպէյճանի իրական նպատակադրման լաւագոյն ցուցիչներից մէկն էլ ազրպէյճանական կրթական համակարգն է` նախակրթարաններից սկսած, որը ինչպէս Եւրոպական խորհրդարանն է նախորդ տարի իր բանաձեւերից մէկում նկատել, իր բնոյթով հայատեաց է: Ցանկացած երկրի կրթական համակարգ, ի թիւս այլնի, նպատակ ունի տեսանելի ապագայի համար կրթելու որոշակի արժեհամակարգի տէր քաղաքացիներ, ինչն էլ պէտք է պայմանաւորի երկրի բնոյթն ու էութիւնը: Կրթական համակարգի հայատեացութեան ներկայ մակարդակով, նոյնիսկ` Ազրպէյճանի իշխանութիւնների ցանկութեան պարագայում, հնարաւոր չի լինելու ազրպէյճանական հասարակութեանը տրամադրել հայ ժողովրդի հետ առանց թշնամանքի համակեցութիւն: Ազրպէյճանը Հայաստանի Հանրապետութեան նկատմամբ թշնամանքը նաեւ շարունակում է միջազգային հնարաւոր բոլոր մակարդակներում` օգտագործելով երկրի դիւանագիտական համակարգի ողջ կարողականութիւնը:
Ստեղծուած իրավիճակում, երբ միջազգային յարաբերութիւնների ներկայ անորոշութիւններն ու խառնաշփոթը դեռ չի աւարտուել, Ազրպէյճանը հետեւողականօրէն շարունակելու է փորձել աւելին ստանալ: Ուստի հաւաքական հայ ժողովրդի եւ հայկական պետականութեան բնականոն հակազդեցութիւնը պէտք է լինի ոչ թէ գործող իշխանութիւնների դիրքորոշմամբ պայմանաւորուած` ազրպէյճանական պահանջների թէկուզ մասնակի բաւարարումը, ինչն արդէն իսկ ցոյց է տուել իր կատարեալ սնանկութիւնը, այլ` հայ ժողովրդի բովանդակ ուժերի համախմբումը, դիմադրութեան կազմակերպումը, ներքին բաժանարար պատնէշների վերացումը եւ բոլոր ոլորտներում Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութիւնը:
