ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ
Բժիշկ Համբար Քելիքեան (Համբարձում Քեքլիքեան) ծնած է Հաճըն, 17 յունուար 1899-ին:
1915-ին, Հայոց ցեղասպանութեան առաջին շրջանին, Համբարին ծնողքը կը տարագրուի եւ ի վերջոյ կը հասնի Հալէպ: Տարագրութեան օրերուն Համբարին երեք քոյրերը կը սպաննուին թուրքերու ձեռքով:
Պատանի Համբարը կը յաջողի փախուստ տալ թրքական հետապնդումներէն, չի միանար ծնողքին եւ կը հասնի Պոլիս ուրկէ ճամբայ կ՛ելլէ դէպի Միացեալ Նահանգներ: Ան Ամերիկա կը հասնի 1920-ին` գրպանը ունենալով միայն երկու տոլար եւ հետը ունենալով իր անունը կրող պզտիկ գորգ մը:
Երիտասարդ Համբար Շիքակօ հասնելէ ետք աշխատած է երկրագործի մը քով: Իր աշխատասիրութիւնը եւ նուիրուածութիւնը մղած են երկրագործը, որ հոգատար վերաբերմունք ունենայ անոր հանդէպ: Երկրագործը վիճակահանութենէն իր շահած նիւթական պարգեւը կը նուիրէ գաղթական Համբարին, որպէսզի կարենայ երկրորդական դպրոց երթալ եւ ուսանիլ: Ան դպրոցի լուացարանին եւ ճաշարանին մէջ աշխատած է հոգալու համար իր ապրուստը:
Համբար մանկութենէն հրապուրուած է բժիշկ հօրեղբօրմով եւ երազած է ապագային դառնալ բժիշկ: Հօրեղբայրը 1915-էն առաջ ծառայած է Հաճընի թրքական զօրաբաժնին մէջ` իբրեւ բժիշկ: Քոլեճի մէջ ուսանելէ ետք, կ՛իրականանայ Համբարին մանկութեան երազը. ան կ՛ուսանի Շիքակոյի համալսարանի եւ Ռաշ Մետիքըլ քոլեճի մէջ, շնորհիւ համալսարանի տնօրէն Հերի Փրաթթ Ճատսընի տրամադրած կրթաթոշակին:
Համբար բժիշկ կը վկայուի Քուք Քանթրի Հոսպիթըլէն եւ 1929-ին կը նշանակուի օգնական բժիշկ Ֆիլիփ Քրիչըրի, որ կ՛աշխատէր ոսկրաբուժ բժիշկ Ճոն Մըրֆիի հետ:
Բժիշկ Համբար Քելիքեան կը մասնագիտանայ ոսկրաբուժութեան եւ ոսկրային հիւանդութիւններու վիրահատութեան մէջ:
Ան Բ. Աշխարհամարտին ծառայած է ամերիկեան բանակին մէջ, իբրեւ վիրաբուժ բժիշկ եւ մասնագէտ ոսկրային կոտրուածքներու եւ վնասուածքներու: Այդ տարիներուն ան կատարած է ոսկրային հազարաւոր վիրահատութիւններ:
Պատերազմի աւարտին, վերադարձած է Շիքակօ եւ սկսած է աշխատիլ իբրեւ ոսկրաբուժ Ուեսլի հիւանդանոցին մէջ:
Ան շուտով կը դառնայ նշանաւոր ոսկրաբուժ մը, մասնաւորաբար` վնասուած ոտքի, ձեռքի եւ բազուկի վիրահատումներու եւ վերակառուցողական գործողութիւններու:
Բժիշկ Համբար Քելիքեան կը դարմանէ շատ մը ամերիկացի անձնաւորութիւններ: Նշանակալից կ՛ըլլայ Միացեալ Նահանգներու Ծերակոյտի ապագայ ծերակուտական Պոպ Տոլի բուժումը:
Բ. Աշխարհամարտի օրերուն, Պոպ Տոլ Իտալիոյ մէջ ծանրօրէն կը վիրաւորուի: Կը ջարդուի անոր ամբողջ ձախ ուսը եւ կը կորսնցնէ ձախ թեւին շարժունակութիւնը:
Հիւսիսային Իտալիոյ ռազմագծի հիւանդանոցներէն մէկուն բժիշկները անյոյս կը յայտարարեն անոր պարագան: Կ՛առաջարկուի անդամահատել ձախ ուսը եւ ամբողջ ձախ թեւը, սակայն ան կը մերժէ: Ամերիկա վերադառնալէ ետք, ան ամերիկեան զինուժի թիւ 297 հիւանդանոցին մէջ պատահմամբ դէմ յանդիման կու գայ իր փրկչին` բժիշկ Համբար Քելիքեանին, որ կը յաջողի իր հմտութեամբ վերականգնել անոր փշրուած ուսը: Ծերակուտական Պոպ Տոլ այնուհետեւ կրցած է մասամբ մը գործածել իր ձախ բազուկը: Բժիշկ Քելիքեան այս արդիւնքին հասաւ1943-1953 իր կատարած եօթը վերականգնումային գործողութիւններով` կատարելով ոսկրային եւ մկանային պատուաստումներ հիւանդին ուսին, բազուկին եւ ձեռքին: Իբրեւ արդիւնք այս խրթին եւ երկարաշունչ վերականգնողական գործողութիւններուն, Պոպ Տոլ մասամբ մը կը վերագտնէ իր բազուկի շարժումները: Ան կը դառնայ բժիշկ Համբար Քելիքեանի շատ մտերիմ բարեկամը եւ անոր ընդմէջէն` ամբողջ ամերիկահայութեան եւ Հայ դատին:
Բժիշկ Համբար Քելիքեան մերժած է նիւթական վարձատրութիւն ստանալ այս երիտասարդ ամերիկացի վեթերանէն: Ան նաեւ նոյն կեցուածքը որդեգրած է բոլոր ամերիկացի վեթերան զինուորականներէն, որոնք իրեն դիմած են ոսկրային վնասուածքներու եւ կոտրուածքներու բուժումին համար: Ան այս մօտեցումը ունեցած է անոնց հանդէպ, ի յիշատակ իր եղբօր` Սիրականին, որ սպաննուած էր Իտալիոյ մէջ, 1943-ին:
Հ. Քելիքեան 70-ական եւ 80-ական տարիներուն գործակցած է ծերակուտական Պոպ Տոլի հետ, ի խնդիր Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման:
Ան կը դառնայ ամբողջ Ամերիկայի համբաւաւոր ոսկրաբուժը:
Հասուն տարիքին` 80 տարեկանին, կատարած է շաբաթական տասը ոսկրային մեծ վերականգնողական գործողութիւններ:
Ան մասնագիտացած է նաեւ ոսկրային ընդոծին անբնական երեւոյթներու հիւանդութիւններու եւ անոնց վերականգնումային գործողութիւններու մէջ:
Ունի բժշկական երեք գիրքեր` ձեռքի, կրունկի եւ ոտքի վիրահատումներու մասին: Հրատարակած է 33 մասնագիտական յօդուածագրութիւններ:
Ան հեղինակն է «Poetry and the Armenian image» հատորին, որուն համար աշխատած է տարիներ: Բժիշկ Քելիքեան կը վերլուծէ հայ բանաստեղծութիւնը` ներկայացնելով կարեւոր դէմքեր եւ անոնց քերթուածներէն որոշ նմուշներ: Ան սերտ յարաբերութիւն ունեցած է հայազգի բանաստեղծ եւ գրող Ուիլիըմ Սարոյեանին հետ եւ անկէ ստացած է որոշ ուղղութիւններ իր հայկական գրական ստեղծագործութեան համար:
Բժիշկ Համբար Քելիքեան հաւատարիմ մնացած է իր արմատներու ուղիին: Պահած է սերտ յարաբերութիւն հայկական շրջապատին հետ: Մերժած է վարձատրութիւն ստանալ բոլոր հայ հիւանդներէն: Ջատագովը հանդիսացած է Հայ դատին:
Ան Գարեգին Բ. կաթողիկոս Սարգիսեանի ձեռամբ Նիւ Եորքի մէջ պարգեւատրուած է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ «Կիլիկեան իշխան» շքանշանով, հանդիսութեան ներկայ եղած է նաեւ Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Աշճեան:
Ան ամերիկեան բանակին մէջ երկար տարիներ ծառայած է. իր ծառայութիւններուն իբրեւ երախտագիտութիւն` նախագահ Հերի Թրումըն զինք պատուած է շքանշանով մը:
Իր աշակերտներէն եղած է լիբանանցի բժիշկ վիրաբուժ` փրոֆ. Էմիլ Ռիաշի, որ 1966-ին զինք Պէյրութ հրաւիրած է: Այս այցելութեան ընթացքին, բժիշկ Համբար Քելիքեան պարգեւատրուած է Լիբանանի նախագահ Շարլ Հըլուի կողմէ, «Order of the National Cedars of Lebanon» շքանշանով:
Ամուսնացած է Ովսաննա Քիւփելեանի հետ եւ ունեցած է զաւակ մը` Արմէն եւ երկու աղջիկներ` Ալիս եւ Վերժինիա:
Արմէն եղած է հանրածանօթ վիրաբուժ եւ հայ իրականութեան մէջ բարեգործ անձնաւորութիւն, յատկապէս Հայաստանին:
Երեւանի հիւանդանոցներէն մէկուն վիրաբուժական գործողութիւններու
սենեակներէն մէկը կոչուած է իր անունով:
Բժիշկ Համբար Քելիքեան մահացած է 94 տարեկանին, 24 յուլիս 1983-ին, Շիքակօ:
Բժիշկ Արմէն Քելիքեան իր հօրը մահուան առիթով արտասանած է իր սրտի խօսքը եւ վեր առած է անոր արժանիքները:
Մոնրէալ, 18 ապրիլ 2023
Աղբիւրներ
1.- Wikipedia, the free encyclopedia, Dr. Hampar Kelikian.
- Armeniapedia, Dr. Hampar Kelikian.
3.- Apigian, Charlene, Dr. Hampar Kelikian, Remarkable Armenians, January 20, 2020.
4.- Breu, Giovanna, “Dr. Hampar Kelikian Is a Dear and Glorious Surgeon and, at 80, Still Among the Best”, People Magazine, October 8, 1979.
5.- “The unparalleled champion”: Bob Dole’s forgotten fight to get Washington to recognize the Armenian genocide.
6.- Արմենեան, Կարօ, «Ոչ եւս է հայ ժողովուրդի մեծ բարեկամ, Միացեալ Նահանգներու կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման դատի առաջամարտիկ, պատերազմի հերոս` ծերակուտական Ռապըրթ Տոլ», «Հորիզոն» շաբաթաթերթ, 6 դեկտեմբեր 2021:
7.- Տէր Խաչատուրեան, Արտաշէս, «Հայ գիրքի մատենագիտական գործեր, տոքթ. Համբարձում Քեքլիքեան», «Poetry and the Armenian image», Part II, Ararat (N. Y. ), Vol. II, No 4 (Autumn 1961).
