Ն. ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ
Օգոստոս 30-ին, քսան տարի առաջ, Երեւանի մէջ մահացաւ հայ բեմի եւ շարժանկարի յառաջապահ նուիրեալներէն մեծատաղանդ բեմադրիչ Ֆրունզէ Դովլաթեան:
Հանդիսատեսին կողմէ մեծապէս սիրուած ու փնտռուած բեմադրիչ, բեմագրող եւ դերասան էր հայ բեմական արուեստի բազմաշնորհ վարպետը:
Մեր ժողովուրդի յիշողութեան մէջ միշտ վառ կը մնան Դովլաթեանի տաղանդին գեղարուեստական ուրոյն դրոշմը անմահացնող շարժանկարներն ու բեմական նուաճումները, ինչպէս` «Բարե՛ւ, ես եմ», «Սարոյեան եղբայրներ», «Երկունք», «Երեւանեան օրերի խրոնիկա», «Մենաւոր ընկուզենի», «Կարօտ» եւ միւս գործերը:
Պատգամ ունեցող եւ իր ժողովուրդին ուղին լուսաւորող արուեստագէտն էր Դովլաթեան, որ սիրոյ, յիշողութեան եւ հայրենաբաղձութեան ամբողջ յուզաշխարհ մը կը բանայ հայոց սերունդներուն առջեւ:
Ծնած է 1927-ի մայիս 26-ին, Նոր Բայազետ (Կամօ, այժմ` Գաւառ): Հայրը եւ հօրաքոյրը սիրողական ներկայացումներ բեմադրող արուեստագէտներ եղած են գաւառական թատրոնին մէջ: Մանուկ տարիքէն սէրը` դէպի թատրոնն ու բեմական արուեստը, շեշտուած էր Ֆրունզէի մօտ. թատրոնի եւ բեմական արուեստի պաշտամունքը ընտանեկան ջերմ մթնոլորտ եղաւ եւ կազմաւորման միջավայր եղաւ հետագայ մեծ արուեստագէտին համար:
Որքա՜ն դիպուկ է մատնանշումը շարժանկարի քննադատ Սուրէն Յասմիկեանի, որ կ’ընդգծէ, թէ «առաջին մասնագիտութիւնը, որ շապիկի պէս կպել էր Դովլաթեանի մարմնին, դերասանն էր»:
Դովլաթեաններուն ընտանիքը 30-ականներուն տեղափոխուեցաւ Երեւան, ուր Ֆրունզէ ուսանեցաւ Գորկիի անուան դպրոցին մէջ` աշխուժ մասնակիցը դառնալով աշակերտական մշտապէս գործող թատերական խմբակին:
Տակաւին 15 տարեկան պատանի` ան նկարահանուեցաւ «Դաւիթ Բէկ» շարժանկարին մէջ` Մանսուր իշխանի դերով. ապա` «Անահիտ»-ի մէջ (արքայազն Վաչագան):
Ֆրունզէի երազն էր ընդունուիլ Սունդուկեանի անուան թատրոնը, ինչ որ իրականացաւ 1942-ին, երբ ան միացաւ մայր թատրոնի դերասանական արուեստանոցին, որուն ղեկավարն էր Արմէն Գուլակեանը: Գուլակեանի շունչին տակ թրծուեցաւ Դովլաթեանի դերասանական տաղանդը, եւ ան նկարահանուեցաւ շարք մը ուշագրաւ շարժանկարներու մէջ, որոնց շարքին` «Ինչո՞ւ է աղմկում գետը» (1958), «Բարե՛ւ, ես եմ» (1965): Այս վերջինի մէջ իր դերակատարութեան համար Ֆրունզէ Դովլաթեան հետագային, 1967-ին, արժանացաւ ՀԽՍՀ պետական մրցանակին:
1942-1953 Ֆրունզէ Դովլաթեան գործեց Երեւանի Գ. Սունդուկեանի անուան տրամաթիքական թատրոնին մէջ` իբրեւ դերասան: 1947-ին աւարտեց թատերական արուեստանոցը եւ նուիրուեցաւ դերասանութեան: 1950-ին, «Այս աստղերը մերն են» թատերախաղին գլխաւոր դերերէն մէկուն` Հրայրի դերակատարման համար երիտասարդ դերասանը, քանի մը խաղընկերներու հետ, արժանացաւ ստալինեան մրցանակի, որ անոր առջեւ բացաւ բարձրագոյն մասնագիտացման հետեւելու մեծ դուռը: Գնաց Մոսկուա եւ 1959-ին աւարտեց Մոսկուայի Կինոինստիտուտի (ՎԳԻԿ) բեմադրական բաժանմունքը` աշակերտելով Սերգէյ Կերասիմովին: Այդ շրջանին մասնակցեցաւ քանի մը վաւերագրական բարձրարժէք ժապաւէններու նկարահանման: Մոսկուայի մէջ իր նկարահանած «Մեր քաղաքի առաւօտը» շարժանկարը Վիեննայի փառատօնին արժանացաւ առաջին մրցանակի:
1959-1964 Ֆրունզէ Դովլաթեան աշխատեցաւ Մոսկուայի Գորկիի անուան կինոսթիւտիային մէջ, ուր համաբեմադրութեամբ կեանքի կոչեց` «Ո՞վ է մեղաւոր» (1958), «Մեր քաղաքի առաւօտը» (1959), «Տիմա Կորինի քարիերան» (1961) եւ «Առաւօտեան գնացքներ» (1963) շարժանկարները: 1962-1964 Դովլաթեան եղաւ խորհրդային մեծազդեցիկ «Մոսֆիլմ» կինոսթիւտիայի բեմադրիչ: Բայց հայ բեմի մեծ վարպետին սիրտը հայրենիքի կարօտով կ՛այրէր, եւ 1964-ին ան վերջնականապէս վերադարձաւ Երեւան, ուր մինչեւ վերջին շունչ իբրեւ բեմադրիչ, գործեց «Հայֆիլմ»-ի մէջ` աւելի քան 30 տարի ստեղծագործելով եւ հայկական շարժանկարը նոր բարձունքի առաջնորդելով:
Ֆրունզէ Դովլաթեան յատկապէս հռչակուեցաւ «Սարոյեան եղբայրներ» շարժանկարի գեղարուեստական ղեկավարի իր հանգամանքով ու ստանձնած գլխաւոր դերակատարութեամբ` մարմնաւորելով կրտսեր եղբօր, յեղափոխական Հայկի դերը: Շարժանկարը օրին Քիեւի մէջ արժանացաւ խորհրդային համամիութենական բարձր մրցանակի, իսկ գլխաւոր դերակատարները` Հայաստանի պետական մրցանակի:
Շարժանկարի քննադատներուն վկայութեամբ, 1966-ին Ֆրունզէ Դովլաթեանի նկարահանած «Բարե՛ւ, ես եմ» շարժանկարը շրջադարձային կէտ հանդիսացաւ հայկական շարժանկարի պատմութեան մէջ` իբրեւ «արդիական թեմատիկայի իւրացման նոր քայլ»: Շարժանկարին ցուցադրութիւնները մեծ յաջողութեան արժանացան ամբողջ Խորհրդային Միութեան տարածքին, ինչպէս եւ -Քաննի միջազգային փառատօնին:
1969-էն մինչեւ 1986 Ֆրունզէ Դովլաթեան եղաւ Հայաստանի կինոմատոգրաֆիստների միութեան վարչութեան առաջին քարտուղար, իսկ այնուհետեւ` «Հայֆիլմ» կինոսթիւտիայի գեղարուեստական ղեկավար: 1994-ին ընտրուեցաւ նորաստեղծ Հայաստանի Թեքէեան մշակութային միութեան նախագահ:
Վախճանեցաւ 1997-ի օգոստոս 30-ին եւ թաղուեցաւ Երեւանի Թոխմախի գերեզմանատան մէջ:
Յետմահու պարգեւատրուեցաւ հայ մշակոյթի պետական բարձրագոյն` «Մ. Խորենացի» շքանշանով:
Իր ժամանակակիցներու վկայութիւններով,
Արմէն Ջիգարխանեան.- Դովլաթեանը այն կինոբեմադրիչներից է, որոնց ստեղծագործութիւնը դպրոց է դառնում: Նա իր ֆիլմերում միատեսակ ուժով ներկայացնում է ե՛ւ պատմական, ե՛ւ ժամանակակից թեման, կարողանում` խօսել մարդկային բարդ փոխյարաբերութիւնների, մարդուն յուզող խնդիրների շուրջ: Ես ուրախ եմ, որ կինոդերասանի իմ ասպարէզը սկսուել է մեծ ճանաչման արժանացած «Բարե՛ւ, ես եմ» ֆիլմից:
Հենրիկ Մալեան.- …Հետաքրքիր, իմաստուն ու բովանդակալից ստեղծագործութիւնների հեղինակ է, արդէն բոլորովին ոչ-պատանի, բայց միշտ գեղեցկատես, արուեստագէտի փայլով ու միշտ վիպապաշտ ներշնչանքով:
Չինկիզ Այթմատով.- «Բարեւ, ես եմ» ֆիլմը իրենով նշանաւորում է աւանդական ազգային թեմատիկայի սահմաններից դուրս գալու իրողութիւնը եւ մեզ համար մեծ հետաքրքրութիւն է ներկայացնում:
Հայ բեմի մեծ վարպետի յիշատակին նուիրուած այս հակիրճ վկայութիւնը կ’արժէ եզրափակել իր պատգամը խտացնող ծաղկաքաղ խորհրդածութիւններով.
– «Արուեստագէտի խնդիրը պէտք է լինի քաղաքականութիւնը հասարակութեանը ներկայացնել ոչ մերկապարանոց, այլ` իբրեւ արուեստի գործ, որը որքան անկեղծ լինի ու պարզ, այնքան աւելի մնայուն ու ազդեցիկ կը լինի»:
– «Հայերս յիշողութիւնների մէջ թաղուած ժողովուրդ ենք, բայց յուշարձան դարձնել այդ յիշողութիւնները` սառը, այսօրուան կեանքին ոչ մի կենսական թրթիռ չտուող, աններելի է»:
– «Եթէ սէրը չլինի, ջրհեղեղ կը լինի, հոգեկան ջրհեղեղ»:
